34 א 46ׂ,)ׂ,.),.158/;,60

דע;אהעאון חפזתשוןר עתז:נטס1נש ישא טמעעעזעפ יונ 917 טף2כ2 6

118 זאזג/ ג) מתפוט1צ

1522606 211

6םססן 111006 1005 /0סט 11115 {ס 1ו56100110סזק גד סדוחנו 10 1 11641010 4116 ט01110004ג) |ווח5 /וט .11111110 110 051טן ז11161 זסן ,/וװוס61| 6110 ווחהזסן ,1ס1116/ס זווס {ס זסווסו/ מן

2

תע נאם) 6שסט 8כוטסוצ 1 אט דע 55 א , 4517 1 זא א סטאס. אע דאטסאססטעפ1ססו1דץ. שש חע

תתזאתס 8008 154םסזצ זא אסזדג א 5 0166 455 זא , 1131 ג, 6 15116(8181124ססנ1צ | 250-4900 413

8ע228.0ע8871ע191:180086סס1צ ציצלטץ

8 204 סאנסאטע מסן(84}א צם;, 1188 8פ1ספמנצ ,/1611ם 921818286 אעצט1פ

:!צם סמסזצסם8ע 9 עץ

11 0186:) .ם 1106 141 ווטס0זס) 148 6 4716/ /1617111 ווםנודט4זב) זווסנש56 סו1 10111164641071 1ז111/50110 .8 8זסטזחם 8114 100014 /161605/0 2024 06 4ז6ש140 1ו100041148110 12678018 1101100115 1 .םס /146 //01115ז10 חסם 6014 ו/םז58 1 זסט1ז1/61 160116116 6116 /וזזםגז מז עס פסמאמז8ע סאג 245מזא/זא סאו 66167) 8000 1184618/1 81חזסו?םזאן

{סטהמץפ 11801110021 8 15 ,680004קן ת0146ק2 זס ,006ק 2014606 סת 1 ותסז} 000068 מסװק0010 זטס ז0} תסזוקפת1 6 1 ./16ט016201 146150} }0 -151261 ,6151 01 1ת11202 600161} 2105 64סת סח) עס ח7ק4651 8

1125 /סזסקסעק 14611606121 806 +הקגצץעקסס 06 1696065 ז6/ת6:) אסס8 ת14415} 21ת142600 סתיך ת400021 0110טק סת) ת1 זסח/61 15 6416 פ1ת) ,160426טשטסתא זטס 04 0654 06) 10 .פאססס זטס תו - -14600860 06 תג0 001067 1204זעקסס זתס1זטס סת הסנתטט זס} א1סעט תגהקזס תג 15 16 זס -- 6068 סחטט ששסתא טסץ /1 זס - אזסטז 415 ס) 126זצעקסס 6ט200 תג 1016 טסץ /1 -60018067.07ת018056ס 8 600211 ץט זס ,4101 413-256-4900 21 סתסתק עס 5ט 0001 16256קן

סוחסזם 1סחזסוח! 6ח} עט 060וסום פא ופ טע ט, יי 0 יא 0620 91 = 010 0600 1912

006 בוח8זססמפוסוץ/פּװו061/סזס. סשוחסז8.שטשטט//;קז1ח

הו יי ידע

יו

קלע צ קי

אי דיא לע ליא

-/00411ח014 181526, --6641ז24 א

3 - = סמ/ו10 ,1601 .8 *11669416/ .סעשט,, 14 אגזס 2

= ער

ה ק ד מ'ה

גראַמאַטיק אין די לערע װועגן פאָרמעס פון שפּראַך (פאָרמעס א פון װאָרט,. פון װערטער-בּאַהעפט, פון פראַזע). אין אידעאל דאַרף אַ | = קורס פון גראַמאַט-ק פאַרשטעלן מיט זיך אַ סיסטעמאַטישע רשימה פון - = אַלּע - (װיכֿטיקסטע) שפּראַכֿלעכֿע פאָרמעס. אין גראַמאַטיק איז, אויף = אַזאַ אופן, פאַראַן צוויי מאָמענטן: מאַטעריאַל (שפּראַכלעכע פאָרמעס)

: =" א יק א לכ יא א 8 =" הק ו1= א 6

- און. סיסטעם, ווייל געגעבּענע פאַקטן בּאַקומען נאָר דאַן אַ װיסנשאַפּט- - לעכֿן װערט, װען זײי װערן אױיסגעטייטשט, װען זיי װערן גרופּירט עב "לוט אַ בּאַשטימטער סיסטעם.

= מאַטעריאַל פאַר דער גראַמאַטיק האָבּ איך געשעפּט פון דער לעי = בּעדיקער און ליטעראַרישער שפּראַן. איך האָבּ אין אַ געװיסער מאָס = אויסגענוצט אויך די יידישע גראַמאַטישע ליטעראַטור. קיין סיסטעם

א יו

: אָבּער, קיין אָננעמבּאַרע, אַנטהאַלט די דאָזיקע ליטעראַטור נישט. די סיס. טעם האָבּ איך איבּערגענומען דער עיקר בּיי די מאָדערנע רוסישע,

טיילװוייז בּיי ‏ די מערב-אײראָפּעישע, גראַמאַטיסטן, איך שליס זיך אָן - צו דער רוסישער פאָרמאַלער ריכטונג (בּולאַכֿאָווסקי, דורנ אָװאָ, פּעש- קאָווסקי א"אַ). פאָרמע איז פאַר מיר אַ צװייזייטיקע דערשיינונג: פאָר. מאַלער סימן (קלאַנג) פּלוס פאָרמאַלער בּאַטײט. איך װאַרף אֶפּ דעם יקינדיש-לינקן פאָרמאַליזם, װאָס זעט איין אין פאָרמע נאָר אַ פאָרמאַלן - - סימן, און בּאַטײט דערלאָזט ער אין בּעסטן פאַל אַלס אַ ,צוגאָבּ". דער | :‏ אונטערשייד צוישן דער נייער גראַמאַטיק און דער אַלטער בּאַשטײט | נישט אין דעם, אַז מיר זאָלן אינגאַנצן אָפּװאַרפן דעם מאָמענט פון -בּאַטייט (דעמאָלט װעט בּלייבּן אָנשטאָט גראַמאַטיק -- פאָנעטיק, גראַ- מען-טעאָריע), נאָר אין דעם, אַז מיר זאָלן דעם פאָרמאַלן בּאַטייט אָפּי -גרענעצן פונעם מאַטעריעלן בּאַטייט.

יע אכ םת

די דאָזיקע נייע גראַמאַטישע סיסטעם האָבּ איך זיך פּאַמיט אויס- צונוצן פאַר יידיש. כ'האָבּ אָבּער געזען בּשום אופן נישט מקריב זיין די לעבּעדיקע שפּראַך-פאַקטן פאַר דער אַפּריאָרישער סכֿעמע און אין קיין פאַל נישט אַרײנשפּאַרן די יידישע שפּראַך אין דער פאָרמאַלער סכֿעמע, װעלכע איז געשאַפן געװאָרן פאַר רוסיש (אין קעגנזאַץ צו דער אַלטער גראַמאַטיק, לערנט דאָך דער פאָרמאַליזם גופא, אַז יעדעצ שפּראַך האָט איר גראַמאַטיק, איר פאָרמאַליזם). מיין סיסטעם איז נישט קיין קאָפּיע פון דער אָדער יענער רוסישער סיסטעם, נאָר אַן איבּערי אַרבּעטונג, אַ צופּאַסונג פונעם רוסישן פאָרמאַליזם צו די פאַקְטן פון דער יידישער שפּראַך.

פאָרמאַלע גראַמאַטיק, אַנדערש גערעדט -- װיסנשאַפּטלעכֿע גראַמאַ- טיק, איז נישט אַזױ גרינג צו בּאַנעמען. זי איז אין עצם נישט גרינגער פון אַנדערע פאָרמאַלע װיסנשאַפטן (מאַטעמאַטיק). זי װערט נאָך אָבּער פאַרשװועריקט דורך דעם, װאָם דער ליענער איז געװוֹינט צו אַ פאַל- שער סיסטעם. מיט רעכֿט זאָגט דער פּראַנצויזישער שפּראַכלער בּריונאָב (3/8001): ,דאָס שווערע אין נישט אַנאייגענען דעט נייעם מעטאָד, נאָר זיך אָפּלערנען פונעם אַלט?. דעךְ זעלבּיקער ויסנשאַפּטלער האַלט, אַז ;דער ערשטער כּלל, װאָס די לערערס דאַרפן זיך אַנאײגענען, איד אַכֿטן די רעאַלע שפּראַך, דעם אמת פון דער שפּראַך. אַנדערש קעך מען עס פאָרמולירן אַזױ: מע דאַרף פאַרגעסן, אַז מע האָט אַמאָל געלערנט ,גראַמאַטיק" אַלס סיסטעם, און האָבּן אין אויג נאָר די שפּראַך אַליין.

ווען כיװאָלט געבּויט אַ שטרענג-װיסגשאַפטלעכן קורס, װאָלט איף ‏ איגנאָרירט אינגאַנצן די אַלטע סיסטעם, נישט דערמאָנט זי מיט קיין איי װאָרט, פאַרגעסן אַלע אירע קלאַסיפיקאַציעס און פאָרמולירונגען, איך װאָלט צוגעגאַנגען צו דער שפּראַך וי אין ,ששת ימי בּראשית', וי כ'װואָלט זי אָקאָרשט אויסגעפונען, און -- עלעמענט נאָך עלעמענט, דערשיינונב נאָך דערשיינונג, אָן קיין שום אַפּריאָרי, ‏ װאָלט איך סיסטעמאַטיזירט דאָס אַלץ, װאָס ס'איז פאַראַן אין דער שפּראַך=). מיין ציל אָבּער איז צו שאַפן אַ גראַמאַטיק פאַרן מאַסן-לייענער, האָבּ איך נישט געהאַלטן פאַר מעג- לעך צו איגנאָרירן דעם פאַקט, אַז דער לײענער קען די אַלטע גראַ- מאַטיק און װעט זיך פון איר נישט אַבּסטראַהירן, בּעת ער װעט נעמע

*) ז, מיין אַרטיקל אין דריטן בּאַנד פּילאָלאָגישע שריפטן פון ידישן װיסנשאַפֿטלעכך

אינסטיטוט,

=

לייענען דעם דאָזיקן בּוך. דעריבּער האָבּ איך געמוזט געבּן אָרט פאַר - דער קריטיק פון דער אַלטער סיסטעם.

אין דער טערמינאָלאָגיע טראָג איך אַריין אייניקע נייעסן, פאַר. בּונדן מיט דער נײיער סיסטעם. אױבּ צ. בּ. כ'געפין פאַר נייטיק אויס. טיילן די פּאָרמע ,מענטשנס, זרחס, אַרבּעטערס? פון צװישן די בּויג. פאַלן און בּאַטראַכֿטן זי אַלס אַן אײַגנאַרטיקע פאָרמע, בּייט איך שוין אויך איר נאָמען ,גענעטיוו" אויף ,פּאָסעסיוו". פּאַר יענעם לײענער, װאָס װײיסט נישט פון קיין ,גענעטיו", װעט דאָס כּלל קיין שװער. קייטן נישט שאַפן; פאַר יענעם אָבּער, װאָס איז געװוֹינט, כּמעט שין ימעכֿאַניש, צו ,נאָמינאַטיוו--גענעטיוו--דאַטיוו--אַקוּזאַטיוו", איז טאַקע ני- טיק דער טערמינאָלאָגישער אומבּייט אַלס מיטל צו פאַרפעסטיקן דעם אומבּייט פון דער סיסטעם,

פאָרמע איז, װי כֿ'האָבּ געזאָגט, צװייזייטיק: קלאַנג און בּאַטײט. ס'עקזיסטירט אָבּער נישט קיין פולקומע אַנטשפּרעפֿונג צװישן זיי: דער זעלבּיקער ,קלאַנג" האָט פאַרשידענע בּאַטײיטן (אימפּעראַטיוו בּאַטײט אַ פֿאָדערונג, א בּאַדינג); דער זעלבּיקער בּאַטײט ווערט אויסגעדריקט דורך פֿאַרשידענע ,קלאַנגען" (פאָדערונג ווערט אויסגעדריקט דורך אימפּעראַ טיוו, דירעקטן מאָדוס). דעריבּער קומט אס אויסצושטעלן דעם מאַ- טעריאַל אָדער לוט די פאָרמאַלע סימנים (:ֿון רעדן װעגן דעם זעל. בּיקן בּאַטײט אין פאַרשידענע ערטער), אָדער לוט די פאָרמאַלע בֹּאַ טייטן (און רעדן װעגן דעם זעלבּיקן פאָרמאַלן סימן אין פאַרשידענע ערטער), אָדער לסוף--בּויען די גראַמאַטיק װי אַ מין צוייענדיקן לעק- סיקאָן: פריער קלאַנג--בּאַטײט, דערנאָך בּאַטײט--קלאַנג. טעאָרעטיש איז דער בּעסטער ועג--דער דריטער. אָבּער כ'האָבּ נאָך נישט געהאַט קיין מעגלעכקייט אים צו פאַרװירקלעכֿן, האָבּ איך דאָ אָנגענומען, וי בּיי די רוסישע פאָרמאַליסטן, דעם ערשטן ועג. בּלויז אייניקע פּאַראַ. גראַפן איז פּראַקטיש בּאַקװעמער אויסצושטעלן לױיטן בּאַטײיט (אַשטײי גער, אַלע מערצאָל-סופיקסן גיבּ איך צאַמען)

אין איין פּונקט האָבּ איך בּאַװוּסטזיניק אָפּגעטרעטן פון דער אָנ- גענומענער טראַדיציע פונעם פאָרמאַליום. כֿ'בּאַטראַכֿט פאַרשידענע פּרע- יפיקסן, סופיקסן אדג"ל נישט אין זייער לעבּעדיקער פאָנעטישער גע- שטאַלט, נאָר אין זייער גראַפישער געשטאַלט (כֿדעד װעגן פּרעפיקס גע--, נישט,--01, װעגן סופיקס--עך אדג"ל) פאַר אַזאַ װיכֿטיקן שריט מוז איך זיך פאַרענטפערן. אין יידיש איז נישטאָ קין איינהייטלעכער

ליטעראַרישער אױסשפּראַך. אױבּ מען זאָל זאָגן, אַז ליטעראַריש רע 7 הײסט רעדן לױט דער שריפט, װעט עס הייסן פּשוט ,פּראָיעצירן', - אַריבּערטראָגן די שריפט אין דער פּלאַך פון לעבּעדיקער רײד, און עס / װעט קיין פּרינציפּיעלער אונטערשיד נישט זיין צװישן געשריבּענעם ‏ פּרעפיקס גע -- און גערעדטן גע--. אוב אָבּעךְ זיך פאַרנעמען מיט ‏ די פּאַקטיש גערעדטע דיאַלעקטן, . איגנאָרירנדיק סיי די שריפט, סֵי" ‏ דעם דערווייל געװוּנטשענעם, נאָר נישט פאַראַנענעם ,ליטעראַישן אויס- / שפּראַך"/ װעט מען דאַרפן אַזױ קאָמפּליצירן דעם קורס פון גראַמאַטיק, . אַז ער װעט בּשום אופן נישט זיין קיין ,פּראַקטישער קורס'. היינט / װוּ נעמט מען דעם גאַנצן נױיטיקן דיאַלעקטאָלאָגישן מאַטעריאַל! פון. ‏ / װיסנשאַפּטלעלן שטאַנדפּונקט איז--בּאַשרײבּן די פאָרמעס אין זײַער גראַ- 3 פישער געשטאַלט אָנשטאָט פאָנעטישער הייסט נישט -- טון שלעכט הי פ' אַרבּעט, נאָר בּלויז טון אַ האַלבּע אַרבּעט. װען ס'ועלן זיין די נויט- 0 קע דיאַלעקטאָלאָגישע אױסװפֿונגען,. װעט אָט די אָפּגעטוענע האַלבּצ / אַרבּעט קענען דערגאַנצט ווערן כּמעט מעכֿאַניש. (אין די פאַלן, װוּ דער :יו אויסלייג גייט זיך פונאַנדער מיט אַלע דיאַלעקטן ((זאָגט" אָנשט. / 2086)-- האָבּ איך אויפן אונטערשיד פון רייר און שריפט אויפמערק" ‏ / זאַם געמאַכֿט.) א די גראַמאַטיק איז בּאַשטימט אין דער ערשטער ריי אָבּער נישט ‏ אזיסשליסלעך) פאַר לערערס און סטודענטן פון פּעדאַגאָנישע = + : דערמיט דערקלערט זיך איר א אָפּנייג, די גראַמאַטיק פאַרמאָגט אויך אַ געוויסן לינגװאָטעכנישן אָפנייג.. (לינגװאָטעפֿניק--בּאַװוּסטזיניקע בּאַאַרבּעטונג פון דער שפּראַך) 5 קיין געשיפֿטלעכֿן מאַטעריאַל גיבּ איך נישט, קיין דיאַלעקטאָלאָ- ‏ גישן גיבּ איך אויך כּמעט נישט; אין עטלעכע פאַלן מערק איך אָ / מיינע פּראָװינציאַליומען (פּינסק). : טערמינאָלאָגישע אָנװייזן גיבּ איך נישט קיין סאַך. 2 בּאַנעמענדיק גראַמאַטיק אַלס לערע װעגן פאָרמע, קען מען, פאַה- ‏ / שטייט זיך, פאָנעטיק נישט בּאטראַכֿטן אַלס טייל פון גראַמאַטיק. דאָס זעל- 2 בּע איז אויך בּנוגע צו אָרטאָגראַפּיע, אויף וויפל ס'האַנדלט זיך װעגן גראַמאַ- טיק פון דער לעבּעדיקער (גערעדטער) שפּראַך. נעמענדיק אָבּער אין בּאַי / טראַפֿט, אַז גראַמאַטיק אַפּעלירט אָפּטמאָל צו פאָנעטישע בּאַגריפן און דער--

פּאַראַגראַפן פאַר ראשי;פּרקים פון פאָנעטיק און פאַר אָרטאָגראַפישע אָג.

ווייזן. (כ'נוץ אויס די געלעגנהייט אָנצוּווייזן יענע לייענערס, װאָס דער

פאָנעטישער און אָרטאָגראַפישער טייל פונעם דאָזיקן בּוך װעט פאַר זי זיין צו. װייניק, אויף רייזענס ,גראַמאַטיק פון דער יידישער שפּראַך, װאָס אַנטהאַלט טאַקע בּלויז פאָנעטיק און אָרטאָגראַפיע, אָבּער אין אַ דעטאַלער בּאַאַרבּעטונג.)

איך אָנערקען פאַר אַ פעלער פון מיין בּוך דאָס, װאָס איך האָבּ

נישט געקענט אָנװענדן דעם סטאַטיסטישן מעטאָד (בּאַשטעטיקן מיט

לע ציפערן די אָפּטקײט פון דעם אָדער יענעם גראַמאַטישן טיפ): ס'האָט

מיר קיין צייט נישט געקלעקט. צוליבּ דער זעלבּיקער סיבּה טראָגן די בּיישפּילן אָפּטמאָל אַ צופעליקן כֿאַראַקטער. ,

איך בּין מער מקפּיד אויף דער פילצאָליקייט פון דערשיינונגען, איידער אויף זייער אילוסטרירונג דורך מוסטערן. (דערפון איז אָבֶּער כּלל נישט געדרונגען, אַז אין הינזיכֿט פון פילצאָליקייט זאָל די גראַ. מאַטיק זיין אױיסשעפּיק, אָדער אַפילו נאָענט דערצו.) פֿיהאָבּ געשטרעבּט צו געבּן דעם לערער אַ סכעמע אויף צו דערלערנען די שפּראַך, קלאַ. סיפיצירן און רובּריצירן די שפּראַך-דערשײנונגען. פאַקטן פון דער שפּראַך האָט יעדערער גענוג בּיי זיך און אַרום זיך. אויסלערנען דורכֿ. צוטראַכטן די שפּראַך-פאַקטן, איינשליסן זיי אין אַ סיסטעם -- אָט צו װאָס ס'שטרעבּט אַ קורס פון גראַמאַטיק.

אַמאָל גיבּ איך בּיישפּילן אָנשטאָט דעפיניציעס, אַמאָל פאַרכאַפּן די בּיײישפּילן מער, װי די פאָרמולירונג. דאָס װערט געטון פון קורצ. קּייט וועגן.

שפּראַכלעכן שפּאַס בּאַטראַכֿט איך אַלס אינטערעסאַנטן אילוסט. ריר-מאַטעריאַל פאַר אַזאַ ,טרוקענער" ויסנשאַפט, וי גראַמאַטיק.

צוליבּ עקאָנאָמיע אין אָרט האָבּ איך אויך נישט געגעבן קיין אַלגעמײנע איבּערזיכטן פון דערשיינונגען, װאָס װערן, צוליבּ סיסטעם. צװאַנג, בּאַטראַכט טיילנווייז אין פאַרשידענע ערטער (צ בּ. די דער. שיינונג פוֹן אָפּוװונדערונג). דאָ װעט דער לײענער מון אָנקומען צום זוכצעטל, וועלכער דאַרף דינען נישט נאָר צוֹליבּ ספּראַװקעס, נאָר טאַ. קע פאַר אַ פאַרבּײט פון די נייטיקע כּוללדיקע איבּערזיכֿטן

די גראַמאַטיק איז געדרוקט אין צויי שריפטן. די קלענערע שריפט איז בּאַשטימט פאַר פאַרטיפערטן שטודיום. דאָ בּין איך נישט

- מקפּיד אויסצומיידן אַזעלכֿע טערמינען אָדער דערשיינונגען, װאָס

טג

זענען נאָך נישט דעפינירט געװאָרן.

בּיים לייענען בּלױיז די גרעסערע שריפט װעט זיך קיין שום אומגאַנצקײט נישט פילן, (די טאַבּעלעס געהערן צום טייל מיט גרע- סערער שריפט; זיי זענען געדרוקט מיט קליינער שריפט איבּער טעכֿ- נישע פאָדערונגען.)

כֿירוף די לייענערס פון דער גראַמאַטיק, בּפרט די לערערס און סטודענטן, מיר מיטהעלפן צו זאַמלען גראַמאַטישע מאַטעריאַלן. (די נייטיקע אָנװוייזן וועל איך געבּן לוט אָנפּראַגע.) שפּראַכֿלעכֿע, מעטאָ. דישע א"אַ קריטישע אָנװייזן װעל איך אָננעמען מיט דאַנק פון אַלעמען, וער ס'אינטערעסירט זיך מיט דעם געבּיט*)

אין דער אָרטאָגראַפיע פוּנעם בּוך, אַלס אַן אויסערלעכן מאָמענט, האָבּ איך געלאָזן די דעה דעם פאַרלאַג.

א. זאַרעצקי

מאָסקװע, סענטיאַבּער 1928.

*) אַ דו ע ס: מאָסקװע, צענטראַל.פּאָסט, קעסטל 781, א. זאַרעצקי.

פאַרקירצונגען:

--אֲבֹּר. -- אַבּראַמאָװיטש --אָפּ. --- אָפּאַטאָשו --בּערג. -- בּערגעלסאָן --גאָד. --- גאָדינער --גראָדז. -- גראָדזענסקי --דאָבּר. -- דאָבּרוּשין --האָפ. -- האָפשטיין --לייוו, -- לייוויק --נאַד. -- נאַדיר

--נס. -- נסתר

--פַר. -- פּרץ

--קאַצ. -- קאַציזנע --רייז. --. רייזען --ש"ע -- שלום-עליכֿם

*

בּערנשטיין -- בּערנשטיין, יידישע שפּריכֿװערטער., פון רייד -- פראַזע, געהערט אין לעבּעדיקע רייד. פרגלי. --. פאַרגלייך.

מיין לאַטײנישׂע טראַנסקריפציע :

זע 2 םע 6126 436 6 = =יק יי הינ פ צ 7דטמטש+ 8 )א

יש אי 6ם 4 808 + 2 פּ

0 יש ז כ װ ו ט ש ס ר פ אָ ג מ

אלגעמיינעצר טייל

קלאַנג און בּאַטייט

4 אָפט זאָגט מען: ריד בּאַשטײט פון קלאַנגען דאָס איז ניש פּינקטלעך. אַבּי-װאָסערע קלאַנגען זענען נישט קיין רייד. ס'איז נייטיק

זיך אַסאָציָרן מיט געװיסע פּאָרשטעלונגען אַז זי זאָלן דינען פאַר סימבּאָלן (צייכנס) פון פאָרשטעלונגען. אָט די דאָזיקע פונקצ פון די שפּראַך-קלאַנגען הייסט-- בּאַטײט, רײד בּאַשטײט אַלזאָ.

,פּאַפּיר" איז אַ װאָרט, ,פּפּאַר" איז נישט קיין װאָרט, װיל מ ,פּיפּאַר" אַסאָצייַרט זיך נישט קיין פאָרשטעלונג (אַחוץ ריין-קלאַנגלעכֿפ . פאָרשטעלונגען). ימי איז אויף פראַנצויזיש אַ װאָרט, אױף יידיש-- .

סיסטעם) -- גראַפיק א 2 : 3 אײניקע בּאַמערקונגען װעגן בּאַטײט פון װאָרם: 1) א װאָרט / זיך אַסאָציירן נישם נאָר מים אַ פאָרשטעלתג, נאָר אױך מטּים 6 נאַ

(דאָס איז שײךך צו אַבּסטראַקטע בּאַגריפן אָדער צו אַזעלבּע בּאַנריפן,. װאָס פאָרשטעלן זיך זײ איז שװער: האָפענונג, אַטאָם, מיליאָן װיאָרמט). 43 אינטעריעקציעס (אױיסרופװערטער) דריקן אױם אָפטמאָל אן עמאָציע אַפּעקט, 4) פּאַראַן װערטער, װאָס בּאַצײכענען געװיסע באציונגען צװיש עלעמענטן פון געראַנק ( 28). 2 הו

4 די בּאַציוּנג צװישן 2 און אי איז בּכֿלל אַאַ יו

0 4 = =

4

אע יי

בּאַטײטן װערן אויסגעדריקט דורך פאַרשידענע קלאַנגען- קאָמפּלעקסן (זטיש" איז נישט /שטול"). אָבּער די דאָזיקע איינדייטיקע אַנט= שפּרעכונג צװישן קלאַנג און בּאַטײט האָט אַסאַן אױסנאַמען'

{) איינע און די זעלבּיקע קלאַנגען האָבּן פאַרשידענע בּאַטײיטן: אַכֿט (אַכטונג)--אַכֿט(8), אָנקומען (אין שול),--אָנקומען (צו עמעצן}. אַזעל- כֿע פאַרשידענע װערטער, װאָס האָבּן די זעלבּיקע קלאַנגען, הייסן האָמאָנימען,

אויפן בּאַנוץ פון האָמאָנימען זענען געגרינדט אײניקע װערטער" שפּילן (קאַלאמבּורן),, צ. בּ. װאָס פארקויפט א קרעמער אױף קרן? (-אַ בּעזים); פֿאַרװאָס קויפט אַ גלח אַ שטעקן מיט אַ זילבּערן הענטל? (--פאַר געלט); בּעסער אָנקומען צו ,עלינו', אײדער צום בּעסטן מענטשן. - אַועלכע שפּאַסן זענען פון דער שפּראַכלעכער זײט אינטערעסאַנט דערמים, װאָס זײ װײזן, װי פעסט זענען בּײ אונז די אַסאָציאַציעס פון קלאַנג מיטן בּאַטײט, אַז װען מיר נעמען אויף אַ קלאַנגען-קאָמפּלעקס מיט אײן בּאַטײם (צ. ב. אויף קרן-אָן ריווח), איז שױן אונז שװער דענקען דעם זעלביקן קלאַנג-קאָמפּלעקס מיט אַן אַנדער בּאַטײט (אויף קערן-צום אויסקערן), אוך דער ענטפער אויף דער שפּאַס:פּראַגע, אָדער די פאַרענדיקונג פונם שפּאַס, ראַשט אונז איבּער, װי אן אומדערװארטע, און דאָך א נישט אָפּלײקנבּאַרעו ! אַסאָציאַציע .

גראַמאַטישע האָמאָנימען: קומט (קומט, איך בּעם אײך)-קומט (קומט ער צוֹ גײ)--האָמאָנימישע פאָרמעס האָמאָנימישע סופיקסן).

2) פאַרשידענע קלאַנגען האָבּן די זעלבּיקע בּאַטײטן:

8) זין--בּנים. אַזעלכֿע װערטער, װאָס האָבּן ענלעכע בּאַטײיטן: זיך אונטערשיידנדיק אין דער עמאָציאָנאַלער אָפּפאַרבּונג אָדער אין אַן אַנדערן פּרט, הייסן סינאָנימען.

0) װאַרטן--האַרן, יע--יאָ, דעמאָלט--דענסטמאָל. דאָס זענען װוער- טער פון פאַרשידענע דיאַלעקטן, ס'קומט אָבּער פאָר, אַז זיי װערן בּאַ- נוצט פון איין און דעם זעלבּיקן ריידער.

6) פאָרמע-פאָרם=פאָנעטישע ,דאַריאַנטן" פון אײן װאָרט.

4) פאַרפליכט--פאַרפליכטעט--פאָנעטישע ,װאַריאַנטן' פון אײן סופיקס-

שער קן 0

2 נלידערוננ פון רייף

8 איינער פון די עלעמענטן פון פאָנעטיק איז די ריטמיש- מעלאָדישע זייט פון רייד (,אינטאָנאַציע"), אַהער געהערט די העכע- רונג און זינקונג פון קוֹל. די פאַרשטאַרקונג און אָפּשװאַכֿונג, די פאַר- גיכערונג און פאַרלאַנגזאַמערונג, די פּויזעס.

6 מע שיידט-אונטער אינטאָנאַציע פון פּונקט, פון קאָמע, פון פּראַגע אאַזיוו (לויט די אַנטשפּרעכֿיקע אָפּשטעל-צײכֿנס). דערבּיי דאַרף מען אָבּער געדענקען, אַז װי די שריפט בּכֿלל, אַזױ איז אויך די פּונק. טואַציע (בּאַנוץ פון אָפּשטעל-צײכֿנס) נישט פאָנעטיש, ד. ה. אַנטשפּרעכֿט נישט איינדייטיק דער אינטאַנאַציע .

7 די אינטאָנאַציעס פון פּונקט, פראַגע אאַז"װו זענען יעדערן בּאַקאַנט, אָבּער שווער צו בּאַשרײבּן, דעריבּער האַלט איך פאַר מעג- לעך גלייך צו בּאַזירן זיך אויף זיי, כּדי איינצופירן דעם בּאַגריף פון ריידגלידערונג. א שטיק רייד, פון אַ פּונקט-פּױזע (אָדער פון אַן אָנ הױבּ רייד) בּיז דער נעענטסטער פּונקט.פּױזע (אָדער בּיו אַ סוף רייד) הייסט פראַזע, א פרעג-פּויזע, אַן אויסרוףפּויזע (און אין געוויסע פאַלן אַ פילפּונקט-פּױזע) שפּילן, בּנונע דער גלידערונג, די ראָליע פון אַ פּונקט-פּױזע. בּיישפּיל:

סאיז האַלבּער טאָג. ס'איז מיד דאָסּ אויג פון שיין. דער מוח--אָנגעזעט מיט פינקלען (האָפ.) דאָ איז 3 פראַזעס. אַז מירן עס לייענען אַזױ: סאיז האַלבּער טאָג, ס'איז מיד דאָס אויג פון שיין, דער מוח אָנגעזעט מיט פינקלען,--װעט עס זיין איין פראַזע. פאַרשטײט זיך, אַז דאָס װעט הייסן--לייענען נישט אַזױ, װי דער אַװטאָר האָט געמיינט.

8 אַ פראַזע טיילט זיך (דאָס רוב) ווייטער אויף טיילן איינע

:פון די סטאַדיעס פון גלידערונג פון אַ פראַזע איז דאָס, װאָס מע רופט +

װאָרט, דעם טערמין װאָרט בּאַנוצט מען כֿאָטש סאיז נישטאָ קיין גוטע בּאַשטימונג פונעם דאָזיקן בּאַגריף.

מע קען נישט זאָנן, אַז װאָרט איו אַואַ טײל רײד, װאָס האָט א בּאַזונדער בּאַמײם; ערשטנם, זענען פאַראַן ווערטער (אויף, און), ביי ועל. בע מע קען נישט פעסטשטעלן קײן ,בּאַזונדערקײימײ פון בּאַטײט, צווייטנם,

קען מען איינזען אין איין װאַרט מערערע בּאַטײטן: אין ,טישל" בּאַטײט

טיש אַ געווים מעבּלשטיק און ל--קלענערקייט פון דער נאַרמע,. מע קען נישם זאָנן, אַז װאָרט איו אַואַ טײל רײיר, װאָס װערם אַרױסנערערט

-יבן =

בּאַזונדער ; מיר רײדן, אַדרבּא, צו עטלעכע װערמער נאָכאַנאַנד (סיזהאַלבּער טאָג, סיזמיד דאָסױג...). מע קען נישט זאָג, אַז װאָרם איז אַזאַ טײל רײד, װאָס מע קען ארױסרײדן בּאַזונדער} די װערמער אױף, און - קומען בּאַ. זונדער נישט פאָר, און די טײלן פון װאָרם ערדאַרבּעם קומען דװקא פּאָר בּאַזונדער אויך ‏ מע קען נישם גרינדן די דעפניציע פון ,װאָרם* אויף דער שריפם װאָרט -װאָס מע שרײבּט אָפּגעטײלט פון אַרומיקן טעקסט): ערשטנס, איז די שריפט אַ צו קאָנװענציאָנעלע (אָפּגערעדטע) זאך, זי קען געענדערט װערן דורך א דעקרעט אָדער דורך אן אָפּמאך, בּעת די שפּראַך איז פיל ,;אַטירלעכער" (געפינט זיך װײניקער אין מענטשנס רשות), צװײטנס, בּאַזירט זיך בּכלל (אַחוץ אױסנאַמען) די שפּראך גישט אויף דער שריפט (נאָר פאַרקערט).

! פון אַלּערלײ דעפיניציעס פון װאָרט האַלט איך פאר אַ מעױ פּאַסיקער אַזאַ בּאַשטימונג ;

װאָרט איז אַ טייל רייד,. װאָס לאָזט זיך אָפּרײסן פון די אַרי מיקע טיילן און לאָזט זיך נישט צערייסן. (אױבּ עס לאָזט זיך צערייסן -- איז עס מער וי אַ װאָרט, אױבּ עס לאָזט זיך נישט אָפּרײיסן -- איז עס וייניקער װי אַ װאָרט. צערייסן מיינט מען -- איבּערשטעלן די טיילן אָדער אַרײנשטעלן צװישן זיי אַנדערע װערטערר)

בּיײישפּיל: פונבּריסקערבוּנבּיאַלערבּינהאָטיראַוודאיגעהערט.

,פון" לאָזט זיך אָפּרײסן פון ,בּריסקערב" (צ. בּ. פון דעם בּריסקער...), פו--ן אָדער פ--ון לאָוט זיך נישט צערייסן, הייסט עס, ,פון" איז אַ װאָרט.

,בּריסקער" לאָזט זיך אָפּרײיסן (צ. בּ. פון בּריסקער גרויסן רב), בּריס--קער, בּריסק--ער אאַז"וו לאָזט זיך נישט צערייסן, איז ,בּריס* קער" אַ װאָרט. (אמת, מע קען בּויען אַ פראַזע: ,פון בּריסק איז ער געקומען", אָבּער דער ;ער" װאָס דאָ, איז גאָר אַן אַנדער זאַך, וי דער ,ער" אין דער פּראַזע ,פון בּריסקער רב,.")

, רב" לאָזט זיך אָפּרײיסן (צ. בּ. פון בּריסקער גרויסן רב, װועל- כֿער...) און--לאָזט זיך נישט צערייסן, אין עס אַ װאָרט.

און אַזױ ווייטער. |

אַ שווערקייט קען פאָרקומען בּיי ,האָטיר": צװישן האָט און איר . קען מען, ווייזט אויס, קיין אַנדערע װערטער נישט אַרײינשטעל. מע קען זי אָבּער איבּערשטעלן: איר האָט געהערט, אַלזאָ, אין ,האָט איר" -- צוויי ווערטער.

9 נאָך בּיישפּילן : ,יונגער מאַן" -- צוויי ווערטער (אַ מאַן, װאָס

טל עי

איז יונג), ,יונגערמאַן"---איין װאָרט; ,גוטער פריינט"--צוויי װערטער (אַ. /

פריינט, װאָס איז גוט), ;גוסער -פריינט"--איין װאָרט (אוּמאָפּהענגיק לט נעם אָנגענומענעם אויסלייג). לוים דעם קריטערי פון װאָרט איז דרײ הונדערט פערציק אַכט-

אײן. װאָרט. מנחם-מענדל--אין װאָרט. דאָס הײסט נישט, אַז מע דאַרף עס נעמען שרײבּן אַנדערש, װי מע שרײבּט בּיז אַהער; פּונקט װי נראַמאַטיק ‏

פרעגט זיך נישט אָן בּײ אָרמאָגראַפיע, װאָס זאָל זי האַלטן פאַר אײן װאָרט און װאָס נישט, אַזױ פרעגט זיך אָרמאָגראַפיע נישט שמענדיק אָן בי גראַמאַטיק, װאָס זאָל זי שרײבּן צװאַמען און װאָס באַזונדער. מע דאָלט געקענט אינפירן טערמינעןת גדאַמאַטישער װאָרט, אָרטאָגראַפּישער װאָרט, נאָר מיר שײנט עס איבּעריק.

0 וװערטער טילן מיר אויף בּאַטײטיק? און בּאַהילפיקע.

די ערשטע האָבּן אַ ;ממשותדיקן" באַטײט טעוו | זיך מיט אַ פאָר. -

שטעלונג אָדער בּאַגריף, אָדער זי פאַרטרעטן אַ פאָרשטעלונג, אַבּאַ. גריף), די צווייטע בּאַצײכֿענען נאָר אַ בּאַציוּנג (צװישן צװיי עלעמענטן פון געדאַנק אָדער צװישן דעם רעדער מיטן געדאַנק) בּיישפּ.: געקױ מען איז אַ טאָג מיט פייערדיק! בּליק און אַלעמען זי אָפּגעלאָזט די לייצן (האָפ.), בּאַהילפיק זענען דאָ: איז (בּאַציוּנג צװישן דעם אָנקו מען פונם טאָג און דעם מאָמענט פון רייד)), אַ (בּאַציוּנג צװישן דעם טאָג און דעם צוהערער--דער טאָנ איז דעם צוהערער אומבּאַקאַנט), מיט (בּאַציוּנג צװישן דעם טאָג און דעם בּליק), און (בּאַציוּנג צווישן דעם קומען און דעם אָפּלאָזן), די (בּאַציוּנג צװישן די לייצן און דעם צו הערער--די לייצן װערן פאָרגעשטעלט אַלס עפּעס פון זיך אַליין פאַהּ שטענדיקס פאַרן צוהערער).

ס'זענען שייך ספקות בּיי דער איינטיילונג פון װערטער -- דאָס ‏

שטערט אָבּער נישט פּרינציפּיעל די קלאַסיפיקאַציע.

מע דאַרף נישט פאַרגעסן װעגן האָמאָנימען: אין , איך האָבּ גע. נומען? איז , האָבּ" בּאַהילפיק, אין ‏ איך האָבּ געלט"--בּאַטײטיק. דאָס זענען צוויי האָמאָנימישע װערטער, פּונקט װי אַכֿט (אַכֿטונג) און אַכֿט ‏ (אַ צאָל).

1 בּיישפּילן פון בּאַטײיטיקע װערטער: אונטן. אַזאַ, איין, אים, 3 איצט, גיין, גייסט, דאַרף, מוז, מע, מען, מענטש, מענטשן, ער, קוים, שוין. /

בּיישפּילן פון בּאַהילפיקע װערטער: אַ. אונטער, איז, אַן, אויפן, (אויפן טיש), װעט, זשע, מיט, נישט.

, בר =

פָיי

אע ר יי א

= =

64

ר == יפע =

בּיישפּילן פון בּאַטייטיקע--בּאַהילפיקע האָמאָנימען: די (די װעלט זאָגט--בּאַהילפיק, די װעלט איז איך אַ װעלט -- בּאַטײטיק), האָבּ (ז. אויבן), זיך (עס טרעפט זיך--בּאַהילפיק, ער רעדט צו זיך אַלין -- בּאַטייטיק),

2. װאָרט איז נאָך נישט די לעצטע סטאַדיע אין רייד-גלידע. רונג. אָפט בּאַשטײט אַ װאָרט אויך פון טיילן, דאָ רעדן מיר נישט פון יענע טיילן, װאָס הייסן טראַף און קלאַנג: ,שרייבּער" אַלס װאָרט (װאָרט איז אַן עלעמענט פון שפּראַך, און שפּראַך װאָט דאָך אי א פאָ. נעטישע אי אַ סעמאַנטישע זייט) בַּאַשטײיט נישט פון שריי | בּער, ואָ-

- רים אַ שרייבּער איז נישט קין בּער, װאָס שרייט. טישל אַלס װאָרט בּאַשטײט נישט פון טי - של, װאָרים נישט ,טי", נישט ,של" בּאַטײטן נישט קיין עלעמענטן פונעם בּאַגריף ,טישל". שרייבּער בּאַשטײט שפּראַכֿ. לעך, ד. ה. פאָנעטיש-סעמאַנטיש, פון שרייבּ | ער (,שרייבּ' בּאַטײט אַ געוויסע חאַנדלונג, ,ער" בּאַטייט אַ פּראָפּעסיאָנאַל אָדער קענער פון אַן אַרבּעט: זינגער--דער װאָס זינגט, לערער-דער װאָס לערנט, שוימער. דער װאָס שווימט); טישל בּאַשטײט פון טיש |-"ל (טיש -- אַ געװויס מעבּלשטיק, ל--קלענערקייט פון דער נאָרמאַלער גרייס),

די טילונג פון שרײבּער אויף שרײ.בּער, און װײטער אױף שיריאין - ב-ע-ר איז 8 רײן פאָנעטישע טמײלונג, אָן סעמאנטישע מאָמענטן, און איז דעריבּער נישט קאָרעלאַטיװ מיט דער טײלונג פון דער פּראַזע אויף װערי טער, ד. ה. אױיבּ מע זאָנט: א פראוע בּאֿשמײם פון װערטער, און אַ װאָרט פון מראַפן, נײט מען נישט מים א גלײכער, נאָר מיט אַ געבּראָ. בענער ליניע.

3. ווען מיר טיילן שריײבּער אויף שרייבּ--ער, הייסט עס, מיר טיילן דאָס װאָרט אויף פאָנעטיש-סעמאַנטישע עלעמענטן, ד. ה. אויף טיילן, װאָס די סומע פון זייערע קלאַנגען בּילדעט די קלאַנגען פונעם

װאָרט, און די סומע פון זייערע בּאַטײטן בּילדעט דעם בּאַטייט פון װאָרט, דערביי זענען עס אַזעלכע טיילן, װאָס לאָזן זיך שוין וייטער נישט טײלן (עלעמענטן.

פאָנעטיש-סעמאַנטישע עלעמענטן פון װאָרט הייסן מאָרפעמעס.

4. פונװאַנען ווייסן מיר, אַז שרײבּער בּאַשטײט דװקא פון די מאָרפעמעס שרייבּ--ער און טישל פון טיש--ל? טילװיין פירט אונז

= אַרױף אויף דעם געדאַנק שוין דאָס, װאָס פאַראַן אַ װאָרט שרייבּ אָן - = גער") און אַ װאָרט טיש (אָן ,ל"). אָבּער דער פאַרגלייך פון שרייבּער

אב

און שרייבּ איז נאָך װייניק. פאַקטיש קומט פאָר בּיי אונז (אומבאַװוּסט- זיניק, אין דער צייט, וען מיר לערנען זיך, קינדוייז, רעדן) אַ פאַר- גלייך פון אַ גאַנצער ריי װערטער, און--דאָס רוב--אין צוויי ריכֿטונגען,. דהיינו ;

שרײבּער שרייבּן שרײיבּסט שרייבּעריי.

גייער גיין גייסט גייעריי..

שניידער שניידן שניידסט שניידעריייי אָדער: טישל טיש טישן.

מענטשל מענטש מענטשן..

פּאַפּירל פּאַפּיר ‏ פּאַפּירן...

| = 15 = = = = =

דאָ ווייזט זיך אַרױס, אַז אַלע װערטער, װאָס שטייען אין דער טאַבּעלע אין איין (האָריזאָנטאַלער) שורה, האָבּן עפּעס שותּפותדיקס אין בּאַטיײט (אין דער ערשטער שורה האַנדלט זיך אַלץ וועגן שרייבּן, איך דער צווייטער שורה ועגן גיין אאז"ו), און אינצייטיק -- עפּעס שותּפותדיקס אין די קלאַנגען (אין דער ערשטער שורה אומעדום שרייבּ*), אין דער צווייטער--אומעדום גיי, אאז"וו). און אַלע ווערטער, װאָס שטייען

אין איין (װערטיקאַלן) זײלכֿל, האָבּן אויך עפּעס שותּפותדיקס אין בּאַײ.

טייט (אין ערשטן זײַלכֿל--אומעדום אַ מענטש, װאָס פאַרנעמט זיך מיט געוויסער אַרבּעט, אין צווייטן--אומעדום אַ נאָמען פון אַן אַרבּעט, אין דריטן--אַן אַרבּעט, װאָס סשוט יענער, צו װעלכֿן סאיז געװענדט די רייד, אאז"וו), און עפּעס שותּפותדיקס אין די קלאַנגען (אין ערשטן זיילכל--אומעדום--ער, אין צװייטן אומעדום--ן*+) אאז"וו). דאָס פירט. דערצו, אַז מיר אַסאָצייָרן דעם בּאַגריף פון שרײבּן מיט די קלאַנגען שרייבּ און דעם בּאַגריף פון פּראָפּעסיאָנאַל--מיט די קלאַנגען--ער. אַז- אַרום געפינען מיר, אַז דאָס װאָרט שרײבּער האָט אייגנטלעך אַ צוי נויפגעזעצטן בּאַטײט: עמעצער װאָס שרײיבּט. דער בּאַטײיט פון שרי- בּונג גופא, ד, ה. דער שותּפותדיקער בּאַטייט פון שרײבּער, שרייבּן, שרײיבּסט... הייסט מאַטעריעלער בּאַטײט פונעם װאָרט, און דער

*) אין שרייבּסט הערט זיך , שרייפ" (014), אָצּער מיר לייגן קיין אַכט נישט דערויף+ -- די סעמאַנטישע אַנאַלאָגיע ווייזט זיך אַרױס שטאַרקער, װי די פֿאָנעטישע נישט-ענלעפֿקײט. **) אין , שרייבּן? הערט זיך ם' (914). פֿרגל' די פֿריערדיקע אָנמערקונג.

2 אט יט אט

אט ר :

=+ ןיי

בּאַטײט ;עמעצער װאָס טוט", ד.ה. דער שתּפותדיקער בּאַטיט פון שרייבּער, גייער, שניידער.. -- פאָרמאַלער בּאטייט.

5 די צעלייגונג פון אַ װאָרט אויף מאָרפעמעס מיט דער הילף פון אַנאַלאָגיע-רײיען קען פאָרקומען בּהדרגה (אױיבּ דאָס װאָרט בּאַשטײט מער װי פון צויי מאָרפעמעס). צ.ב. דאָס װאָרט שניידערקעס פער. גלייכֿן מיר פריער אַו:

שניידערקעס -- שניידערקע

שוסטערקעס -- שוסטערקע

/לערערינס -- לערערין

מאַשינעס -- מאַשינע

און געפינען אויס, אַז שניידערקעס= שניידערקע { ס; {;שגי- דערקע" גיט דעם מאַטעריעלן בּאַטײט, און--;ס"--דעם פאָרמאַלן (מער. צאָליקײיט). ווייטער ווייזט זיך אָבּער אַרױס, אַז ,שניידערקע" גוכא װערט פאַרגליכֿן אַזױ:

שניידערקע -- שניידער

שוסטערקע -- שופטער

סאָלדאַטקע -- סאָלדאַט

== = == יי =-, די = --=,

און מיר בּאַקומען שניידערקע == שניידער -+ קע. דעם מאַטעריעלן בּאַטײיט גיט שוין דאָ ,שניידער" און ,.-קע" גיט אַ צוייטן פאָרמאַלן בּאַטייט (ווייבּלעכקייט). לסוף בּאַקומען מיר שניידער = שנייד |- ער.

6. ווען מיר צעלייגן אַ װאָרט נישט בּיז די עלעמענטן, צב. שניידערקעס == שניידערקע | ס, רופן מיר דעם מאַטעריעלן טייל -- טעמע, איין װאָרט קען אַלזאָ האָבּן אין זיך מערערע טעמעס, אינע אין דער אַנדערער: אין שניידערקעס איז דאָ אַ טעמע שנידערקע, און ווייטער -- שניידער, און וייטער -- שנייד. די קלענסטע (נישט צעלײגבּאַרע) טעמע הייסט װאַָרצל.

מע מאָר נישם פּלאָנטערן דעם מערמין ;װאָרצל' פון סטאַטישער גראַמאַטיק מיטן טערמין ,װאָרצל" פון היסטאָרישער גראַמאַטיק.

7. די װאָרטטײילן, װאָס טראָגן דעם פאָרמאַלן בּאַטײט, הייסן אַפיקסן. אַן אַפיקס, װאָס שטייט פאַרן װאָרצל, הייסט פּרעפיקט. נאָכֿן װאָרצל -- סופיקס,

יידישע גראַמאַטיק (62

= 18 == : 4 : זי

קײן אונטערשיר צװישן ,סופיקס' און ,פלעקסיע*? מאַך איך נישט. ,ענדונג" קומט-אוים אַמאָל צו בּאַנוצן אַלס אַ פאָנעטישן בּאַגריף. פאַראַן װערטער אֶן װאָרצלען (פון, אויף), ד.ה. אָן מאטעריעלע בא - טײטן-בּאַהילפיקע װערטער, | |

2 פאָרמע פון וואָרט

8 מיר האָבּן געזען, אַז אַ װאָרט קען אָפּטמאָל האָבּן אַ מאַטער- יעלן און פאָרמאַלן בּאַטײַט, דעם מאַטעריעלן בּאַטייט נעמען מיר אויף ‏ אַלס דעם הױפּטבּאַטײט פון װאָרט, און דעם פאָרמאַלן אַלס אַן עני דערונג אָדער ניאַנסירונג פונעם מאַטעריעלן בּאַטײט,

דער בּאַנדיף מאַטעריעל--פּאָרמאַל איז רעלאַטיו. אײן בּאַטײט קען זײן מער אָדער װײניקער פאָרמאַל װי אַ צװײטער. דהינו, אין ,פלעגסט בײַן? איז דער בּאַטײם, װאָס איז אױסגעדריקט אין די קלאַנגען נײ - 8 מאַטעריעלער, דער בּאַטײט פון פלעג || - פאָרמאַל, דער באטײט פון סט-נאָך פאָרמאַלער. דער בּאַטײם פון ,בִּין" איז פאָרמאַל אין איך בּין אַן אַרבּעטער" און נאָך פאָרמאַלער-אין , איך בּין געקומעף. קײן רע:. פיניציע פן פאָרמאַלן און מאַטעריעלן בּאַטײם פּאַרמאָג איך נאָך נישט. :

9. אַחוץ אַפיקסן, זענען פאַראַן נאָך מיטלען אויסצודריקן פאָר. - מאַלע בּאַטייטן : אינװוייניקסטע בּײיגונג (923) אַזױ הייסט די אַנט:. שפּרעכונג פון פאַרשידענע קלאַנגען אין איין און דעם זעלבּיקן װאָרצל אין פאַרשידענע װערטער: זינגען--געזונגען, בּרודער--בּרידער, זיצן-- געזעסן, לאַנג--לענג אאַז"וו *) און איבּעראַקצענטירונג (אַזוי הייסט דער איבּערטראָג פון אַקצענט פון איין טראַף אױיף אַ צװייטן אין פאַרשידענע װערטער מיט איין װאָרצל: סטאָליער--סטאָליערעס, שבּת - שבּתים, נאַר--נאַראָנים). אינװײיניקסטע בייגונג און איבּעראַקצענטירונג זענען נישט. קיין מאָרפעמעס, אָבּער טרעגערס פון פאָרמאַלע בּאַטײטן זענען זיי, דעריבּער הייסן זי (װוי אויך אַפיקסן)--פאָרמאלע סימנים. ‏

0 אָנשטאָט ,אַ װאָרט האָט אַ פאָרמאַלן סימן" זאָגט מען אָפּט. ;אַ װאָרט האָט אַ פאָרמע". דערבּיי גיט מען דער פאָרמע אַ נאָמען לויטן

*) דעריבּער איז פֿאַלש די בּאַהױפּטונג פֿון דער אַלטער גראַמאַטיק, אַז װאָרצל אי / דער אומפֿאַרענדערלעפֿעַר טײל פון װאָרט

= יל =

בּצַטייט פונעם פאָרמאַלן סימן, צ. בּ. ,טישן" האָט אַ פאָרמע פון מע" צאָל (ד.ה. אַנטהאַלט אין זיך אַן אַפיקס, װעלכער דינט דערצו, אַז ;טישן? זאָל בּאַטייטן אַ מערצאָל), ,גייסט" האָט אַ פאָרמע פון אַ צוייי -טער פּערזאָן (ד.ה אַנטהאַלט אַן אַפיקס, װאָס אַדאַנק אים בּאַטײט דאָס װאָרט ;גייסט* נישט נאָר, אַז ס'האַנדלט זיך וװועגן אַ גאַנג, נאָר אויך, אַז דער גאַנג װערט אויסגעפירט פון דעם, צו װעמען די רײיד איז געװענדט); ,שגיידערקעס" האָט דריי פאָרמעס -- פאָרמע פון מער. צאָל (סופיקס--ס), פאָרמע פון ,װײבּלעכֿן מין פון סובּסטאַנטיוו" (--קע, אַ פאָרמע פון פּראָפּעסיאָנאַל-נאָמען (--ער); ,בּרידער" האָט אַ פאָרמע יפון מערצאָל, געשאַפן דורך אינװייניקסטער בּייגונג, פרגלי בּרודער *, ;,שבּתים" האָט איין פאָרמע (פון מערצאָל), געשאַפן דורך דריי סימנים: סופיקס (--ים), אינװוייניקסטע בּייגונג (פרגלי שבּת), איבּעראַקצענטירונג.

1. פאַראַן אַ פאַל, ווען ס'איז נישטאָ קיין פאָרמאַלער סימן, אָבּער יפאַראַן אַ כּאָרמע (נול-פאָרמע. 47).

2. ווען מיר בּאַטראַכֿטן די פראַזע: בּיי דעם שטעטל שטײט

אַ שטיבּל מיט אַ גרינעם דאַך, בּאַמערקן מיר: די פאָרמע פון ,שטייט"

איז אָפּהענגיק פון דעם װאָרט ,שטיבּל"-- װוען סזאָל זיין ,שטיבּלעך", װאָלט מען געמווט זאָגן ,שטייען; די פאָרמע פון ,גרינעם" אין אָפֿי הענגיק פון ,דאך"--װוען ס'זאָל זיין ,טיר', װאָלט מען געמוזט זאָגן סגרינער". די פאָרמעס פון ,שטעטל", , שטיבּל? זענען נישט אָפּהענגיק פון קיין אַנדערע װערטער אין דער פּראַזע. ;שטייט" און עשטייען" בּאַטײיטן איינס און דאָס זעלבּע, נאָר אין אָפּהאַנג פון אַ צװייט װאָרט

דאַרף קומען אַמאָל ,שטייט" אַמאָל , שטיען//, דאָס זעלבּע ,גרינעם"

- און ,גרינער". אָבּער ,שטאָט" און ,שטעטל? זענען גאָר צויי פאַרשי-

דענע זאַכֿן, אַזױ אויך , שטובּ" און ,שטיבּל". דעריבּער טיילט מען די פאָרמעס פון װערטער אויף צוויי סאָרטן: סינטאַקסישע (שטייט, גרי.

-נעם) און נישט-סינטאַקסישע (שטעטל, שטיבּל).

3. נישט.סינטאַקסישע פאָרמעס, אָדער, װי מען רופט זיי אָפט,

פאָרמעס פון װאָרטבּילדונג, שפּילן אין אונזער שפּראַך אַן אומגעהייערע

ראָליע. זיי גיבּן די מעגלעכֿקײט מיט וייניק שפּראַכֿלעכֿע מיטלען

*) אין יענעם דיאַלעקט, װוּ ‏ בּרודער" און בּרידער" קלינגען אַלצאײנס, האָט

, בּרידער" נישט קײן פֿאָרמאַלן סימן פון מערצאָל, פּונקט װי אין דער ליטעדאַרישער שפּראַך -.עפּל, שטיװל?* א"א (יעדער דיאַלעקט האָט זיין גראַמאַטיק),

- 930 =

קאָמבּינירנדיק דעם זעלבּיקן װאָרצ? מיט פאַרשידענע אפיקסן א"א פאָרר מאַלע סימנים, אויסצודריקן אַסאַך פאַרשידענע בּאַגריפן, אַשטײגער! געבּן, געגעבּן, פאַרגעבּן, גאָב, געבּער, געבּנדיק, אאז"ו

4. װאָרטבּילדונג קומט פאָר אויף פאַרשידענע אופנים. קודם+ כּל שיידן מיר אונטער אַ װאָרט מיט איץ װאָרצל (טיש, שריבּן, אַר- בּעטן) און מיט מערערע װאָרצלען (שרײיבּטיש, מעטאַל-אַרבּעטער), אָדער איינפאַכע װוערטער און צוּנויפזאַצן, אַן איינפאַך װאָרט קאָן בּאַ- שטיין נאָר פון אַ װאָרצל (טיש, טראָט, לאַנג, לענג) אָדער פון א װאָרצל מיט אַפיקסן (טישל, טישן)

8. וי בּיי גאַנצע װערטער, אַזױ איז אויך בּיי פאָרמעס קין איינדייטיקע אַנטשפּרעכֿונג צװישן קלאַנג און בּאַטייט נישטאָ, ד.ה. נישטאָ, אַז יעדער פאָרמאַלער סימן זאָל האָבּן נאָר איין בּאַטייט און יעדער פאָרמאַלער בּאַטײט זאָל אויסגעדריקט װערן נאָר דורך איין סימן. אָט האָבּן מיר: טיש--טישן, פעלד--פעלדער, בּגד--בּגרים, בּיכֿל-- בּיכלעך אאז"וו -- פאַרשידענע אַפיקסן פאַר איין בּאַטייט , מערצאָל. און װידער האָבּן מיר: קאָמוניסט--אַן אָנהענגער פון קאָמוניזם, מאַשַי- ניסט--אַ בּאַשעפטיקטער בּיי אַ מאַשין, צעקיסט--אַ מיטגליד פון צעקאַ-- איין אַפיקס (יסט) מיט פאַרשידענע בּאַטײיטן; טיפסטער--העכֿסטע גראַר טיפקייט, צװאָנציקסטער --נומער צװאָנציק -- איין אַפיקס (סט) מיט פאַרשידענע בּאַטײיטן. נאָך מער: אין איין װאָרט האָט אָפּטמאָל איין אַפיקס פאַרשידענע בּאַטײטן, קומען אַרױס האָמאָנימען: אידישיסט" בּאַטײיט אין די יידישע פּאַליטישע קרייזן אַן אָנהענגער פון יידיש, אין שפּראַכֿװיסנשאַפּטלעכע קרייון -- אַ שטודירער אָדער אַ קענער פון יידיש; מענטשלעך איז אַן אַדװערבּ און אַ מערצאָל פון אַ פאַרקלענער- סובּסטאַנטיו.

6. די שפּראַך האַלט זיך אין אײן ענדערן. ,אוירינגל" איז געװעך אַמאָל אַ צונויפזאַץ (אויער-רינגל), הײנט איז עס אַן אײנפאַך װאָרט; ,ניפט" איז געװען אַמאָל אַ סופיקסירטם װאָרט (גיפ-|-ט, ניפ--ניבּ, ניפט - דאָס װאָס מע גיט.אײן, ד. ה. א רפואה), היינט איז עס אַ װאָרצלדיקער װאָרטך אין ,פיזיאָלאָגיע, געאָלאָניע" אאַז"װו אי שױן - לאָניע כּמעט אַ סופיקס. (לכתּהילה איז עס געװען אַ װאָרצל), אאַז"װ

בּײ אַזאַ דינאַמישקײט פון דער שפּראַך מון מען שטענדיק שטרענב. אונטערשיירן, צי װערט די שפּראַך בּאַטראַכט פון היסטאָרישן שטאַנרפונקמ. אָדער אין איר הײנטיקן צושטאַנד. אין דער הײנטיקער שפּראַך איה

2

אוירינגל נישם קין צונויפזאַץ, גיפט נישם קײן פאָרמעדיק װאָרט,

7. שטענדיק בּלײבּט אָבּער אָרט פאַר ספקות, פאַר סובּיעקטי. :ויזם. דער שפּראַך-חוש װענדט זיך אָפּט אָן דעם סכום און אָן דער ילעבּעדיקײט פון די שפּראַכלעכע אַסאָציאַציעס, װאָס דער אָדער יענער שפּראַךד-אויפנעמער פאַרמאָגט. אױבּ אין אײן קלאַס װעט אַ שילער דװקא :װעלן דערנענטעלן ,שריפט" און ,, שרײבּ' (די נאָענטקײם אין קלאנג און ;אין בּאַמים װעם פאַר אים אַרױסטרעטן צו שאַרף, ער זאָל זײ קענען איגנאָרירן) און אַ צװײמטער װעט זײ נישט דערנענטער, - זענען זײ בּײ. ;דע גערעכט. יעדערער בּאַשרײבּט זײן שפּראַך-אױפנעמנג, און יעדערער אִיז פּאַר זיך גערעכט. אָבּיעקמיװו איז גערעכם דער ערשטער, אָבּער פאָרסירן די גראַמאַטישע. אַסאָציאַציעס דאַרף מען מים פאָרזיכטיקײט.)

8. װאָס טיפּער מירן זיך אַרײנלאָזץ אין די שפּראך-אַטאָציאַציעס און װאָס בּרײטער מירן זיך פאַרמעסטן, אַלץ מער װעלן מיר אָפּשײלן דעם אוראַלטן װאָרצל פון די אָנגעװאַקסענע, זיך מיט אים צתױיפגעגאָ. סענע אַפּיקסן. ,בּרײמער זיך פאַרמעסטן" מײן איך - צוציען צום פאַר. :גלײך אויך אַנדערע שפּראַכן, דעמאָלט װעלן מיר דערנענטערן ,געװיס" ;און ,װיסן', ,מאכל" און ,אכלען. אָבּער דאָ טרעטן מיר שוין אַרײן אין גבול פון פאַרגלײכיקער גראַמאַטיק פון אינדאָ-אײראָפּעישע (און סעמימי. שע) שפּראַכן. כ'האָבּ עס דערמאָנט נאָר, כּדי צו װײן, אַז מען דארף נישט זײן שטרענג אין דעפיניציע פון ,װאָרצל'. װאָרצל איז (פּראַקטיש) נישם יענער אוראַלטער אינדאַ-אײראָפּעישער װאָרצל, װאָס װערם אױם. געדעקט ערשט דורך סקרופולעזע לאַנגיאָריקע אוישוכונגען. נאָר סּ'איז פּשום דער װאָרט-טײל, װאָס מראָגט ‏ דעם מאַטעריעלן בּאַטײם פון װאָרט. י

9 אין אײן װאָרם קענען, װי בּאַװוּסט, זײן מערערע פאָרמאַלע :סימנים. אין אַזא פאַל קאָן מען אונטערשײדן פאַרשידענע סטאַדיעס אין דער אױיסבּילדונג פון אַזאַ װאָרט: ,שנײדערקעס' װערט געשאַפן אַלֶם :מערצאָל צו ,שנײדערקע', ,שנײידערקע' - אַלס א װײבּלעכער נאָמען צו ,שניירער", , שנײדער" -- אַלס אַ פּראָפּעסיאָנאַל-נאָמען צו שנײד(). א װאָרט יקען אין אַלע זײנע סטאַדיעס בּלײבּן אין אײן גראַמאַטישן װערטערקלאַס, אָדער קען אַריבּערגײן פון אײן קלאס אין צװײטן: העלד אייז אַ סוב. סטאַנטיח, ,העלדיש" אַן אדװערבּ, ,העלדישקיט" װידער א סובּסטאַנטיה. ,אײינ(ער)' איז אן אדיעקטיװ, ,אײנהײשט'-אַ סובּסטאַנמיװ, ,, אײנהײטלעך"-װי. עדער אן אַדיעקטי (אַדװערבּ), ,אײנהײטלעכקײם'- צוריק אַ סובּסטאַנטי

יט

(צװישן , איינהייט' און ,אײינהײיטלעכקיט' איז שוין טאַקע דער אונטער- /

שיד אָפּטמאָל אַ קוים בּאַמערקבּאַרער, װי איך צװישן ,עקשנות' און ,עקשנותדיקייט'). ,גרעסער" איז אַן אַדװערבּ, ,פּאַרגרעסערן" אַ װערבּ, ,פּאַר- גרעסערם"--װידער אַן אַדװערבּ, ,ירושה" איז אַ סובּסטאַנטיװ, ,ירושהדיק"- אן אַדװערבּ, ,ירושהדיקייט"-אַ. סובּסטאַנטיו, װאָס בּאַטײט שוין עפּעם אַנ- דערש װי גירושה". פרגל' נאָך: סיסטעם-סיסטעמאַטיש-סיסטעמאַטישקײט, דיסציפּלין--דיסציפּלינירט--דיסציפּלינירטקײט.

0. אזעלבע געניטונגען שטעלן פּאָר א מעטאָדישן אינטערעס. אינ= טערעסאַנט איז דערבּײ אויך אונטערצושײדן די געהעריקײט פון אַפיקסן צו פאַרשידענע סטאַדיעס אין װאָרטבּילדונג; אינעם סובּסטאַנטיו ,פאַרזעע+ ניש" איז דער סובּסטאַנטיוישער אַפיקס בּלױז-עניש, דער פּרעפיקם פּאַר- איז, אַזױ צו זאָגן, נישט דעם סובּסטאַנטיװס, נאָר דעם װערבּס, פון װעלכן דער סובּסטאַנטיװו איז געבּילדעט. אָנפאל' איז, אַלס סובּסטאַנ- טיװ, פּאָרמעלאָזיק (פרנל' ,פאל", דער ,אָנ-" געהערט צום װערבּ אָנ- פּאַלןי, אין ,פאַרגרעסערתן)" איז פּאַר-אַ װערבּ.-פּרעפיקס,.-ער-א פרעמדער סופיקס, אַ סופיקס פונעם קאָמפּאַראַטיװ ,גרעסער".

1 װי איז געבּילדעט , אומגליקלעך"? אַז מע װיל, איז עס אומ|- גליקלעך, ד. ה. אומ-איז דאָ אן אַדװערבּ-פרעפיקס, אַז מע װיל, איז עם אומגליק-ן-לעך, ד., ה. בּלויז-לעך'איז דאָ אַן אַדװערבּ-סופיקס און אומ- / אַ סובּסטאַנטיװ-פּרעפיקס. די מעשה איז, װאָס אומ- (מיטן בּאַטײט פוף קעגנזאץ) װערט בּאַנוצט אי בּײ סובּסטאַנטיון (אומגליק), אי בּײ אדװערבף (אומריין),. מעג מען אַנאַליזירן ,אומגליקלעך", װי מע װיל.

9, װי אַזױ איז געבּילרעט ,אַטעיסט'? די ענדונג--יסט ,פאָדערט" אָנגענומען צו װערן פאַר אַ סופיקס (װי אין מאַטעריאַליסט, פּאָרמאַליסט, מאַשיניסט), כאָטש קײן װאָרט אַטע איז נישטאָ, אָבּער אַטעיזם איז דאָך פאַראַן? און דאָ. האָבּן מיר אַן ענדונג -יזם, װעלכע פּאָדערט איך אָנגע- נומען צו װערן פאַר אַ סופיקס (װי אין מאַטעריאַליזם, מאַרקסיזם, ײדי- שׂיזם). די פּראַגע, צי נעמט זיך ,אַטעיסט" פון ,אַטעיזם" אָדער פאַרקערט, װאָלט געװען א סכאָלאַסטישע פּראַגע: ס'װעט זיך גאָרנישט ענדערן אין אונזער שפּראַך-אויפנעמונג און שפּראַך-שאַפוּנג דערפון, װאָס מירן זי לעון אַזױ אָדער אַנדערש, קאָנסטאַטירן מיר פשום אַ פאַקט: פאַראן א װערטער- פּאָר אַטעיזם--אַטעיסט, מיט אַזעלכע און אַזעלכע בּאַטײטן (אידעע-אָנהענ- גער פון דער אידעע), װאָס האָבּן אַ שותּפותדיקן װאָרצל אַטע--, װעלכער קומם איזאָלירטערהײם נישם פאָר, און אַ סופיקסןפּאָר -יזם, -יסט. אין

אַזאַ פֿאַל קען מען רײדן װעגן א ,נישט:זעלבּשטענדיקער טעמע' אטע- בּײישפּ, ; אַלמרױזם--אַלטרױסט, אָפּטימיזם -אָפּטימיסט, מאָניזם- מאָניסט, עגאָיזם--עגאָיסט, קאָמוניזם--קאָמוניסט, ענטוזיאַזם--ענטוזיאסט; גראַמאַטיק- גראַמאַטיש (גראַמאָט--נישט-זעלבּשטענריקע טעמע)), לאָגיק--לאָניש, מאַטעמאַ. טיק--מאַטעמטטיש, פּאָליטיק--פּאָליטיש, פיזיק--פיזישן אינטעליגענט--אינמעלי. גענץ (אינטעליג--נישט-זעלבּשטענריקע טעמע), טאָלעראַנט-טאָלעראַנץ, קאָ: רעטפּאָנדענט--קאָרעספּאָנדענץ (פאַראן קאָרעספּאַנדירן, אָבּער נישטאָ קאָ. רעספּאַנד). ו:

3. העכֿסט כֿטיק איז די איינטיילונג פון פאָרמאַלע סימנים אויף לעבּעדיקע (פּראָדוקטיווע) און טױיטע (נישט פּראָדוקטיוע). וען מיר פאַרגלײכֿן די סופיקסן -- זאַם (איינזאַם, לאַנגזאַם) און -- וּנג (אָפּ. שװאַכֿונג, פאַרטיידיקונג, רעכענונג, זעען מיר, אַז דעם צוייטן קענען מיר פריי צוגעבּן צו פאַרשידענע טעמעס און בּילדן נייע וערטער, בּעת דעם ערשטן איז שװוער צו בּאַנוצן אויף צו שאַפן װוערטער. פאַר דער שפּראַך-שאַפונג האָבּן, פאַרשטײט זיך, די לעבּעדיקע פאָרמאַלע סימנים דעם גרעסטן ווערט. דער צװעק פון דער שפּראַך-לערנונג (אין שול צ.בּ.) איז נישט נאָר אָנאייגענען זיך דעם סכֿום װערטער, װאָס זענען פאַראַן בּיי היינטיקן טאָג אין דער שפּראַך, און נישט נאָר בּאַ . נעמען יענע פאָרמעס, װאָס האָבּן אַ בּאַנרענעצטן אָנװענד-קרייז, נאָר אויך, און אפשר דער עיקר, צו בּאַקומען די מעגלעכֿקײט צו שאַפן ווייטער, צו בּאַרײכֿערן און בּאַנײיען די שפּראַך.

4. דאָס רוב װערטער נעמען מיר איבּער קינדויין פון די אַרומיקע און בּאַנוצן זיי אַזױ, נישט סינטעזירנדיק זיי פון בּאַזונדערע מאָרפעמעס, אָדער מיר האָבּן זיי שוין אַמאָל, קינדווייז,. סינטעזירט, און בּאַנוצן זיי שוין איצט אַלס איינגעחזרטע גאַנצהײטן. ס'קומען אָבּער פאָר פאַלן (און בּאַזונדערס בּיי יענע, װאָס בּאַציען זיך מיט אַ געװ סער זאָרגזאַמקײט צו זייער סטיל--רעדנערס, שרייבּערס), ווען מיר סינטע: זירן אַ װאָרט אין מאָמענט פון רעדן (שרייבּן), פון איינצלנע מאָרפעמעס.

5 אפיקסן לעבּן אין דער שפּראַך זעלטן איאָלירטערהײט. װען פיר בּילדן, אַשטײגער, אַ װאָרט ,דאַטשעװע", נעמען מיר נישט דעם װאָרצל דאַמש(ע), דעם סופיקס - עװע - און לײנן צונויף, נאָר מיר לען אַ. מין פּראָפּאָרץ: בּונט: בּונטעװע (אָדער לץ: לצעװע אדג"ל)=-דאַטשע: 4*)

-) .בּונט" פֿאַרדאַלט זיך צו , בּונטעװוע', וי ,דאַטשע" צום געופֿטן װאָרט (װי אין מאַטעמאַטיק 8 :0 = 8: 6,

= טי

דערפון בּאַקומט זיך צ=-דאַטשעװע. װען מיר בילדן א װאָרם שאקען (שרײען שאַ), מאַכן מיר נישט קײן ,חיבּור' שאַ | קע, נאָר מיר לעזן 8 פּראָפּאָרץ; מע: מעקען (אָדער מו: מוקען האַװ: האַװקען אדג"ל)--שא: צ, דערפון איז צ--שאקען. דאָס רופט זיך בּילדונג לוים אַנאַ. לאָניע. אָבּער פון אײנפאַכקײט װעגן רעד איך װעגן בּילדונג פון װער. מער דורך אַפיקסן, פּנקטם װי די אפיקסן װאָלטן עקזיסמירט אלײן פאֵר זיך.

אַ בּײשפּיל פון זעלטענע אַפיקסן, װאָס עקיסטירן מאַקע אַלײן פאַר זיך, איז - יום: ס'לאָזט זיך זאָגן, אַשטײגער (אמת, מיט אַ שפּצַם. ניואַנס) ; ציוניזם, אױטאָנאָמיזם און אַנדערע איזמען.

6. ביים בּילדן נײע װערטער פון די פאראנענע עלעמענטן (מאָר. פעמעס), שטויסט מען זיך אָפּטמאָל אָן אױף שװעריקײטן (און מע דאַרף זײ קענען גובר זײן): ערשטנס, װי שױן געזאָגט, איז נישׂם יעדער אַפיקס אין הײינטיקער צים פּראָדוקטיו. װײטער, לאָוט זיך נישט שאַפן אאַ װאָרט, װאָס װאָלט געװען האָמאָנימיש מיט אֵן אַנדערן, שױן פאַראַנענעם. מען זאָנט צ.בּ. שרײבּער, שנײדער, זינגער. דער סופיקס - ער איז בּכלל אַ פּראָדוקטיװער. מען קאָן אָבּער נישט פאַרטײיטשן נחסזװ?6ש7--א ליבּער (אָדער מען קאָן עס נאָר אין אַ געװיסן קאָנטעקסט), װײל ;ליבּער' האָט אַן אַנ- דער בּאַטײט (אַדיעקטיו). װעלן מיר אפשר אאָגן אַ ליבּנער (לױט רעד. נער, מילנער), אָדער נאָך װי נישם איז אַנדערש. דרימנס, לאָזט זיך אָפטמאָל נישט פאַראיניקן א ,הײימישע' (ײרישע) טעמע מיט אַ פרעמדן (הױיפּטזאַכלעך אינטערנאַציאָגאַלן) אַפּיקס: טיר זאָגן קורסאַנט, אָבּער ס'לאָזט זיך נישט זאָגן שולאַנט (שילער). דאָך זענען פאַראַן אינטערנאַ- ציאָנאַלע סופיקסן (--יזם, -יסם, -זאציע), װאָס בּאַהעפטן זיך דװקא גרינג מיט אַלערלײ מעמעס: ידישיזם, בּונדיסט.

7. פאַראן נאָך אַ װאָרטבּילדונג-מיט? - אָפּװאַרפן אַפּיקסן; ,שול: דיקן" אָנשטאָט , בּאַשולדיקן", ,אויסלײג" אָנשטאָט ,אױסלײגונג".

8. איצט ועגן צונויפואַצן. כּמעט יעדער צנויפואץ פאֲר" שטאָרט מיט זיך עפּעס אַ הילפװאָרט צי אפילו אַ בּאַטייטיקן װאָרט: לעדער-אַרבּעטער -- אַרבּעטער הַּיי לעדער. נײימאַשין -- מאַשין צום נייען, דרייפוס - כַּלי מיט דריי פיס, טאַטע:מאַמע -- טאַטע און מאַמע, הימלבּלוי -- בּלוי װי דער הימל, זינגפויגל -- פויגל װואס זינגט, ווינטשנסווערט -- ווערט עֵַן וינטשן אאַז"ו. (צונויפזאַצן אָן פאַרשפּאָרונג: טונקלגרין == טונקלגרין, יאָרהונדערט'= הונדערט יאָר

== שי 2

אדג"ל.) אָבּער די פאַרשפּאָרונג איז נישט שטרענג בּאַשטימט, וי סאיז צו זעען פון די בּיײישפּילן, אויסטייטשן און צונויפשטעלן צונויפזאַצן איו איינע פון די ויכטיקסטע גראַמאַטישע אַרבּעטן אין שול. אויס. טייטשן -- צ.בּ. װאָס הייסט קינדערהיים? -- א היים פאַר קינדער. צו נויפשטעלן -- צ.בּ. וי הייסט אַן אייזן צום רייבּן? == ריבאילון

אין אַ צונויפזאַץ איז אָפט איין טייל אַ הויפטטײיל און אײנער (אָדער מער) א בּאַשטימטיײל, ,קאָפּמענטש? איז אַ מענטש אַזאַ (נישט | אַ קאָפּ אַזאַ) -- איז , מענטש" דער הױפּטטײלן בּת-מלכּה" איד. א ,רתי (אַ טאָכטער), נישט קיין מלכּה -- איז ,בּת" דער הוױפּטטײל,

9. נאַדיר זַאָגט װעגן אײנעמס לידער: ,דאָס זענען נישט קײן ליבּעס-לידער, נאָר לידער.ליבּעס, ליבּעס װאָס װערן געפירט ספעציעל צוליבּ דעם, אַז מזאָל זײ קענען אויסדריקן אין לידער'. דאָ האָבּן מיר אַ שפּיל פון הױפּטמײל און בּאַשטימטײל.

װי מיר זעען, איז אין אַ צוויפזאַץ װיכטיק דער סדר פון די בֹּאַ. שטאַנדמײלן.

0 אַ בּאַזונדער וויכטיקייט האָבּן בּאַקומען די לעצטע צייט צוי נויפזאַצן פון אינטערנאַציאָנאַלע טעמעס (דאָס רוב לאַטיינישע און גרי. כישע), װאָס װערן בּאַנוצט אין ויסנשאַפט, טעכניק א"א. טיילוויין שטייען זיי אויפן גרענעץ פון צונויפזאַצן און ווערטער מיט אַפיקסן אַן אינטערעסאַנטע געניטונג אין שול איז (פאַר די העכֿערע שטופעס-- אויסצוזוכֿן די בּאַטײטן פון די בּאַשטאַנדטײלן פון אַזעלכֿע צוניפזאַצן, צ. בּ. טעלעפאָן, פאַרגלייכנדיק מיט טעלעגראַף, טעלעסקאָפּ, טעלעפּאַט א"א געפינען מיר טעלע -- װײט; פאַרגלײיכנדיק מיט גראַמאָפאָן, פאַ= נעטיק א"א געפינען מיר פאָנ = קלאַנג (198)

1. פרעמדווערטער קענען פארבּונדן װערן אין איין װאָרט (יוםטוב --פון צוויי ווערטער, אָדעקאָלאָן--פון דריי ווערטער) אָבּער נישט צע. שפּאָלטן װערן (בּתּנאי װערט איף יידיש נישט קיין צוויי ווערטערף

2. נאָענט צו װאָרטבּילדונג שמײט די בּילדונג פון אנא ליטמי. שע פאָרמעס. אַזױ הײסט א גרופּע װערטער, װאָס פן זײ איז אײנע אַ בּאַטײמיקע, און װאָס ניבּן צװאַמען אײן בּאַטײם און װערן בּאַ. טראַכט אַלס אַ פאָרמע פון דעם בּאַטײטיקן װאָרט. פרגל' בּין געקומען אין ײדיש װערט די פאַרגאַנגענהײט געבּילדעט אנאַ ליטיש, אין געװיסע אַנדערע שפּראכן סינטע טיש, ד.ה. דורך אן אַפיקס, נישם דורך א הילפּװאָרט. פרגל' דער גרויסער -- הגדול: די ײדישע פאָרמע איז (בּנוגע

= 96 --

צום אַרטיקל) אַנאַלימיש, די פון העבּרעיש בּאַקומענע - סינטעטיש. אין אַלטן ײדיש איז געװען װאַר (--איז געװען), ד. ה. אַ סינטעטישע פאַר. גאַנגענהײט-פּאָרמע. ײדיש, װי אויך אַסאך אַנדערע שפּראַכן, מאַכט דורף דעם װעג פון סינטעמישע פאָרמעס צו אַנאַלימישע, אין דער זעלבּיקער צײט אָבּער מערקן זיך קעגנגעזעצטע טענדענצן. פאַרגלײכנדיק פּאַרשי- דענע שפּראַכן, קאָן מען אָפּטמאָל פעסטשטעלן, אַז אײנע איז אַנאַליטײ שער אָדער סינטעטישער װי די אַנדערע. ײדיש צ. בּ. איןז אַנאַליטישער

װי רוסיש, ד. ה, ײדיש פּאָדערט בּאַהילפיקע װערטער אָפּטער, און האָטּ

װאָרטפאָרמעט װײניקער, װי רוסיש. דאָס לאָזם זיך גרינג בּאַמערקן, װען מע נעמט עטלעכע צופעליקע פּראַזעס אױף רוסיש און מע פאַר. טײטשט אױף ידיש אָדער פאַרקערט. אויפשמעלן אױף ידיש מער- װײניקער לאַנגע פראַזעם אָן בּאַהילפיקע װערטער איז שװער. דעריבּער קען מען אין ײדישן גראַמאַטישן לימוד כּטעט נישט אױסנוצן דעם אײנ- פאַל פון דעם רוסישן מעטאָדיקער פּעשקאָװסקי, זיך צו בּאַגרענעצן די ערשטע צײם נאָר מיט בּאַטײטיקע װערטער און נאָר זײ רופן װערטער". *)

צו װאָרטבּילדונג ‏ קען מען צורעכענען אױך ,איבּערטראָגתג" פון אין גראַמאַטישן קלאַס אין דעם אַנדערן אָן קײנע אױסערלעכע מיט- לען (אַחוץ אַסאָציאַציע). ,הײנט" איז אַן אינװאַריאַנט, ,דער הײנט' -

אַ סובּסטאַנטיװ (סובּסטאַנטיװירונג), ,לערער"-אַ סובּסטאַנטיו, ,,איך לערער"

(אַסאָצ. מיט דו לערערסט, ער לערערט) - אַ װערבּ. ,דער רוחת װײסט װער' איז א גאַנצע פראזע, א ,דער.רוח-װײסט.װער' איז א סובּסטאַ:נטיר (אַ פראַזע איז צונויפגעדריקט בִּיז אײן װאָרם).

3 לסוף דאַרף דערמאָנט װערן אַלס אַ װאָרטבּילדונג-מיטל ווערטער-פאַרקירצונג (אױטאָ פון אױטאָמאָבּיל, צעקאַ פון צענטראַל- קאַמיטעט א"אַ).

4 נאָך דעם אַלץ, װאָס ס'איז געזאָגט, איז פאַרשטאַנדיק, אַז די װאָרטבּילדונג-פּאָרמעס (דאָס זעלבּע איז שייך אויך צו װאָרטענדערונג.פּאָרמעם און צו פּאָרמעס פון פראזעס) האָבּן זיך נישט אױסגעבּילדעט ,בּזמן מן הזמנים", אין עפּעס אַ געװיסער עפּאָכע, װעלכע איז געװען אַ שאַפנג-עפּאָכע פאַר דער שפּראַך. די שפּראַך שאַפּט זיך כּסדר; יערער מאָמענט אין לעבן

*) זע ספּיװאַקס און יאַצּראָווס לערנבּיכֿער פון גראַמאַטיק די מחבּרים האָט זיך יט איינגעגעבּן צו בּאַגיין זיך אָן בּאַהילפֿיקע װערטער אַפֿילו שוין אין ערשטן פּאַראַגראַף.

פון דער שפּראַך איז אַן איבּערגאַנג:מאָמענט; שטענדיק שאַפן זיך נײע פֿאָרמעס, שטאַרבּןאָפּ אַלטע, צוגעװײנען זיך צו בּאַמערקן אט די שפּראַכלעכע שאַפונג-פּראָצעסן, װאָס קומעפאָר אין אונזערע טעג, פאַר אונז אין די אױגן, אפשר (גיכער, געװיס) בּײ אונזער אײנטײל -- דאָס איז װיכטיק פאַר יעדן, װער ס'בּאַציט זיך בּאַװוּסשזניק צום דאָזיקן אָרגאַניי זיר-מיטל. בּאַזונדערס איז דאָס װיכטיק פאַר א לערער, פאר אַ שרײבּער.

4. גראַמאַטישע קלאַסיפיקאַציע פון ווערטער

5 מיר האָבּן געזען (29), אַז ס'זענען פאַראַן פאָרמעס פון אַי װאָרט, װאָס זענען אָפּהענגיק פזן אַ צווייטן װאָרט אין פראַזע. לאָמיר בּאַטראַכטן די פראַזע:

אין חדר גיי איך נישט, לערנען לערן איך נישט, דאַװנען דאַװן איך נישט, זינגען זינג איך נישט, פּטור פון אַלצדינג (ש"ע?

ווען מיר פאַרבּייטן דאָ דאָס װאָרט איך אויף ער, װעט אַרױס- קומען:

אין חדר גייט ער נישט, לערנען ,לערנט ער נישט, דאַװנען דאַװנט ער נישט, זינגען זינגט ער נישטפּטור פון אַלצדינג.

ד.ה. אָנשט. ,גיי" קומט ,גייט", אָנשט. ,לערן"--,לערנט", אַנשט ;דאַװן" -- ,דאַװונט", אָנשט, זינגען" -- ;זינגט". װען מע זאָל פאַר- בּייטן איך אויף מיר, װועט אַרוסקומען:

אין חדר גייען מיר נישט, לערנען לערנען מיר נישט, דאַװנען דאַװנען מיר נישט, זינגען זינגען מיר נישט, פּטור פון אַלצדינג.

ד.ה. אַנשט. ;גיי" -- ,גייען? אָנשט. ,לערן" -- ,לערנען אאז"ו.

נאָך אַ בּיישפּיל: מיר פאָרן קיין אַמעריקע -- ער פאָרט קייך אַמעריקע -- דו פאָרסט קיין אַמעריקע אאז"ו.

מיר בּאַמערקן, אַז דאָס װאָרט ,גיי", אַשטײגער, האָט די דאָז. קע פאָרמעס, װאָס זענען אָפּהענגיק פון אַ צװוייטן װאָרט פון רייד:

(ד) גייסט,

(ער, איר, עמעצער, אַ מענטש) גייט,

(מיר, זיי, מענטשן) גײיען

אַזעלכֿע פאָרמעס טרעפן מיר אויך בּיי די װערטער פאָר, זינג, דאַװון אאז"וו (זיי זענען אָבּער נישטאָ, אַשטײגער, בּיים װאָרט

,5טור");

ג:

מע

די דאָזיקע פאָרמעס הייסן פּערזאָנפאָרמעס, און אַ װאָרט, װאָס האָט פּערזאָנפאָרמעס הייסט פּערזאַנװאָרט,

6. די פּעראַנפאָרמעס בּילדן א סיסטעם, דד.ה. װען בי אַ װאָרט איז פאַראַן איינע פון די פאָרמעס, זענען פאַראַן אויך די איב. ריקע פאָרמעס: אױבּ ס'איז פאַראַן אַ װאָרט זעסט, איז פאַראַן אַ װאָרט זעט און אַ װאָרט זעעף |

7, דער װאָרט ,גיי" (איך גיי), ,פאָר" (איך פאָר) אדג"ל האָט אייגנטלעך נישט קיין פאָרמע -- ער האָט נישט קיין שום פאָרמאַלן סימן. ווייל אָבּער ער שליסט זיך אָן דער סיסטעם פּערזאַנפאָרמעס (ד.ה. ווען ס'איז פאַראַן אַ װאָרט (דו) עזעסט?, איז אויך פאַראַן אַ װאָרט (איך) ;זע", װען ס'איז פאַראַן ,דאַרפסט", איז פאַראַן אויך ,דאַרף? אאז"וו), האַלט מען עס איך פֿאַר אַ פּערזאָנפאָרמע. אַזאַ פאָרמע, װאָס ;האָט נישט קיין פאָרמאַלן סימן און שאַפט זיך נאָר דורך אַסאָציאַציע מיט אַנדערע פאָרמעס, הייסט נול-פארמע,

8, וויפל פּערזאָנפאָרמעס איז פאַראַן ? ס'קען אויסווייון, אַז פיר {(צוזאַמען מיט דער נול.פאָרמע):

(איך) גיי,

(דו) גייסט,

נער, איר) גייט,

ומיה,. זיי. גייעף

נעמען מיר אָבּער אַזאַ פּערזאָנװאַרט, װי ,דאַרף!, טרעפן מיר עפּעס אַנדערש: '

(איך, ער) דאַרף

(דו) דאַרפּסט,

(איר) דאַרפט,

(מיר, זיי) דאַרפן,

כּדי אויסצוגלײכֿן בּיידע סיסטעמען, נעמט מען אָן, אַז א(ער) גייט" און /(איר) גייט" זענען צוויי פאַרשידענע פאָרמעס, דאָס אייגענע איך) דאַרף? און ,(ער) דאַרף"; בּאַקומט זיך אַ סיסטעם פון פינף פּערזאָנפאָרמעס :

(איך) גיי, דאַרף,

(דו) גייסט, דאַרפסט,

נער) גייט, דאַרף,

(מיר, זיי) גייען, דאַרפן,

= 9 ==

(איר) גייט, דאַרפט.

שפּעטער װעלן מיר טרעפן נאָך פּאָרמען: גײסטו (437), ס'גײט, ס'גײען (730).

9 סאיז גרינג איינצוזען, אַז די פּערזאָנפאָרמעס װייזן, צי דער רעדער טראָגטאָפּ דעם אינהאַלט (דעם מאַטעריעלן בּאַטייט) פונעם װאָרט צו זיך אַלין, אָדער צו דעם, צו װעמען ער רעדט (צום אַדרעסאַט פון רייד) אָדער צו עמעצן אַנדערש: /אין חדר' גי איך נישט" -- דער רעדער, מאָטל דעם חונס, גייט נישט אין חדר; , אין חדר גייסטו (גייסט דו) נישט" -- יענער צו װעמען דאָס איז געזאָגט; , אין חדר גייט ער נישט' -- עמעצער אַנדערש, נישט ,איך" און נישט ,דו". אַחוץ דעם, וייזן די פּערזאָנפאָרמעס אויך די" צאָל רעדערס, אַדרעסאַטן אָדער אַנדערע פּערזאָנען (די צאָל הייסט-- צי איינער, צי מער װי איינער), /יאיך גיי" זאָגט װעגן זיך איינער, ,מיר גייען" זאָגט װעגן זיך אַ גרופּע (אָדער איינער אין נאָמען פון אַ גרופּע).

יערע פּערזאָנפאָרמע האָט אלזאָ ‏ אינצײטיק צװײ פאָרמאַלע בּאַטײטן פּערזאָן, צאָל), װאָס װערן אויסגעדריקט צװאַמען דורך אײף סופיקס.

0 די פּערזאַנפאָרמעס רופט מען:

(איך) גיײי -- ערשטע פּערזאָן איינצאָל,

(דו) גייסט -- צווייטע פּערזאָן איינצאָל,

(ער) גייט -- דריטע פּערזאָן איינצאָל,

(מיר, זיי) גייען -- ערשט;?-דריטע פּערזאָן מערצאָל, (איר) גייט -- צווייטע פּערזאָן מערצאָל.

1 די װערטער בין, בּיסט, איז, זייט, זענען, געהערן נישט' צו איין װאָרצל, אַזױ אַז זיי זענען אייגנטלעך נישט קין פאָרמעס פּון איין װאָרט; אָבּער ווייל די בּאַהעפטונג פון די דאָזיקע װערטער אין ריד איז ענלעך צו דער בּאַהעפטונג פון פּערזאָנװערטער (פרגל' איך בּין -- איך גיי, דו בּיסט -- דו גײיסט, ער איז -- ער גײט, אאַז"וו), בּאַטראַכֿט מע זיי אויך פאַר פּערזאָנװערטער (און מע רופט זי אומרעגלמאַסיקע); סאיז, לויטן בּאַטײט, אַ בּאַהילפיקער פּערזאָנװאָרט.

9 פאַראַן פאָרמעס, װאָס קאָנען געבּילדעט װערן פון יעדער פּערזאָנװאָרט-טעמע (אַחוץ אױיסנאַמען) און האָבּן אַ גרויסע סינטאַקסישע נאָענטקײט מיט פּערזאָנװאָרט. אַזעלכֿע זענען:

-= אט ייט

אימפּעראַטיון ; רוף! רופט! ול-פאָרמע און סופיקס:ט). באַטײיט דעם רעדערס א פאַרלאַנג וועגן דעם אַדרעסאַטס אַ טוונג (רוף! =איך וויל דו זאָלסט רופן)

2) אינפיניטיון: רופן. סופיקס:ן (907) בּאַטײט אַ טװנג אָן יקאָנסטאַטירונג, אָן אָפּטראָגונג צו אַ טוער.

63 פּאַרטיציפּ; גערופן, געמאַכֿט, געקלונגען אאז"ו.

4) גערוּנדיוּם ; רופנדיק, זעענדיק, גייענדיק. סופיקס--נדיק(907).

אימפּעראַטיו, אינפיניטיוו, פּאַרטיציפּ, גערונדיום זענען נישט -קיין פּערזאַנװערטער.

אנדערע רופן דעם גערתדיום ,ערשטער פּאַרטיציפּ', און דעם פארטיציפ , צװײמער פארטיציפ". דאָס איז אָבּער אַן אומבּאַקװעמע טער. מינאָלאָגיע.

אַ ספּעציעלער נאָמען פאַרן גערונדיום (װעלכער איז אײגנטלעך אן אדװערבּ), אָדער יעדנפאַלס אַ ספעציעל אָרט, איז נײטיק דערפאַר, װאָס ודער גערונדיוּם שטעלט פאָר געװיסע בּאַזונדערהײטן.

3. די קלאַסן פּערזאָנװאָרט, אימפּעראַטיו, אינפיניסיוו, פּאַרט- ציפּ, גערונדיום פאַראייניקט מען אין איין קלאַס ווערף צײטװאָרט, אַזױ אַז רוף, רופסט, רופט, רופן, רוף!, רופט, רופן (אינפיניטיו), גע- רופן, רופנדיק -- איז אַלץ איין װערבּ.

4 װערבּ בּאַטײט, בּכלל, אַ מונג (מיט אָרער אָן קאָנסטאַטירונג. פארטן אָבּער אויך נישט.װערבּן, װאָס בּאַטײטן טונגען גאַנג, קלתג. פאַרװאָס פאַראײניקן מיר געװיטע קלאַסן אונטער אײן נאָמען װערבן הויפּטזאכלעך צוליבּ זײערע סינטאקסישע אַנאָלאָגיעם (אין סובּאָרדינירונג פון אקוזאַטיז, פון אַדװערב).

סס. זייער אָפט קומען.פאָר בּאַהעפטונגען פון אַ הילפפּערזאַנװאָרט (האָבּ, בּין, פלעג, װעל, װאָלט. אאז"וו) מיט אַ פּאַרטיציפּ אָדער אינפי. ניטיוו (האָבּ געזען, בּין געקומען, פלעג רופן, װעל אַרבּעטן, װאָלט שרייבּן, װאָלט געשריבּן), אַזעלכֿע בּאַהעטטונגען האָבּן דאָס רוב צֹואַי מען איין בּאַטײט, װעלכֿער שטעלט מיט זיך נישט פאָר קיין סומע פאַר די בּאַטײטן פון בּיידעץ װערטער: ;האָבּ געזען" הײיסט נישט האָבּ | געזען (װי ,איך האָבּ געלט"-- האָבּ | געלט, בּין געקומען" הייסט נישט בּין | געקומען (װי , בּין א קיעל" יקומט כּלל נישט פאָר אָן אַן אינפיטיוו, אאז"ה.

אַועלכע בּאַהעפטונגען רופט מען צונויפגעזעצטע װערב-

ייא :0

= א ר" ישי יֹּ יי נ? יע : 41 י, ;יו

א- עג 1

: = 5 = פאָרמעס, און מע שליסט זיי איין אין דעם סיסטעם פון װערבּ.

פאַראַן נאָך מער קאָמפּליצירטע פּאָרמעס--װע? האָבּן גערופן אדג"ל.

דעם אויסדריק ;האָבּ געגעבּן" קען מען אַנאַליזירן אַז: ,האָב" אַליין פאַר זיך איז אַ פּערזאָנװאָרט (ער האָט, אמת, בּלויז אַ נול.פאָרמע, אָבּער שליסט זיך איין אין דער סיסטעם פּערזאָנפאָרמעס: איך האָבּ, דו האָסט אאז"וו), ,געגעבּן" אַלײן פאַר זיך איז אַ פּאַרטיציפּ (צום אינ. פיניטיוו געבּן, צום פּערזאָנװאָרט גיבּ-גיסט-גיט-גיבּן). דער בּאַהילפיקער -פּערזאָנװאָרט ,האָבּ" צוזאַמען מיטן פּאַרטיציפּ ,געגעבּן" בּילדעט אַ צוי נויפגעזעצטע װערבּאַלע פאָרמע (צום אינפיניטיוו געבּן און צום פּער. זאָנװאָרט גיבּ-גיסט:גיט-גיבּן.

6. וען מע ויל אָנרופן אַ גאַנצע װערבּאַלע גרופּע פון אַ װעל. כֿעַר ס'איז טעמע, רופט מען אָן דעם אינפיניטיוו; דהיינו, אַז מע זאָגט דער װערבּ ,געבּן", מיינט מען דערמיט די גאַנצע סיסטעם וער. טער: גיבּ -- גיסט -- גיט -- גיבּן -- האָבּ געגעבּן -- האָסט געגעבּן -- האָט געגעבּן -- האָבּן געגעבּן -- װעל געבּן -- װאָלט געבּן -- זאָל גע- װען געבּן -- האָסט געזאָלט געבּן אאז"וו. מע דאַרף אַלזאָ אונטער. שיידן ,דער אינפיניטיוו געבּן" (בּלויז איין װאָרט) און ,דער װערבּ געבּן? (אַ גאַנצע סיסטעם װערטער)

7. נאָך אַ סאָרט פאָרמעס, װאָס זענען אָפּהענגיק פון אַ צוייטן װאָרט אין פראַזע:

עס זעט זיך א גרינעך װאַלד, עס זעט זיך אַ גרינע לאָנקע, עס זעס זיך אַ גרין פעלד, איך זע אַ גרינעם װאַלד.

אַזעלכע פאָרמעס (שפּעטער װעלן מיר געפינען נאַך פאָרמעס) הייסן אדיעקטיוו-פאָרמעס, און אַ װאָרט, װאָס האָט אַן אדיעקטיו- פּאָרמע, הייסט דעקלינירלעכער אדיעקטיון ‏ דעקלינירלעכֿער אייגג. שאַפּטװאָרט). (דעקלינירן הייסט, אין דעם פאֵל, בּילדן די אַדיעקטיו- פאָרמעס.)

דאָ זעען מיר אויך, װי בּיי פּערזאַנפאָרמעס, איינע אַ נוּל-פאָר. מע אַ גרין פעלד,

אָנשטאָט ,דעקלינירלעכער אַדיעקטיוו" װעל איך בּיז 9 75 אָגן מאַדיעקטיוו".

8. װאָס איז ,גרין" - אן טדױעקטיװ צי א פּערזאָנװאָרט? ס'װענדט

- 39 --

זיך אָן דעם, מיט װאָסער סיסטעם פּאָרמעס סאַסאָצייָרט זיך. הען מיר' זאָגן;: איך גרין, אַסאָצייָרט זיך עס מים דו גרינסט, דער בּױם גרינט, די בּיימער גרינען, ר.ה, מיט פּערזאַנװערטעך - איה עס די נול-פאָרמע פון אַ פּערזאָנגװאָרט { װען מיר זאָגן אָבער: אַ גרין פעלד, אַסאָצײַרט א א עס מיט אַ נרינער בּױם, נרינע פעלדער, אויף אַ גרינעם פעלד, דוה מיט אַדיעקטיװן - איז עס די נול.. פּאָרמע פון אן אַדיעקטיו. אַזעלכע צוי זאַמענפּאַלן שטערן נישט, אַז פּערזאָנװערטער און אדיעקטיװן זאָלן זײַן צװײ פאַרשׂידענע װע ר טער-קל א סן, און לוים דער פאָרמע אָדער לױמ דער אַסאָציאַציע קען מען שטענדיק דערקענען, צי איז א װעלכס ס'איד װאָרם אַ פּערזאָנװאָרט, אָדער אן אַדיעקטיו, אָרער עפּעס אַנדערש.,

9 אַ װאָרט, צו װעלכֿן ס'איז בּאַהעפט אָדער ס'יקאָן זיין בּאַ- העפט אַן אַדיעקטיו, הייסט סוּבּסטאַנטין װאַכװאָרט,. הייסט עס, אַזֹ די אַדיעקטיווישע פאַרמע איז אָפּהענגיק פון סובּסטאַנטיו, מיט וועלכן דער אַדיעקטיוו איז בּאַהעפט, אַנּדערש דריקט מען עס איס: דער סובּסטאַנטיוו ,פּאָדערט" פונעם אַדיעקטיוו אַ געוויסע אַדיעקטיווישע פאָרמע.

0. וויפל און וועלכע אַדיעקטיווישע פאָרמעס זענען פאַראַן?

1) גרינער: ס'זעט זיך אַ גרינער װאַלד, איך גיי אויף אַ גרינער לאָנקע. 9) גרינע: סזעט זיך אַ גרינע לאַנקע, ס'זעען זיך גרינע וועלדער, לאָנקעס, פעלדער. ס'זעט זיך דאָס גרינע פעלר. 3) גרינעס: סזעט זיך אַ גרינעס פעלד: 44 גרין: סיזעט זיך אַ גרין פעלד. 5) גרינעם: כֿזע אַ גרינעם װאַלד, כ'גײי אין גרינעם װאַלד, כֿנײ אין גרינעם פעלד. פאַראַן נאָך אַנדערע פאָרמעס (717.

1. וי הענגען אִפּ די אַדיעקטיווע פאָרמעס פונעם סובּסטאַנטיוּ?

קודם-כּל בּאַמערקן מיר, אַז צװישן ,גרינעס" און עגרין? אי נישטאָ קיין אונטערשיד נישט אין בּאַהעפטונג (פּונקט אין דער זעלבּי- קער פראַזע קען קומען אי ,גרינעס" אי ,גרין'), נישט א'ן בּאַטייט- דעריבּער ועלן מיר עס רעכֿענען פאַר איין פאָרמע ומיט צוויי פאָנע- טישע ,װאַריאַנטןש.

= אב יה

2. ווייטער. די אַדיעקטיווישע פאָרמעס זענען אָפּהענגיק, ערשטנס, פון ,צאָל" (איינצאָל אָדער מערצאָל) פון סובּסטאנטיוו. וועגן צאָל פון סובּסטאנטיוו--שפּעטער, אָבּער דאָ קען מען אינקורצן דער. קלערן, אַז ,צאָל" איז אַזאַ פאָרמע פון סובּסטאנטיוו, װאָס וייזט, צי ער בּאַטייט איין געגנשטאַנד אָדער מער וי איינעם (װאַלד--װעלדער, מענטש--מענטשן). פון די בּאַהעפטן אַ גרינער װאַלד--גרינע וועלדער איז צו זען, אַז די אַדיעקטיו-פאָרמע אין אָפּהענגיק פון דער ,צאָל" פון סובּסטאנטיוו (;מיטשטימונג אין צאָל").

3. בּיי מערצאָל פון סובּסטאנטיוו קומט שטענדיק איין אַדיעק. טיווישע פּאָרמע -- מיטן סופיקס--ע (גרינע). בּיי איינצאָל אָבּער איז נאָך דאָ אַ ווייטערדיקער אָפּהאַנג, און דערצו נאָך אַ צווייענדיקער:

) פון דער ראָליע פון סובּסטאַנטיוו אין דער פראַזע:

סיזעט זיך אַ גרינער װאַלד,

כיזע א גרינעם װאַלד,

אין ערשטן פאַל איז דער פּערזאָנװאָרט בּאַהעפט צום פּובּסטאַנ: טיוו (דער סובּסטאַנטיוו איז, וי מירן עס שפּעטער אָנרופן, אַ סוב יעקט), קומט בּיים סובּסטאַנטיוו דער אַדיעקטיוו ,גרינער". אין צווייטן פאַל איז, פאַרקערט, דער סובּסטאַנטיו בּאַהעפט צום פּערזאָנװאָרט, (ער איז אַן אָבּיעקט), קומט שוין בּיים סובּסטאַנטיוו דער אַדיעקטיו ,גרינעם". נאָך אַ בּיײישפּיל:

ס'זעט זיך אַ גרינע לאָנקע,

כֿגײ אויף אַ גרינער לאָנקע.

בּיים סובּסטאַנטיו, װאָס בּאַהעפט צו זיך דעם פּערזאָנװאָרט (בּיים סובּיעקט), קומט עגרינע", און בּיים סובּסטאַנטישו, װאָס אין בּאַ. העפּט צום פּערזאַנװאָרט (בּיים אָבּיעקט), קומט ,גרינער". יעדנפאַלס, זעען מיר, אַז דער אַדיעקטיוו שפּיגלט אָפּ מיט זיין פאָרמע די ראָליע פון סובּסטאַנטיוו אין פראַזע. אָט די פעיקייט פון סובּסטאַנטיוו צו פֹאַ. | דערן פון אַדיעקטיוו די אָדער יענע פאָרמע אין אָפּהאַנג פון זיין, דעם סובּסטאַנטיווס, ראָליע אין פּראַזע, הײיסט בוֹינפאל פון סוב- סטאנטיוו (נישט ,בּויגפאַל-פאָרמע"--,װאַלד, לאָנקע? האָבּן דאָך נישט קיין פּאָרמעס). און יענע אַדיעקטיווישע פאָרמע, װאָס איז אָפּהענגיק פון סובּסטאַנטיווס ראָליע און פראַזע, הייסט אַָדיעקטיווישׂע בּויגפאל- פאָרמע.

4. ק) פאַרגלייכן מיר אָבּער :

יידישע ג -אַמאַטיק (3)

ונק אריו אט

ס'זעט זיך אַ גרינער װאַלד,

סזעט זיך א גרינע לאָנקע,

ס'זעט זיך אַ גרינ(עס) פעלד. אָדער: כֿזע אַ גרינעם װאַלד,

כ5ֿזע אַגרינע לאָנקע,

כזע 8 גרינ(עס) פעלד. אָדער: כ'גיי אין גרינעם װאַלד,

כ'גײי אויף דער גרינער לאָנקע,

כ'גיי אין גרינעם פעלד- זעען מיר, אַז בּיי איין און דער זעלבּיקער ראָליע פונעם סובּסטאַנטיו אין פראַזע (בּיי איין און דעם זעלבּיקן אבּויגפאַל") האָט דער אַדיעק. טיוו פאַרשידענע פאָרמעס, אין אָפּהאַנג -- פון װאָס? פּשוט פונעם סובּ- ‏ סטאַנטיוו גופא. ווען דאָס װאָרט ,װאַלד" בּאַהעפט צו זיך אַ פּערזאָנ- װאָרט, פאַדערט ער די אַדיעקטיו-פּאָרמע ,גרינער", און ווען דאָס װאָרט ;לאָנקע* בּאַהעפט צו זיך אַ פּערזאַנװאָרט, פאָדערט ער די אַדיעקטיו- פאָרמע ,גרינע?, און , פעלד"--, גרינןעס)".

אָט די פעיקייט פונעם סובּסטאַנטיוו אין דער אינצאָל צו פאַ. ידערן פונעם אדיעקטיוו די אָדער יענע פאָרמע בּיי אײין און דעם זעל. בּיקן בּויגפאַל (אַנדערש גערעדט: אומאָפּהענגיק פונעם בּויגפאַל) הייסט מין פון סובּסטאַנטין (נישט עמין.פאָרמע" -- ;װאַלד, לאָנקע, פעלד" שיידן זיך נישט אונטער אין זייער פאָרמע) און יענע אַדיעקטיװיפאָר. מע, װאָס איז אָפּהענגיק פונעם סובּסטאַנטיוו גופא (אין דער איינצאָל), נישט פון זיין בּויגפאַל, הייסט אַדיעקטיווישׂע מין-פאָרמע.

ס. װען מיר פאַרגלײכן; ,אַ גריננעס) פעלד' און ;דאָס גרינע פעלד', טרעפן מיר נאָך אַ פערטע קאַטעגאָריע אַדיעקטיוישע פּאָרמעס.- אָפּהענגיק פונעם בּאַשטימיקן אָדער אומבּאַשטימיקן אַרטיקל, כּדי נישט צו קאָמפּליצירן, נעם איך זי נישם ארײן אין חשבּון |

6 זעען מיר, אַז אַן אַדיעקטיוישע פאָרמע, װאָס װערט גע-. שאַפן דורך איין סופיקס, ווערט צעשפּאָלטן אויף גאַנצע דריי פאָרמעס: צאָל.פּאָרמע (איינצאָל--מערצאָל), אין איינצאָל בּוינפאַלפאָרמע און מינפאָרמע. וויפל זשע אין פאַראַן בּויגפאַלפאָרמעס און מינפאָרמעס? פון די בַּיל. שפּילן 64 8 פירן מיר אויס, אַז מינפאָרמעס אין פאַראַן נישט װייני- קער וי דריי. די וייטערדיקע דערלערנונג פון דער שפּראַך װייזט, אַז אויך נישט מער װי דריי. די דריי מינים וועלן מיר רופן ערשטער

מין (װאַלד), צווייטער מין (לאָנקע), דריטער מין (פעלד). פאַר אַ סימן קען דינען:

ס'זעט זיך אַ גרינער װאַלד, אַ גרינע לאָנקע, אַ גרינ (עס) פעלד, אָדער מיטן אָפט בּאַנוצלעכֿן אַדיעקטיוו דער (,בּאַשטימיקער אַרטיקל?):

סזעט זיך דער װאַלד, די לאָנקע, דאָס פעלד*).

7. געװײנטלעך רופט מען די מינים ,מאַנלעכער, װײבּלעכער, נײמראַלער'. איך װאַרףאָפּ די נעמען, כּדי צו בּאַקעמפן דעם געװײנלעך הערשנדיקן פּלאָנטער צװישן גראַמאַטישן מין און בּיאָלאָגישן געשלעכט, װאָס לאָזש נישט דערקאָנען די שפּראַכלעכע נאמור פון דער דאָזיקער דערשיינונג,

8. בּאַשטימען די צאָל בּויגפאַלן ועט זיין אַבּיסל שװערער. דאָ װעלן מיר דארפן אָנקומען צום זעלבּיקן גאַנג, װי בּיי דער בּאַ. שטימונג פון דער צאָל פּערזאָנפאָרמעס (48), ווּ מיר האָבּן פאַרגליכן צוויל פּערזאָנװערטער און דורך דעם געקומען צו דער מסקנא, אַז מע דאַרף איין פאָרמע שפּאַלטן אויף צוויי. ווען מיר נעמען א סובּסטאַנ. טיוו פון איין מין, צ.בּ. פון ערשטן (װאַלד), און מיר זוכֿן זיינע בּויג- !פאַלן, געפינען מיר:

סזעט זיך א גרינער ואַלד + . . . . הָּ

כזע אַ גרינעם װאַלד .. + . . ."ע

כצי אין גרינעם ואלדי. יט . 2 בּלויז צוויי בּויגפאַלן: ,גרינער" -- וען דער סובּסטאַנטיוו בּאַהעפט צו זיך אַ פּערזאָנװאָרט, ,גרינעם? -- װען דער סובּסטאַנטיו איז בּאַ- העפט צו אַ פּערזאָנװאָרט. נעמען מיר אַ סובּסטאַנטיוו פון צווייטן מין (לאָנקע), טרעפן מיר אויך בּלויז צוויי בּויגפאַלן ;

סזעט זיך אַ גרינע לאָנקצ + , -. + ה

כוע אררינע לאנקצ ור .מע .יק

קניי אױף 8 גרינער לאַנקט). 2 . ש. 66 אָבּער דאָס, װאָס די פראַזע ?ק געהערט בּיי ,װאַלד" צום צוייטן בּויג- פאַל און בַּיי לאָנקע? צום ערשטן, צװוינגט אונז אָנצונעמען דריי :בּויגפאַלן :

) סזעט זיך אַ גרינער װאַלד, אַ גרינע לאָנקע -- נאָמינאטיו

9) כזע = יעב װאַלד, אַ גרינע לאָנקע -- אקוזאטיוו,

*) דער אַרטיקל , דער", װי אויך די פּראָנאָמען , װועלכער, יענער" א"א זענען אַדיעקטיוון.

אפ א א

3) כֿיגײ אין גרינעם װאַלד,אויף אַ גרינער לאָנקע -- דאטיוו,

דער דריטער מין װעט אונז קיין נייע בּויגפאַלן נישט אַרויס- ווייזן.

9 אפשר בּעסער אִזאַ טערמינאָלאָגיע: סובּיעקט.בּויגפאַל, דירעק-+ טער בּױגפּאַל, אומדירעקטער בּויגפאל, -- װעגן ,גענעטיװ' - שפּעטער.

0 אָט זענען אַלע אַדיעקטיווישע פאָרמעס פונעם אַדיעקטיורּ

,דער": אײינצאָל | מערצאָל =. ...252 עעייענ י טי טי טע טאנ 1 מין | מין | ווע מין נאָמינאַטי . . . דער די דאָס די אַקװזאַטי' . . . דעם 1 | דאָס הי | | באטש .. .2 דעם דער 2 העם די | |

1. אייניקע סובּסטאַנטיוון האָבּן פאַרמעס פון בּויגפאַלן: ס'גייס רחל -- כֿ'זע רחלען, ס'גײט דער טאַטע -- כזע דעם טאַטן 4441

. דער בױגפאַל פון סובּסטאַנטי איז ענג צוזאַמענגעפלאָכטן מיט דער אדיעקטיװישער מיטשטימנג. מע קען נישט דעפינירן דעם בּױגפאַל (נעמענדיק אין בּאַטראַכט נישט-דעקלינירלעכע סובּסטאַנטיװן), נישט באַ. רירנדיק -די אַדיעקמיװוישע מיטשטימונגן; מע קען אָבּער אויך נישט בֹּאַ. שטימען אדיעקטיװישע מיטשטימונג (אין בּוױגפאַל), נישט רעדנדיק װעגן בּױינפאַל פון סובּסטאנמיװ. אױסװעגן פון דעם דאָזיקן ,פאַרכּישופטן קרײן" זענען מעגלעך, אױבּ נישם רעכענען אַ רײן דאָגמאַטישע אױפּבּױונג, דאכט זיך נאָר צװײ: אָדער אינפירן (לאָז זײן צײטװײליק) אָנשטאָט ,סובּסטאַנ: מיװ" צװ ײ װערטער.קלאַסן, דהײנו ,רעקלינאַטיו' (משה, רחל, מאַטע..) און אינדעקלינאַבּלע סובּסטאַנטיװן, - רעם װעג נעם איך דאָ נישט אֶן װײל ער פירט צו װײט פון דער טראַדיציאָגעלער קלאַסיפיקאַציע, און איך װיל דאָ נישט איבּעריק פאַרשװעריקן, אָדער מע זאָל דעפינירן דעם

בע

סובּסטאַנטיװישן בּױנפאַל נישט אַלס פאָרמע, נאָר אַלס פפעיקײט צו פּאָדערן פאָרמעס פונעם אדיעקטיװו (װי דאָס װערט געטון - און מיט רעכט - בּנונע דעם מין פון סובּסטאַנטיו), און װען מירן קומען צו דער קליינער גרופּע דעקלינירלעכע סובּסטאַנטיװן, װעלן מיר אָגן, אַז זײ האָבּן - אין קעגנזאַץ צו אנדערע - אויך א בּוינפאַל-פ אָרטע. אָט דעם צװײיטן אופן פּרוּו איך דאָ דורכפּירן. איך רעכן אַז אױך אין שול קען מען, מים די נויטיקע פאַראינפאכונגען, זיך שמעלן אױף דעם װעג, ד"יה אײַנזען אין ,כ'זע א טיש" נישט קײן ג;בּוינפאל" פון ,טיש'", נאָר בּלוױז אַ פּאָטענציעלן בּױגפאַל פון אַן אַדיעקטיו, װאָס װאָלט געקאָנט קומען בּײם װאָרט טיש (כ'זע ד עם טיש, כ'זע אַ שׂװאַ רצן טיש)

3 אַן אַדיעקטיוו האַ בּאַטייטיקער) בּאַצײכֿנט אַ סיכן, אָפּגע- שראָגן צו אַ זאַך (צוגעְשריבּן צו אַ זאַך, אַ סימן מיט אַן אָנוייז אויף זיין געהעריקייט צו א זאַך).

74. אַ סובּסטאַנטיוו בּאַטייט אַ געגנשטאַנד אַלס אַ סימן-טרעגער, ד"ה עפּעס אַזױנס, װאָס איז אָדער אַ קאָנקרעטע בּאַזונדערע זאך אָדער ווערט געדענקט װי אַ בּאַזונדערע זאַך.

5 ווען מיר פאַרגלײכֿן אַזעלכע בּאַהעפטן:

אַ רוסישער רעװאָלוציאָנער (זיגט) -- אַ רוסישן רעװאָלוציאַנער קקען איך) -- אַ רוסישע רעװאָלוציאָנערקע -- אַ רוסיש דאָרף -- אַ רע- װאָלוציאָנער אַ רוסישער, אאַז"ו.

און: אַ רוסלענדער רעװאָלוציאָנער (זיגט) -- אַ רוסלענדער רע- ! װאָלוציאָנער (קען איך) -- אַ רוסלענדער רעװאָלוציאָנערקע -- א רוסלענ. דער דאָרף -- א רעװאָלוציאָנער אַ רוסלענדער, אאַזיוו --

בּאַמערקן מיר צוויי זאַכן: 1) ערוסישער" און קרוסלענדער" זע- נען ענלעך לויט דער ראָלע אין בּאַהעפט, דהיינו לויטן גראַמאַטישן בּאַטײט (סימן, אָפּגעטראָגן צו אַ זאַך), לויטן ווערטער.סדר און אינטאָ. נאַציע, 2} גרוסישער" און ,רוסלענדער" זענען נישט ענלעך לױיט די פאָרמעס; ,רוסישער? האָט אַדיעקטיווישע סינטאַקסישע פאָרמעס, ,רוס ק?ענדער" -- נישט. ,רוסישער" איז אַ דעקלינירלעכֿער אַדיעקטיוו, ,רוס" לענדער" -- נישט,

ס'איז בּאַקוועם אויסצוטיילן אַזעלכֿע װערטער, װאָס שפּילן דיי ראָליע פון אַדיעקטיו, אָבּער האַבּן נישט קיין אַדיעקטיוישע סינטאַק סישע פאָרמעס, אין אַ בּאַזונדער קלאָס. מע קען זי רופן נישט-דעק- לינירלעכע אדיעקטיוון, בּיישפּילן :

די טסייה

) רוסלענדער, אַמעריקאַנער, מאָסקװער, פֿאַרקאַװער,..

2) װאָס פאַר א, אַזאַ, אאַז"ו.

3) אַהער קען מען אויך אָפּטראָגן די צאָלנעמען: צװיי, דריי... (אָבּער , איינער" איז אַ דעקלינירלעכֿער אַדיעקטיו),

6 מע קען פאַראייניקן די דעקלינירלעכֿע און נישט דעקל- נירלעכֿע אַדיעקטיוון אין איין קלאַס אדיעקטיוון איגנשאַפּטװערטער)-

7. ווען מיר פאַרגלײכֿן אַזעלכֿע אויסדריקן :

אַ גרינער בּוים דער בּוים איז גרין אַ גרינע לאָנקע די לאָנקע איז גרין אַ גרין פעלד דאָס פעלד איז גרין

בּאַמערקן מיר, אַז אין די אויסדריקן רעכֿטס האָבּן מיר פאַר זיך אַןך אַדיעקטיוו (איינע פון זיינע פאָרמעס איז אַ נול-פאָרמע). אין די אויס- דריקן לינקס האָבּן מיר דאָס װאָרט גרין, װאָס אין פאָנעטיש ענלעף צו דער נול.פאָרמע פון אַדיעקטיוו. צי איז עס אַן אַדיעקטיוו? אַדיעק- טיוו רופן מיר אַ װאָרט, װאָס אין אָפּהאַנג פון אַן אַנדער װאָרט איך פראַזע (סובּסטאַנטיוו) נעמט ער אָן איינע פון די אַדיעקטיוישע פאָר. מעס. דאָ זעען מיר עס נישט. אין אַלע דריי פּראַזעס: דער בּױים איז.., די לאָנקע איז.., דאָס פעלד איה.. קומט די זעלבּיקע פאָרמע (נול-פאָרמע) ,גרין". איז עס נישט קיין אַדיעקטיו -- ס'איז עפּעס אַנ- דערש. נאָך בּיישפּ.: איך פאַרבּ גרין, איך זינג שין, איך לײיען ליגנדיק. |

8 אַ װאָרט, װאָס איז פאָנעטיש ענלעך צו דער נול-פאָרמע פון אַן אַדיעקטיו (אַנדערש גערעדט: אַ װאָרט, װאָס אַנטהאַלט אַ בּלויזע אַדיעקטיו-טעמע), אָבּער שליסט זיך נישט איין אין דער אַדיעקטיו- סיסּטעם (ענדערט נישט זיין פאָרמע אין אָפּהאַנג פון אַן אַנדער װאָרט אין רייד), הייסט אדווערבּ, (אַהער געהערן, אגב, די גערונדיומע.)

9. אַן אַדװערבּ בּאַטײיט אַ סימן, אָפּגעטראָגן צו אַ טוונג, צוּ אַ סימן, צו אַ זאַך.

0 אַ פּאַרטיציפּ קען אָפּט בּאַקומען אַדיעקטיוישע פאַרמעש (אַ גקרופּענער מענטש, אַ גערופענעם מענטשן, אַ גערופענע פרוי),. אין אַואַ פאַל איז דער פּאַרטיציפּ אַלײן פאַר זיך -- אַן אַדװערבּ (אױב נאָר עס איז נישט קיין נול= פּאָרמע פון דעם אַדיעקטיװו: אַ גערופן קינה). א

פּאַרטיציפּ אָבּער, װאָס גײט אַרײן אין בּאַשטאַנד פון א צנויפגעזעצטער װערבּפאָרמע (און אין אײניקע אנדערע פאָלן), איז נישט קײן אַדװערבּ; ער אַסאָצײירט זיך נישט מיט קײן אַדיעקטיה.

1 אוב מיר זאָלן אָנרופן אַלע װערטער, װאָס געהערן נישט צו קיין איינעם פון די בּיז-אַהעריקע קלאַסן, אינװאַריאַנט (אומפּאַר. ענדערלעכֿע), װעלן מיר בּאַקומען אַואַ קלאַסיפיקאַציע פון װערטער:

פּערזאָנװאָרט

אימפּעראַטיוו

אינפיניטיוו

פּאַרטיציפּ

אַדיעקטיו

סובּסטאַנטיו

אַדװערבּ

אינװאַריאַנט.

2. די קלאַסיפּיקאציע שמעלטפּאָר אַ רײ שװעריקײטן:

4) אמאָל קען אײן װאָרט געהערן אײנצײטיק צו צװײ קלאַסן: געמאַכט' קאָן זײן א פאַרטיציפּ און אַן אַדװערבּ ,געלאַכט' אין אַ פּאַרמיציפּ, נישט קײן אַדװערבּ); אין ,דער אַלטער' איז ,אַלטער' אײנ. צײטיק אַדיעקמיװ און סובּסטאַנטיז (סובּסטאַנטיװירטער אַדיעקטיה, אין ;דאָס שײנע זינגען" איז ,זינגען" אײנצײטיק אֵן אינפיניטיװ און אַ סובּסטאַנטיח (סובּסטאנמיװירמער אינפינימיח).

9) ס'קענען זײן ספקות װעגן דער געהעריקײם פון אַ װאָרט, צ. בּ. אַ רחמנות -- סובּסטאַנטי צי אינװאַריאַנט?

3) אַמאָל איז ניימיק איבּערגרופּירן די װערטער אַנדערש, צ. בּ, פּערזאָנװאָרט, אימפּעראַמיז, אינפינימיה, פּאַרטיציפּ און אַ טײל אדװערבּן (גערונדיום) האָבּן מיר פּאַראײניקט אין אײן קלאַס - װערב; פון אינװאַריאַגט װעלן מיר נאָך אױיסטײלן אַ גאַנצע רײ קלאַסן

3 נישט געקוקט אױיף די שװעריקייטן פון דער דאָזיקער קלאַסיפיקאַציע, קען זי אָנגענומען װערן פאַר אַן אָריענטיר-קלאַסי- פיקאַצַיע. זי איז געבּויט לט פאַרשידענע פּרינציפּן, יעדע קלאַסֵי פיקאַציע, װאָס זאָל זיין געבּויט לויט איין פּרינציפּ (לאָניש), װאָלט פּראַקטיש געווען צו שװער. פאַקטיש קאָן מען נישט קלאַסיפיצירן די װערטער פון דער שפּראַך בּלויז לויט איין פּרינציפּ, סיידן מע זאָל אַרױסלאָזן פון אויג אַ גאַנצע מאַסע שפּיאַכֿלעכע דערשיינונגען. פין אַ

יס4 2

קלאַסיפיקאַציע פון װערטער פאָדערט זיך נאָר, זי זאָל געבּן די מעג. לעכקייט אויפצובּויען אַ סיסטעם פון גראַמאַטיק,

די אַזױ גערופעַנע פּראָנאָמען (איך, דו, דער, װאָס, וועלכער..) טיילן מיר דערווייל נישט אויס אין קיין בּאַזונדערע קלאַס (392),

5 פאָרמע פון בּאַהעפט

4 מיר האָבּן געזען, אז סזענען פאַראַן װערטער בּאַטײיטיקע און בּאַהילפיקע. אָפּטמאָל ציט זיך (געהערט, איז שייך) אַ בּאַהילפיי קער װאָרט צו אַ בּאַטײטיקן (בּאַדינט אים, אַזױי צו זאָגן),. צ.בּ. װי קליינע וועלפעלעך זיך שפּילן מיינע קינדער (האָפ.), דאָ ציט זיך ;ול" צו ,וועלפעלעך", ,זיך" צו ,שפּילן". דער טאַטע האָט אָפּגעריכֿט די דייטע סעוּדה (האָפ), ,דער" ציט זיך צו ,טאַטע" ,האָט? צו 6אָפּנע. ריכט", ,די" צו ,סעודה".

8 בּאַהילפיק װאָרם קען זיך ציען איך צו א גאַנצער װערטער גרופּע: ,און ענג איז מײן װעלטל'" (האָפּ.) -- ;און" צים זיך צו ,עג אי מײן װעלטל".

5. אַ בּאַטיײיטיק װאָרט, צוזאַמען מיט זיינע בּאַהילפיקע (אױבּ אַזעלכע זענען פאַראַן), הייסט, אַלס אַ טייל פון אַ פראַזע. סינטאגמע (פראַזעגליד),

6. אין אַ פראַזע צֵיען זִיך אָפט די סינטאַגמעס איינע צו דער אַנדערער. בּיישפּיל: וי קליינע וועלפעלעך זיך שפּילן מיינע קינדער. דאָ איז 8 סינטאגמעס: װי וועלפעלעך -- קליינע -- זיך שפּילן -- מיי. נע -- קינדער. ס'ציען זיך: וי קליינע וועלפעלעך, וי וועלפעלעך זיך שפּילן, זיך שפּילן קינדער, מיינע קינדער; סציען זיך נישט: קליינע זיך שפּילן, װי ועלפעלעך מיינע, זיך שפּילן מיינע אאַז"ר.

אַ גראַמאַטישן קריטערי פון סינטאַגמעס-ציוּנג קען מען נישט שטענדיק געבן. אָבּער אױבּ מע פאַרשטייט ריכֿטיק די פראַזע -- נעמט מען אויף די סינטאַגמעס.ציונג. אַ שטרייט אָדער אַ ספק וװעגן ציונג פון סינטאַגמעס איז אָפּטמאָל אַ שטרייט אָדער אַ ספק װעגן דעם מיין. פון דער פּראַזע.

7 נאָך אַ בּיישפּיל: אַ גאַנצן טאָג אין רשות פון ועגן זיין (האָפּ.), דאָ איז 6 סינטאַנמעס: א טאָג, גאַנצן, אין רשות, פון ועגן, זיין, זיי ציען זיך אַזױ: אַ גאַנצן טאָג, אַ טאָג זיין (פרגל' איך ויל

אבא וישע

כֿאָטש אַ טאָג זיין אין רשות פון װעגן, אין רשות פון װעג, אין רשות זיין; עס ציען זיך אָבּער נישט: אַ טאָג אין רשות, אַ טאָג פון וועגן, פון ועגן זיין אדג"ל, 8 צוויי סינטאַגמעס, װאָס ציען זיך איינע צו דער אַנדערער, בּילדן אַן עלעמענטאַרן בּאַהעפט. | מיר זעען, אַז אַן עלעמענטאַרער בּאַהעפט בּילדט זיך נישט דװקא פון שכֿנישע סינטאַגמעס. 9. וען מיר פאַרגלײכֿן די פראַזעס: ער גייט זיי לערנען, ער גייט, זיי לערנען -- זעען מיר, אַז אין דער ערשטער פראַזע ציען זיך אַלע סינטאַגמעס איינע צו דער אַנדערער: | ער -- גייט גייט -- לערנען זי -- לערנען, אין דער צװוייטער -- נישט: ער -- גייט זיי לערנען. אַזאַ אונטערשיד װעלן מיר בּאַצײכֿענען דורך דעם, װאָס מירן זאָגן, אַז די ערשטע פראַזע אַנטהאַלט איין ווערטער-בּאהעפט, און, די אַנדערע אַװיי ווערטער-בּאהעפטן, 0 ווערטער-באהעפט (קירצער, בּאהע:ט) רופן מיר אַאַי טייל רייד (קען זיין אַ פראַזע און קען זיין װײיניקער װי אַ פראַזע) װױּ אַלע סינטאַגמעס קייטלען זיך דורך גראַמאַטישער בּאַהעפטונג. (קאָ. רעקטיוון -- שפּעטער.) נאָך בּיישפּילן : ) אַלעמענס אויגן קוקן אויפן גאַסט, און דער גאַסט קוקט אַראָפּ אויף דער ערד (ש"ע. עלעמענטאַרע בּאַהעפטן: ' אַלעמענס אויגן אויגן קוקן קוקן אויפן גאַסט דער גאַסט קוקט קוקט אַראָפּ קוקט אויף דער ערד. נישט שװער צו בּאַמערקן אַז די פראַזע בּאַשטײיט פון צװיי בּאַהעפטן. א פאַרבּינדונג צװישן בּײדע בּאַהעפטן איז יאָ פאַראן (זי װערט

- 49 -

פאַרװירקלעכט אין דעם פאַל דורכן װאָרט ;און'), אָבּער ס'איז א פאַר- בּינדונג צװישן צװײ גאַנצע בּאַהעפטן, נישט צװישן אײנצלנע סינטאגמעס. 2) אַזױ זאָג איך צו מיין בּרודער אלי' און כאַפּ פון אים א געשמאַקן פּאַטש מיט דער לינקער האַנט אין דער רעכטער בּאַק אַרײן (ש"ע). עלעמענטאַרע בּאַהעפטן: אַזױ זאָג זאָג איך זאָג צו בּרודער =) צו מיין בּרודער צו בּרודער אלי, זאָג און כֹאַםּ כֿאַפּ פון אים כאַפּ אַ פּאַטש אַ געשמאַקן פּאַטש אַ פּאַטש מיט דער האַנט מיט דער לינקער האַנט אַ פּאַטש אין בֹּאַק אַריין אין דער רעכטער בּאַק אַריין. אַ סימן, אַז די גאַנצע פראַזע איז איין בּאַהעפט.

1 פון די בּײשפּילן זעען מיר, אַז דער אנטערשׂיד צװישן א פראַזע, װאָס בּאַשמײם פון אײן בּאַהעפט, און אַ פראַזע פון מערערע בּאַ* + העפטן װערט נישט שטענדיק אָפּגעשפּיגלט אין דער אינטאָנאַציע: אין ,ער גײט זײ לערנען" װײזט טאַקע די קאָמע, צי דאָ איז אײן בּאַהעפט, אָדער צװײ, אָבּער אין לעצטן בּישפּיל איז אַ קאָמע (אין דער אינטאָ. נאַציע) פאַראַן (אין שריפט װערט זי נישט בּאַצײכנט), און דאָך איז עס אײן בּאַהּעפט,

2. האָבּן מיר שוין אויף אַזאַ אופן 8 שטופעס פון רײד-גלידערונג; די רײד בּאַשטײם פון פראזעס, אַ פּראַזע פון בּאַהעפט, אַ בּאַהעפט פון סינטאַגמעס, אַ סינטאַגמע פון װערטער, אַ װאָרט פון מאָרפעמעם. אַ גאַנצע רײד קען אַטאָל אַנטהאַלטן אײן פראַזע, אַ גאַנצע פראַזע אײן בּאַהעפט,

א) מע זאָגט נישט ,זאָג צו ברודער', נאָר ,זאָג צום (צו דעם) בּרודער', אָבּער דאָ איז דער אַרטיקל ,דעם* צוליבּ אַ געװיסער אורזאַך נישטאָ, און מיר דאַרפן אַנאַליזירן נאָר דאָס, װאָס ס'איז געגעבּן אין טעקסט,

א

אַ גאַנצער בּאַהעפּט אײן סינטאגמע, אַ גאַנצע סינטאגמע אײן װאָרט, 58 גאַנצער װאָרט אײן מאָרפעמע. די צװײ לעצטע פאַלן קומען פאָר בּא- זונדערס. אָפט.

3, דער אופן, װי אַזױ די סינטאַגמעס זענען בּאַהעפט און װפ אַזױ זיי ציען זיך איינע צו דער אַנדערער, בּילדט די פאָרמע פון בּאהעפט. בּיישפּ. :

ס'גייט אַ בּאַקאַנטער לערער,

סװאַקסט אַ הױכֿער בּוים.

בּידע בּאַהעפטן האָבּן די זעלבּיקע פאָרמע:

) אין בּיידע איז פאַראַן א פּערזאָנװאָרט, װאָס הענגט אָפּ פון אַ סובּסטאַנטיוו, אין בּיידע איז פאַראַן אַן אַדיעקטיו, װאָס הענגט אָפּ פון אַ סובּסטאַנטיוו, אין בּיידע איז פאַראַן אַ סובּסטאַנטיו (אַ נאָמינאַטיו), 2) אין בּיידע פראַזעס שטייען די װערטער אין זעלבּיקן סדר: פּער. זאָגװאָרט -- אַ--אַדיעקטיוו -- סובּסטאַנטיוו, 3) בּיידע פּראַזעס װערן אַרױסגערעדט מיט דער זעלבּיקער אינטאָנאַציע.

4 אָט זענען בּאַהעפטן מיט פאַרשידענע פאָרמעס:

ס'גייט אַ בּאַקאַנטער לער ער (נישט קיין שוסטער),

ס'גייט אַ בּאַקאַנטער לערער (נישט קיין אומבּאַקאַנטער).

די צוויי בּאַהעפטן שיידן זיך אונטער אין דער אינטאָנאַציע+

אַ בּאַקאַנטער לערער גייט.

אַ בּאַקאַנטער לערער גײיט;--

שיידן זיי זיך אונטער אין דער אינטאָנאַציע.

אַ בּאַקאַנטער לערער גייט,

אַ לערער אַ בּאַקאַנטער גייט--

שיידן זיך אונטער אין ווערטער-סדר (און מיט אַן איבּעריקן ,אַ"). 5. די דאָזיקע בּאַהעפטן זענען גרופּירט לויט די פּאָרמעס:

{) הויך שפּרינגען, גיך לויפן, שיין שרײבּן, פלייסיק אַקערן.

9) הויך געשפּרונגען, גיך געלאָפן, שיין געשריבּן

3) שפּרינגסט הויך, לויפסט גיך, אַקערסט פלייסיק,

4) אַ הױכֿער שפּרונג, אַ ווייסע װאַנט, אַ פאַרגעסענער שרייבּער,

5) אַ שטאָט מיט מענטשן, אַ טיש מיט אַ שופּלאָד, אַ שטובּ מיט

אַ דאַך.

6. מיר זעען, אַז די פאָרמע (פאָרמאַלער בּאַטיײיט) און דער

אינהאַלט (מאַטעריעלער בּאַטייט) פון אַ בּאַהעפט זענען נישט פאַרבּונדן:

בע ןאג אי יי א א 7 א

,

,1 וי

דעם זעלבּיקן אינהאַלט קען מען אויסדריקן אין פאַרשידענע פאָרמעס, און די זעלבּיקע פאָרמע (צ.בּ.פּערזאָנװאָרט |אַדיעקטיו -|- סובּסטאַנטיו-- נאָמינאַטיוו) קען בּאַדינען פּאַרשידענע אינהאַלטן, 7. װען מיר האָבּן דרײי װערטער ;,שרײבּער, שרײבּן, גײער', קען מען זײ צעשטעלן אין אַזאַ סדר: מאטעריעל ענלעך

רענאק גטרערצטעטן- "פענרע מעוצמישאומע::ע::,,-

פאָרמאַל שרײבּער שרײבּן

ענלעך נײער + און מען קען געפינען א פערטן װאָרט, װאָס זאָל האָבּן דעם פּאָרמאַלן בּאַמײם פון שרײבּן און דעם מאַטעריעלן בּאַטײט פון גײַער (אַזֹי צו זאָגן, אַ פערמע פּראָפּאָרציאָנאַלע צו דער פּראָפּאָרץ שרײבּער: גײער=- שרײבּן: צ) - דאָס װעם זײן ;נײן. פּינקט אַזױ קען זײן מים נאַנצע בֹאַ. העפטן:

פאספעהועל ענלעךף

235:

פאָרמאַל | אַ לערער גײם אַ לערערס גאַנג ענלעך 1 אַ בּוים װאַקסט א ,פערטע פּראָפּאָרציאָנאַלע" -- א בּוימס װוּקס.

8. אין די װוערטער ;שרײבּער, שריין" אאַזיוו זענען פּאַראַן ספּעציעלע קלאַנגען -- טרעגערס פון דער פאָרמע. דאָס זענען די סױ פיקסן --ער, --ן אאַז"וו. װער זשע זענען די טרעגערס פון דער פאָרמע אין בּאַהעפטן? אױבּ מירן נעמען די בּאַהעפטן: דער גרינער בּוים, דער בּוים גרינט, און מירן אויסטיילן די קלאַנגען גרין, בּוים, אַלס טרעגערס פון די מאַטעריעלע בּאַטײיטן (,אינהאַלט'), װעט בּלײבּן;

) דער (גרינ)ער (בּוים)

2) דער (בּוים) (גריג)ט

ד"ה בּאהילפיקע ווערטער דער), אפיקסן פן בּאַזונדערע װער- טער וער, ט) און דער סדר פון די ווערטער (אין דער ערשטער פראַזע פריער ,גרינ(ער)" דערנאָך ,בּוים", אין דער צװײַטער פאַרקערט) אַ פערטער טרעגער פונעם פאָרמאַלן בּאַטייט פון אַ בּאַהעפט איז אינטאָ- גאַציע.

9. פאַראַן נאָך אַ ,נול-פאָרמע". לאָמיר פאַרגלײכֿן :

יע אי

איך רוף אים עסן, -

איך פּרוּוו אים איינרעדן. ס'קען אויסווייזן, אַז בּיידע בּאַהעפטן זענען געבּויט אַנאַלאָגיש -- ס'איזּ אָבּער אַ טעות. דער ערשטער בּאַהעפט אַנטהאַלט די עלעמענטאַרע

בּאַהעפטן : איך -- רוף רוף -- אים רוף -- עסן, דער צווייטער: איך -- פּרוּװו

פּרוּוו איינרעדן

אים איינרעדן. אין ערשטן ציט זיף ,אים" צו ,רוף", אין צוייטן -- נישט צו ,פּרוּון" (װאָס פאַרנעמט דאָ דעם אָרט פון ,רוף"), נאָר צו ,אײינרעדן.

0. צװוישן ,דער גרינער בּוים" און ,דער בּוים גרינט" איז

דאָ אַ װיכטיקער פאָרמאַלער אונטערשיד. אין צווייטן בּאַהעפט איז פאַ- ראַן א פּערזאָנװאָרט, אין ערשטן נישט. דער צווייטער דריקט דעריבּער אויס אַ געדאַנק, דער ערשטער בּאַצײכֿנט נאָר אַ זאַך א צוזאַמען מיט אַ סימן, אָבּער אָן קאָנסטאַטירונג). אַ בּאַהעפט אָן אַ פּערזאָנװאָרט רוף איך אָפענער בּאהעפט, מיט אַ פּערזאָנװאָרט -- געשלאָסענער בּאהעפט אָדער זאץ,

1 די לערע װעגן אַ שפּראַך קען מען איינטיילן אויף פאָנע- טיק (לערע װעגן די קלאַנגען און קלאַנגלעכֿע פּראָצעסן אַלײין פאַר זיך) און סעמאנטיק אָדער סעמאַסיאָלאָגיע (לערע װעגן די בּאַטײטן אַלײין פאַר זיך).

2. ווען מע דערלערנט אָבּער די קלאַנגען צואַמען מיט זיי ערע בּאַטיטן, בּאַקומען מיר אַזאַ צעצווייגונג פון שפּראַכֿלערע:

יש .יע שי דיסע ודר+ץ א שי יריי )אי א 1

= 46 -- לערע װעגן לערע װעגן | . שותּפותדי. װערטער. װערטער קער נאָמען גרופּירונגען לערע װעג 6 4 א לעקסיקאָ. פּראזעאָ. (סעמאַסיאָ. מאַטעריעלע לאָניע לאָגיע לאָגיע) בּאַטײטן לערע װעג 2 פן מאָרפּאָלאָגיע | סינמאַקס גראַמאַטיק פּאָרמעס

3, מאַטעריעלער בּאַטייט פון װאָרט אָדער ווערטערגרופּע הייסט אויך לעקסישער, פאָרמאַלער בּאַטײט הייסט אויך גראַמאטישער.

4. פאַראַן ספקיפאַלן צװישן מאָרפּאָלאָגיע און סינטאַקס. סינ. טאַקסישע פאָרמעס (22) זענען פאָרמעס פון װערטער, געהערן דער" בּער צו מאָרפאָלאָגיע; זיי זענען אָבּער אין דער זעלבּיקער צייט מיט. לען פון בּאַהעפט-פאָרמעס (98), געהערן זיי אויך צו סינטאַקס.

5 געװײנלעך דערלערנט מען אין מאָרפּאָלאָגיע די ;בּילדתג" פון אזעלכע פאָרמעס (ד.ה. זײער קלאַנגלעכע זײם) און אין סינטאַקס - זײער /בּאַנוץ' אָדער ,בּאַטײט" (זײער סעמאַנטישע זײם). אַזאַ צעטײלתג איז קינסטלעך און נישם בּאַרעכטיקט: מע קען נישם רעדן װעגן בּיל- דונג פון פּערזאָנפאָרמע אדג"ל, נישט װיסנדיק, װאָס איו עס פאַר אַ פאָר. מע, ד.ה. אין װאָס בּאַשטײט איר פונקציע. |

6. די טערמינען מאָרפּאָלאָניע, סינטאַקס, גראַמאַטיק זענען װײם פון גענױיקײט. ,מאָרפאָלאָגיע' בּאַטײט בּונשטעבּלעך ,פּאָרמענלערע', אַזױ אַז דאָס װאָלט געװען דער פּאַסיקער נאָמען פאַר גראַמאַטיק בּבכלל. ,סינ. טאַקס' בּאַטײט פאַראניקונג, פאַרבינדונג, ד.ה, די לערע װעגן פאַרבּיג. דונג פון װערטער און רײד, אַ פּראַזע קען אָבּער בּאַשטײן פון אײן װאָרם (זעסט, קום, חײם!), און אַזאַ פראַזע װערט פונדעסטװעגן אויך דערלערנט אין סינטאַקס, ענראמאטיק" בּאַטײט בּוכשטאַבּן. אָדער שריפט-לערע, ה.ה, די קונסט פּװאַנדערצוקלויבּן אַלטע שריפּט-דענקמעלער. דער נאָמען נעמט זיך פון דער ראָלע פון גראַמאַטיק אין אַלטן גריכנלאַנד, װוּ זי איו גע. װען א הילף.מיטל בּײם לײענען אלטע פּאָעטן. הײנט איז אָנגענומען דװקא

= א 2

שריפּטלערע נישט אָפּצוטראָגן צו גראַמאַטיק, נאָר איסצומײלן אין א בּאַ. זונדער דיסציפלין -- אָרטאָגראַפּיע.

7, אַזױ װי גראַמאַטיק און לעקטיק איז נישט דאָס אײגענע, אזי איז גראַמאַטישע ריכמיקיט און לעקסישע ריכמיקײט פון רײד אױך נישט די זעלבּיקע זאַך. ;איךר זאָלט מיר פּריגאָטאָװען די שטשאָטעס אין פַּאָל. נעם פּאָריאַדאָקי (ש"ע) -- איז גראַמאַטיש ריבטיק, בּעת לעקסיש שטימט עס נישט מים דער ליטערארישער שפּרך (735).

8 ס'זענען פּאַראן בּאַריר-פּונקטן צװישן גראַמאַטיק און לעקסיק; אימפּעראַטיװ-פאָרמע (,נעם') װערט דערלערנט אין גראַמאַמיק, און די װערטער װיל (,איך װיל זאָלסט נעמען'), מעג (,מעגסט נעמען') אדג"ל -- אין לעקסיק, הגם זײ בּאַטײטן דאָס אײגענע, װאָס אימפּעראַטיו. פאַרקלע. גער-סופיקס (שטיבּל) -- איז גראַמאַטיק, ,קליין" (8 קליינע שמובּ)--לעקסיק.

9. גראַמאַטיק איז א לערע װעגן פאָרמעס, ד.ה. זי איז אַ פאָר. מאַלע װיסנשאַפּט. מים די מאַטעריעלע בּאַטֵייטן פון װערטער און פראַ. זעס האָט זי נישם צו פון. די פראַזעס ;אײזן אין דורכזיכטיק', ,צװײ מאָל צװײ איז אַ סטעארין-ליכט", ,שלאָף גיכער, מע דאַרף דאָס קיש" אדג"ל זענען גראַמאַטיש ריכטיק. צי אײזן איז טאַקע דורכזיכטיק און צי צװײ מאָל צװײ איז טאַקע אַ סטעאַרין-ליכט - דאָס זענען פראגעס פון . פיזיק און מאַטעמאַטיק, נישט פון גראַמאַטיק. גראַמאַטיק דערלערנט גע. װיסע שפּראַכלעכע רעסורסן, אומאָפּהענגיק, צי די רעסורסן װערן אוים. געניצם אויף איבּערצוגעבּן א פאַקט אָדער א ליגן אָדער אן אַבּסורד.

א 0. אַ שפּראַך קען דערלערנט װוערן אויף צוייערליי אופנים:

דער צושטאַנד פון דער שפּראַך אין איין בּאַשטימטן מאָמענט (סיטע- מאַטיזיריקע שפּראַכֿלערע) און די אַנטװיקלונג פון דער שפּראַך (היסי טאָרישע שפּראַכֿלערע). פון שטאַנדפּונקט פון היסטאָרישער שפּראַכֿלערע איז די סיסטעמאַטיזיריקע בּלויז אַ צוגרײיטאַרבּעט. זי האָט אָבּער אַ פּראַקטישן און טעאָרעטישן ווַעְרט אַלײן פאַר זיך אויך.

1, לעקסיקאָלאָגיע, דערלערנט פון היסטאָרישן שטאַנדפּונקט, הײסט עטימאָלאָגיע. דאָס איז אַלואָ די לערע װעגן אָפּשטאַמונג און געשיבטע פון אײינצלנע װערטער. אויך די אָפּשמאַמונג גופא פון אַ װאָרט רופט מען ,עטימאָלאָגיע". צ.בּ. ,די עטימאָלאָגיע פון ,דאַװנען" איז נישט פעסטגע. שמעלט', ד.ה. ס'איז נישט גענוי בּאַװוּסט, פונװאנען שטאַמט אָט דאָס װאָרם.

אין דער אַלטער שולגראַמאַטיק פלעגט מען פאָנעטיק צוזאַמען מיט מאָרפאָלאָגיע רופן ,עטימאָלאָגיע?. דער טערמין איז נישט בּאַ- קוועם, וייל ער האָט אין דער ויסנשאַפט אַן אַנדער בּאַטײט,

ג ר וג ט ט ייל וואָרט

; בּילדונג פון סובּסטאַנטיוו

2. לויט די פאָרמאַלע סימנים פון װאָרטבּילדונג קען מען איינטיילן סובּסטאַנטיון אַזױ:

) אייגנטלעכע סובּסטאנטיווןן און סובּסטאנטיווירונגעןג סובּסטאַנטיװוױרוּנגען הייסן נישט-סובּסטאַנטיװון, װאָס וערן פאַרװאַנדלט אין סובּסטאַנטיוון בּלױז דורכֿן קאָנטעקסט, נישט דורך ספּעציעלע סימנים, צ.בּ. היינט (אינװואַריאַנט) -- דער היינט (סובּסטאַנטיווירס). טיש, מענטש, לערער, לערערקע, לערערס, דאָרפלערער זענען אײגנטלעכֿץ סובּסטאַנטיוון, |

2) אייגנטלעכע סובּסטאַנטיוון טיילן זיך אויף איינפאכש (מיט איין װאָרצל) און צינויפגעעזצטע (מער װי איין װאָרצל) ; ,דאָרפלערער"* איז צונויפגעזעצט,

3) איינפאַכֿע טיילן זיך אויף װאָרצלדיקע אָן אַפיקסן) און אויף אַזעלכֿע, װאָס פאַרמאָגן אפיקסן.

4) װאָרצלדיקע זענען אָדער אָן שׁוּם סימנים (טיש, מענטש) אָדער מיט אינװייניקסטער בּייגונג אַלס פאָרמאַלן סימן (טראָט, פרגל' טרעטן).

8) ווייטער טיילן זיך נאָך די פאָרמעדיקע (דיה. די, װאָס פאַרמאָגן אינװייניקסטע בּייגונג אָדער אַפיקסן) אויף בּאַזונדערע גרופּעס לויטן אַפּיקס אָדער אַנדער סימן ; אויך די צונויפנעזעצטע טיילן זיך אויף גרופּעס לויטן אופן און טיפּ פון צונויפזאַץ.

3. די וכֿטיקסטע סופיקסן, װאָס דינען אויף צו בּילדן סוב סטאַנטיוון (אַחוץ די סופיקסן פון ווייבּלעכע נעמען, פאַרקלענער-נעמען.

יע אע

פאַרצויגענע נעמען, פאַראַכֿט-נעמען און מערצאָל, װאָס װעלן דערלערנט װערן בּאַזונדער), זענען געגעבּן אין דער דאָזיקער =צמ27,, (זעץ טאַ* בּעלע אויף די זייטן 850--89.)

4 זעלטענערע סופיקסן:

-אַט: אַדרעסאַט, מאַטריאַרכאַט, סעקרעטאָריאַט, פּאַטריאַרכאַט, פּראָלעטאַריאַט.

-אַק (אָפּט מים פאַרװײכונג פון פריערדיקן קאָנסאָנאַנט; אױך - ניאַק) ‏ טרײפּניאַק, פּאַסקודניאַק, פּױליאק, צבוּעאַק, קלויזניאק (האָט א סובּ. - יעקמיװן בּאטײט פון פאראכטונג). |

-יאַדע (װערט פארשפּרײט די לעצטע צײם אין ליטערארישער שפּראך אלס פארטייטש פון רוסישן גוװש--): אָבּלאָמאָװיאדע, פּעטלוריארע, קאַ- ראַמאזאָיאדע.

--לינג; אויסוירפלינג (ש"ע), בּלאָנדשזלינג, דערצוגלינג, היצ. לינג, ליבּלינג, צװוילינג, פינפטלינג, זעקסטלינג, צענדלינג (צענדליק); װערט אָנגעװענדם אין נײבּילדונגען.

--נם ; אויסנעמענס, בּאַדעקנס, פארמעגנס.

-ות: (העבּרעישע סובּסטאנטיװן מיטם טראפיקן נ'): בּדחנת, חזנות, למדנותּ, שדכנות,

-ציע /-אַציע, --וציע, --יציע) : עװאָלוּציע, עמאנסיפּאציע, ציחיליזא. ציע, קאָלעקציע, קאנאליזאציע, קאָנסטרוקציע, רעדאקציע, רעװאָלוציע, רעזאָלוציע.

אויפן גרענעץ פון סופיקסן שטײען -- גראפיע, --לאָניע אאז"װ.

8. פּרעפיקסן. פּרעפיקס גע-- קומט מיט אַ װערבּאַלער טעמע, אָפּטמאָל מיט אינװייניקסטער בּייגונג, בּאַטײיטנדיק דאָס רוב אַ טוּונג. די סובּ. סטאַנטיוון געהערן דאָס רוב צום דריטן מין. בּיישפּ.: געבּיי, געבּי. זער, געבּעק, געבּרויך, געדאַנק, געהילך, געוויין, געװעש, געזאַנג, גע- יעג, געלויף, געפיל, געשלעג, געשרי.

פּרעפיקס אומ-- בּאַטיט געגנזאַץ: אומגליק, אומחן, אומכּבוד.

6. פאַר פּרעפיקסן קען מען רעכֿענען אויך: אור--, עלטער-- שטיפ--, -- בּאַטייטן קרובהשאַפט : אורעלטערן, אוראייניקל, עלטערזיידע, שטיפקינד ; אױיבּער--, אונטער--, אַרכֿי--, וויצע--, עקס--, -- בּאַטײיטן פאַרשידענע היעראַרכֿישע בּאַציונגען צוישן אַפיציעלע פּערזאָנען: אוי. בּערהאַר, אונטעושמש, אַרכיעפּיסקאָפּ (אַרכיבּישאָף) װיצע-סעקרעטאַר,

יידישע גראמאַטיק (4)

סופיקס 6 פון װאָס פאַר אַ טעמע

אָפטסטער בּאַטייט

א === אע א

--אַטאָר פון װערבּ מים סי פיקס --ין"-=

--הייט פון אַדװערבּ און פון סובּסטאנטיוװ

-- 221 פון װערב

--װארג פון אַדװערב און פון סובּסטאַנטיו

--טום פון אַדװערבּ און פון סובּסטאַנטיו אין דער מערצאָל

אײנער, װאָס פאַרנעמט זיך מיט עפּעס אָדער איו פעיק צו עפּעס; אַפּאַראַט.

אײגנשאַפט (פרײהײם); אַ זאַך, װאָס בּאַזיצט אַן איגני שאַפט (שינהײט--אַ שײנע פּער. זאָן, אַ שײן בּילד); אױיסשעפּײ קער קאָלעקטיו (מענטשהײט - אַלע מענטשן.

מוונג; רעװלטאַט פוּן אַ טונג; אײן װאָרט קען האָבּן. פּאַרש. בּאַטײטן (פאַראײניקונג-- די אַקציע פון פאַראײניקן און די אָרגאַניזאַציע, װאָס בּילּדט זיך אַלס רעװלטאַם פון אאַ אַקציע),

אַ זאַמלונג זאַכן אָדער פּער. זאָגען, כאראַקטעריזירט דורך אַ סימן,

זאַך כאַראַקטעריזירט דורך אַ סימן (הײליקטום-דאָס, װאָס הײליק); אױסשעפּיקער קאָלעק. טיװ (ײדנטום-אַלע ײַדן)

81 --

אָנמערקונגען | בּײישפּילן

א עי יי יע 1 יי יע יע וע

אַקצענטירט; דער סו. איניציאַטאָר, אָפּעראַטאָר, אָרגאני. פיקס -יר-פאַלט אָפּן | זאטאָר, דיקטאטאָר, ליקײידאטאָר, סע. פאָלקסטימלעך קלינגם | פאראטאָר, פּולװעריזאטאָר, קאָאָפּע. אַמאָל-אַטער, ראטאָר,

גאָטהײט, גאנצהײט, גלייכהייט (מאטעמ. טערמין), געװײנהײט, געזונט. הײט, טרײיהײט, מענטשהײט, פריהיט, קינדהײים, שינהײםט.

אײנער פון די לע'. בּעדיקסטע סופיקסן; בּײ מראַפיקן נ-- קאָמפּענסיר --ע (8 0905: רעבן--רעכע. נונג,

איבּערקערונג, אנמװיקלונג, אָפּי פארבּונג, אָפּשװאכונג, אָפּשפיגלתג, ארויסטרעטונג, גלײיכונג, געזעצגעבּונג, האנדלונג, האָפענוננ, הײלונג, זוכונג, זעוּנג, פוּונג, מײנונג, פארטײדיקנג, פאראייניקונג, פינאנסירונג, צירונג, קליי. דונג, רעכעננונג, שוכונג; פעסטונג (פון אדװערבּ). די

אלטווארג, בּראָכװארג, גאָרמנװארג, גרינװארג, יונגווארג, עסנווארג, צוקער. ווארג, קליינווארג, רויוארג. דאָס

אייגנטום, בּעל-גופנטום, הײליקטום, ײדנטום, סוחרימטום, קריסטנטום, רייכמום, דאָס

יי יי

סופיקס

| -טל,-סטל פון אַ צאָלנאָמען

--יזם פון סובּסטאַנטיוװן (אָפּט פון אײגןינעמען), א 6

פון אַדװערבּן, פון נישט. זעלבּשטענדיקע טעמעס

פון סובּסטאַנטיו מיט -ער (דאָס רוב פון אַ װערבּאַלן סובּסטאַנטיו מיטן סופּיקס -ער)

--יסט פון סובּסטאַנטיװ (אָפּט װערבּן, פון נישט.זעלבּ.

שטענדיקע מעמעס

=

פון װאָס פאַר אַ טעמע

קרב שטעט אע עקעט עשיקעב ןש ער אי רעטאעט היוטטט ריע הי =

אָפטסטער בּאַטײט

בּראָכצאָל לערע, געעלשאַפּטלעכע בּאַװעגונג, געזעלשאַפטלעכע

סטרוקטור, כאַראַקטערשטריך

מלאכה, מוונג,

לאַנגדױערנדיקע אונטערנעמונג

אָנהענגער פון אַ לערע, בֹּאַי טײליקער פון א געזעלשאַפּט:. לעכער בּאַװעגונג, מימגליד פון אַן אָרגאַניזאַציע, פּראָפּעסיאָנאַל, בּאַזיצער פון אַ כאַראַקטער. שטריך

אָנמערקונגען

אינװײניקסטע בּײגנג װי בּײ בּילדונג פון נו מער-אַדיעקטיװן (דריטל, פערטל), מערצאָל מיט

-ען.

אַקצענטירם { אַנט. שפּרעכנג סמיט -יסט ( 32).

אַקצענטירט; אַמאָל איז שװער אונטערשײדן -ער - ײ פון -ערײ (ז. װײמער).

אַקצענטירט, ‏ אַנם. שפּרעבונג מיט --יזם (9 32

יאַליסט, מאָניסט,

8 2 יי

בּײישפּילן

צװײטל (קינסטלעך, אלס מאַטישער אויסדריק, אָנשט, העלפם) דריטל, פערטל, צװאָנציקסט?, צװאָנ. ציק-צװײטל.

מאַטע*

אַטעיזם, אַנאַרכיזם, אָפּטימיזם, בּאָלשעװיזם, דאַרװיניזם, העראָיזם, יי דאַיזם, ידישיזם, לעניניזם, מאַרקסיזם, עגאַיום, פּאַנאַטיזם, פאָרמאַליזם,

בּעקערײ, דאָקטאָרײ, װעבּערײ, װעי

שערײי, טישלערײ, חזירײ, לערערײ, מאַלערײ, מאָלערײ, מעקלערײ, מער. דערײי, נאַשערײ, סמאָלערײ, פאַרבּע.

רײ, קאָנדיטערײ, קונדײסערײ, שוסטע. דיי שװינדלערײ, שטיפערי, שלאָסע: רײ,, שמידערײ, שנאָרערײ, שנײידעריײ.

אַמעיסט, אידעאַליסט, אַלטרױסט, אפעריסם, אַרטיסט, בּוריסט, בּונדיסט, דאַרװיניסט, העבּרעיסט, תּלמודיסט, טשעקיסט, יוריסט, ידישיסט, מאַטער. סאַדיסט, סאָליסט, טעלעפאָניסט, ספּעציאַליסט, עװאָלױ ציאָניסט, עספּעראַנטיסט, פינאַנסיסט, ציוניסט, צעקיסט, קאָנטראבּאַנדיסט, קאַפּיטאַליסט, קאַריעריסט, קורסיסט, רעאַליסט, שאַכמאַטיסט.

געמנמדקה עו עאינושקנכאמאט. הו ראָס דער ו

סופיקס | פון װאָס פאַר אַ טעמע אָפטסטער בּאַטייט

-5 (טראַ. פון װערבּ אַפּאַראַט צו אַ געװיסער

פיקער) טוּונג

=ניק פון סובּסטאַנמיװן פּערזאָן; דאָס רוב מים אַ און אינװאַריאַנטן, בּאַזות. | פאַראַכט. אָדער בּיטול:ניואַנס דערם פון סעמיטיומען (סאָװעטישע נײבּילדונג זונטיק.

ניק, שבּתניק--נישט געלנגען)

שער יע פון נישט:זעלבּשטעני פאַרשידענע באַטײטן, דאָס רדיקע טעמעס רוב, פּשוטע סובּסטאַנטיװקײטן געאָגראַפישע נעמען

--עכץ פון װערבּ מוּונג (אַמאָל מיט פאַראַכם. ו ניואַנס); רעזולטאַם פון טוּנג

אָנמערקונגען

טראַפּיקער ל; מער. צאָל מיט -ען

דער גנ װערט אַרױס. גערעדם װײך; אַנטשפּרע. כונג מיט -ניצע (8 32).

אַמאָל איז דער -ע געװען אויך אין ,בּלום, שול' א"אַ, װאָס זענען שוין הײנט װאָרצלדיק.

בּײשפּילן

דרײדל, הײבּל, פיפל, פליגל, שטיסל, שלִיס?, שפּינדל,

עולם-הזהניק, אתּה-בּחרתּניק, אֵל. רייטניק, אסור-לרחמניק, בּעל-העזהניק, בּעל-תּשובהניק, בּעסחרפּהניק, גענאַר. ניק, האָנאָרניק, װאָכערניק, ימחשמוניק, ישובניק, למד-װאָװניק, מרה-שחורהניק, כּל-בּוניק, קלויזניק, שלימזלניק.

בּאָבּע, בּאַנדע, דראַמע, טעלע. גראַמע), כמאַרע , לאַנע, ליבע, לערע, מאָרע, מאַמע, מאַסע, מאַ. שינ(ע), מומע, פּובּליקע, פּרעסע, פאָננע), קאַװע, כּוסע (כּום) , שטימ(ע), שטיצע, שײמע; אַמעריקע, װאַרשע, װילנע, מאָסקװע, זײדע, טאַטען בּורזשואַזיע, נאַציע, פּאָעזיע, פּראָגרעסיע (מאַטעמ. טערמין), רע. ליניע, רעפרעסיע;: איטאַליע, תאָר. װעגיע, פּאָלעסיע.

גײעכץ, װעבּעכץ, טועכץ, שפּײי עכץ, שפּילעבץ.

מין

פאַרש.

דער

די

די

בע טענאד יכרב שעעמויקדרעלאיעא רעק ריר יבר בע ר וב בערע על ריד ער רענ" רוד טארקאמעד דניז רענדער נסעויק:יע קר זע אד ירמאמ .

סופיקס / פון װאָס פאַר אַ טעמע אָפּטסטער בּאַטײט

ןא

איה ה-י

--(ע) ניש פון װערבּ טוּונג (פרגל!' -עריי); רעזוּל.

טאַט פון טונג --ער פון װערבּ, פון צאָלי פֿראָפּעסיאָנאַל; אַפּאַראַטן נאָמען, פון סובּסטאַנטיהװ געלט, -סומע אָדער געלט-צײכן

אָנמערקונגען

טראַפּיקער נ װערםט אָפּנעװאָרפן ; בּאַנעגעניש אָנשט. בּאַגעגנעניש, גע. זעגעניש אָנשׂט. געועג. נעניש; אַמאָל אינװײניק. סטע בײגונג (בּאַהעלטע. ניש, אָבּער האַלטעניש)

אַמאָל קומט -לער אָדער --נער אָנשט.--ער; אַמאָל אינװײניקסטע בײ. גונג (גלאָז - גלעזער); פרנל' -ערײי

בּײשפּילן

איבּערקערעניש, אײלעניש, אָנשׂ קעניש, אָפּקומעניש, בּאַגעגעניש, בּאַ. דערפעניש, בּאַהעלטעניש, געדעבעניש, געהײמעניש, געפענקעניש, גערעטעניש,

דערקלערעניש, װיסטעניש, זובעניש, זעעניש, טריקעניש, פאַרליבּעניש, פיני סטערניש. ,ס'אָל. דיר אָנכאַפּן

רבּונו-של-עולם, 8 שטעכעניש און אַ בּרעכעניש, א רײסעניש און אַ בּײיסע. ניש, אַ מריקעניש, אַ פאַרטריקעניש, אַן אויסטריקעניש, אַן אײנטריקעניש, אַ דאַרעניש, אַ פאַרדאַרעניש, אַן אינ. דאַרעניש, אַ שרימפּעניש, אַן איינשרימ. פּעניש, ליבּער גאָט! האַרציקער פאָ. טער געטרײער!ָ" (ש"ע).

אַכלער, אַרבּעמער (פּאָלקסטימלעך מיט אַ פֿאַרטאָפּלטן סופּיקס-אַרבּעטאָ. רער), בּעדער, בּערשטער, בּרענער, גלעזער, גערטנער, דענקער, האַלטער, הענדלער, װיסנשאַפּטלער, װעקער, זאָי גער, זעצער, טוער, טישלער, לײםב. טער, לײענשטיבּלער, לערנער, לע. רער, מאָלער, מילנער, נעמער, פּיק. לער, פיפלער, קימפּעטאָרין (פרנל' אַרבּעטער--אַרבּעטאָרין), קריטיקער, קרעמער, רײטער, רעדנער, שנײדערן דרײער, פירער, פינפער, יודער יור =10), טאַקער (תּ'ק-=500); טינטער (פון , מינטהאָרן").

די

= טי -י

סופיקס פון װאָס פאַר א טעמע אָפטסטער בּאַטייט

טע א

--ערײַ פון װערבּ טוּונג (לאַנגדױערנדיקע, אָפּט פּון אַסאַך טוערס); מלאכה

פון פּאַרטיציפּ)

|

| --ששפט פון אַדװערבּ און פון אײגנשאַפט סובּסטאנטית

יי יה

פ9טס'-= מע גנע :גנאר מע :טענ :טאג רטע ער 7 :גאר ;רעיפ עי שוג בכ ינממ קניס ומ דעפ המוק ריע רנ אָנמערקונגען בּײשפּילן מין

.22 5,,5,1,55י ייית-תָתָהַ-,

אַמאָל נאָך מיט אַ (גע)זינגערײ, (געויאָגערײ, (געאַי פּרעפּיקס נע-, אַמאָל | רערײ, (גע)פילדערײ, (געפפאָרערײ, מימם אינװײניקסטער בּײ. | (גע)פײפערײ, (גע)קלינגערײ, (גע)רעדע. גונג (שלאָגן-געשלעגע. | רײ, (גע)רײטערײ, (גע)שװישטשערײ, ריי); שײדט זיך נישט | זױפערײ, טאַנצערײ, פּאַטשערײ, פליי שטאַרק אונטער פון | ערײ, קװיטשערײ, קלאַפּערײ, קריגע' --ענישן אַמאָל קומט אין | רײ, שיסערײ, שנײדערײ; אַ פליעניש, אײן טעקסט סוױבּסטאַנ. | אַ זוזשעניש, אַ געזינגערײ, אַ געשװיש. מיװװן מיט -עניש און | טשערײ אומעטום אַבּר.), אַ דרײעניש, מיט -ערײ (ז. בּײשפּילן) | אַ לויפעניש, אַ געפּאָרערײ, אַ גערע. --צי נישט צוליבּ ריטמי. | דערײ, אַ געשפּאַרערײ (ש'ע); שטותע: שע בּאַדינגען? רײ, שװײנערײ-נישט פון װערבּן

אויסגעהאַלטנקײט, אונטערטעניקײט, אויפּמערקזאַמקײט, אײדלקײט, עות. קײט, אָפּגעזוגדערטקײט, אָפּגעלאָזנקײט, אָפּיציעלקײט, אָרעמקײט, גוטסקײט, (פרגלי ס'א גוטקײט, 8 390), גלײכגיל. טיקײט, געפאַלנקײט, דרײסטקײט,

אײנער פון די לע. הײליקײט, מענטשלעכקיײט, פאַרשטאַנ.

בּעדיקסטע סופיקסן

דיקײט, פּלינקײט, קלײנקײט (מיט אן אנדער בּאַטײט--קלײניקײט). 7

אײגנשאַפּט, בּריהשאַפּט, הער. שאַפט, װיסנשאַפּט, װירטשאַפּט, ליב. שאַפּט, לײדנשאַפט, מחתּנותשאַפּט, פאַרליבּטשאַפּט, פרײנטשאַפּט, קללג. שאַפּט, קרובהשאַפט. די

ייט

עקס-מיניסטער; אַנטי--, קאָנטר--, בּאַטײיטן קעגנערשאַפט: אַנטיציוניסט קאָנטררעװאָלוציע, 7ו. אינװייניקסטע בּייגוּנג

פון אַ װערבּאלער טעמע. אָן קיין שום אַפיקס, אַמאָל מיטן װאָ- קאַל פון אינפיניטיוו, אַמאָל -- פון פּאַרטיציפּ, זעלטן מיט אַן אַנדער װאָקאַל. בּאַטײיטן דאָס רוב אַ טוּונג (אַמאָל -- אַן איינמאָליקע און קורצ. דויערנדיקע), געהערן (אַחוץ ,דאָס שפּיל") צום ערשטן מין. בּיישפּ.: אויסלייג, אױיסשפּראָך (קיין װערבּ ;אױיסשפּרעכֿן" איז נישטאָ, אָבּער װאָלט געקאָנט זיין), אָנזאָג, אָפּהאַנג, בּאַװײז, בּאַזױך, בּאַשלוס, גראָבּ (אַ גראָבּ טון), גאַנג, גאָס, גוס (-רעגן), דאַנק, דערשרעק, דריי, האַנדל, הוסט, װוּקס, טומל, חלום, חשבּון, מון, מיין, פאַרגלייך, פאַרדראָס, פאָר װוּרף, פאַרנעם, פייף, צופאַל, קוש, קװויטש, קלאַנג, קלונג, רוף, שאָס, שפּיל.

8. די לעצטע צייט װערט דער דאָזיקער בּילדונג-טיפּ פאַר. ישפּרײט אויפן חשבּון פון סובּסטאַנטיוון מיט -ונג: אויסלייג (פריער פלעגט מען שרייבּן אויסלייגונג), פאַרגלייך (פאַרגלייכונג) אאַז"ו, די סענדענץ צו פאַרקירצן איז (אַחוץ די זעלטענע פאַלן, װען זי קען יפירן צו שװוער-פאַרשטאַנדיקײט) געוויס פּראַגרעסי.

9. אינװוייניקסטע בּייגונג: פון אַן אַדװערבּ-טעמע. בּאַטײטן אַן אייגנשאַפט (=-קייט), געהערן צום צוייטן ין. בּיישפּ.: בּרייט, גרייס (אינווייג. בּייגונג קעגן מגרויס"), הייך (אינוו. בּייגונג קעגן ,הויך"), היץ, װאַרעם, טיף, לענג, נעץ, פּלעך, פריי, קרום, רייט (מאָרגנרייט, אינוו. בּייגונג קעגן ,רויט").

0. ססיי-,דער ‏ דריי,. דער האַנדל' אדג"ל, סײ ,די װארעם, די 02 אדג'ל דאַרפן נישט פּאַררעכנט װערן צו סובּסטאַנטיװירונגען, נאָר זענען אַנאַלאָגיש מיםט אויסבּילדונגען דורך אינװײניקסטער בּיינוננ, װעלכע איז גראָד אין די װערטער נישט פאָרגעקומען. כּדי נישט צו קאָמפּליצירן, פּאַררעכן איך זײ פּשוט צום בּילדונגטיפ מיט אינװײניקסטער בּײננונג,

1. א װײיבּלעכער נאָמען, דיה דער נאָמען פון אַ װעזן פון ! װײיבּלעכֿן געשלעכֿט, קען האָבּן אַן אַנדער װאָרצל װי דער מאַנלעכער נאָמען: מאַן--פרוי, זון--טאָכטער, אָקס--קו (בּהמה) א'אַ. די דאָזיקע שטעלן קיין גראַמאַטישן אינטערעס נישט פאָר. אָפּטער אָבּער בּילדעט ער זיך פונעם מאַנלעכן נאָמען דורך צוגאָבּ פון סופיקסן אָדער דורך פאַרבּייט פון סופיקסן.

יט 1

99 אַמאָל בּאַטײט 8 װײבּלעכער נאָמען ניטט דעם װײבּלעכן געשלעכט פון געהעריקן װען, נאָר זײן װײבּ: רבּיצין - דעם רב װײב,

בפ די אָפטסטע װײיבּלעכֿע סופיקסן זענען --ין און --קע. בּיישפּ:

אַרבּעטערין, אַרטיסטין, בּירגערין, הענדלערין, ווירטין, װעש(ערגין, זאָגערין, מאַשיניסטין, סאָציאַליסטין, ענגלענדערין, פאַרװאַלטערין, פראַנ- צויזין, קימפּעטאָרין (מאַנלעכֿער מין, פאַרשטייט זיך, נישטאָ), קעכֿין. קריסטין, רוסין, רעדנערין, שוועגערין, שטיפערין, שילערין, שנײידעריןנ אַרבּעטערקע (,וועקער"), אַרטיסטקע, בּלאַנדינקע, דעלעגאַטקע, הענד. לערקע, זינגערקע, מאָדיסטקע, מאַשיניסטקע, סאָלדאַטקע, סאָציאַליסטקע, ציין.דאָקטאָרקע, קאָמיוגיסטקע, שוסטערקע, שטיפערקע, שניידערקע.

איין און דער זעלבּיקער נאָמען קען אָפּטמאָל האָבּן, װי מיר זעען, סיי דעם, סיי יענעם סופיקס (לערערין -- לערערקע), פאַראַן אָבּער ווערטער, װאָס בּאַהעפטן זיך דווקא מיט איינעם פון זיי (וירטין, שוועגערין, סאָלדאַטקע).

4 גאַנץ אָפּט קומט אויך פּאָר דער סופיקס --טע (כּמעט נאָר בּיי סעמיטיזמען):

עקשנטע, בחורטע, בּאַלעבּאַסטע, גנבטע, יחסנטע, ליגנערטע, חברטע, פּױערטע, פּריצטע, קונהטע, כּלבטע (פון .כּלב'), שכֿנטע, {=-שכנה).

. 198. זעלטענערע סופיקסן: טאָרין (חברטאָרין), --יכע (בּעריכֿע, בּרעגמאַניכע).

96 אייניקע װיײיבּלעכע נעמען ווערן געבּילדעט דורך דעם, װאָס דער סובּסטאַנטיוו-בּילדנדיקער סופיקס פון מאַנלעכן נאָמען ווערט פאַר* בּיטן אויף אַן אַנדער סופיקס: --ניק וװוערט פאַרבּיטן אויף --ניצע; װאָפֿערניצע, כּל-בּוניצע.

7 א פאַרקלענער-סובּסטאַנטיון (פאַרקלענער-נאָמען) איז אַזא סובּסטאַנטיו, װאָס בּאַצײיכנט דורך זיין פאָרמע, צז - דער נעגהר. שטאַנד איז קלענער װי די געװיינלעכֿע גרייס: טישל (סופיקס ?)= אַ טיש קלענער וי אַ געוויינלעכער טיש.

8. דער אָפּטסטער פאַרקלענער-סופיקס איז --ל (טראַפיקער), אָפּטמאָל קומט דערבּיי װאָקאַלישער איבּערבּייט, בּיישפּ. ;

אברהם--אברהמל, בּחור--בּחורל, בּאַלעבּאָס--בּאַלעבּעסל, בּאַרשט--- בּערשטל, בּויד--בּיידל, בּויך--בּייכל, בּרודער--בּרודערל (בּרידערל),

יי =

בּרויט--בּרייטל, בּריוו.-בּריווֹל, גאַס--געסל, גרובּ--גריבּל, דאָקטאָר--דאָק- טאָרל, דאָרף--דערפל, דעק--דעקל, הוט--היטל, הונט--הינטל, װאַסער-- װאַסערל (וועסערל), זאַמד--זעמדל, זשוק--זשוקל, תּמר--תּמרל (נאָמען), טוך--טיכֿל, יאַט--יאַטל, יונג--יינגל, חסיד--חסידל, לאָשאַק--לאָשאַקל, לֶערער--לערערל, מויז--מייזל, מויער--מויערל (מייערל), סאָד--סעדל, סוחר--סוחרל, פּנים--פּנימל, פּױער--פּױערל (פּייערל), פּשט--פּשטל, פוס--פיסל, פור--פירל, קאַרבּ--קערבּל, קייט--קייט?, קליז-קלייזל, קנאָפּ--קנעפּל, רב--רבל, ראָק--רעקל, שטאָט--שטעטל, שטובּ--שטיבּל.

די אינװייניקסטע בּייגונג פירט אַמאָל צו האָמאָנימען: עקערבּל" פון ,קאַרבּ" און פון ,קאָרבּ? ,בּעקל" -- פון ,בּאַקי און פון עבּאַק", אדרבּה, דאָס װאָרט ,װאָלף" האָט צוויי פאַרקלענער.פאָרמעס מיט --ל; וועלפל (חייה), וועלוול (נאָמען.

9. ווען דער סובּסטאַנטיוו האָט די ענדונג --ן (נישט טראַ: פיקן), קומט אַלס אַ פאַרקלענער-סופיקס --דל; װען דער סובּסטאַנטיו האָט די ענדונג --ל (נישט-טראַפיקן), קומט אַלס פאַרקלענער.סופיקס --כֿל. בּיישפּ }

1) בּיין--בּיינדל, האָן--הענדל, הון--הינדל, זון--זינדל, חן--חנדל, פּדיון--פּדיונדל, פאָן--פענדל, קוימען--קוימענד?, שטיין--שטיינדל, אויך בּוים--בּוימדל. .

2) מויל---מיילכל, פעל---פּעלכֿל, קול--קעלכֿל, שאָל--שעלכֿל, שטאַל-- שטעלכֿל, שינעל--שינעלכֿל, אויך: פּאַלטאָ--פּאַלטאַכל (בּערג.), װאָקזאַי לעכל,

0, ווען דער סובּסטאַנטיו האָט די ענדונג--טראַפיקער ן, קומט אָדער דער פאַרקלענער-סופיקס--דל, אָדער דער--ן ווערט פאַרבּיטן אויף --ל. ס'עקזיסטירן אַמאָל בּיידע פאָרמעס:

אייזן.--אייזנדל, גאָרטן--גערטנדל, גערטל, װאָגן--וועגנדל, וועגל, װואָלקן--װאָלקנדל, ניגון--ניגונדל, פּלאָקן--פלעקל, קאַסטן--קאַסטנדל, קעסטל, קאַפּטן--קאַפּטנדל, קאַפטל, קערן--קערנדל, קערל, רעגן--רעגנדל, שטעקן--שטעקל.

1 פאַראַן נאָך א קצווייטע פאַרקלענערונג", מיט --עלע: טישעי לע (קלענער װי טישל), אברהמעלע, בּערשטעלע, בּריוועלע אאַז"ו. אָפט האָט די פאָרמע אַ ניאַנס פון פאַרצויגנקייט (צערטלעכע בּאַציונג).

9, די דאָזיקע סובּסטאַנטיון האָבּן גאָרנישט קיין פאַרקלענער- פאָרמע מיט --ל:

יי

) די װאָס לאָזן זיך אַליײין אויס מיט טראַפיקן --ל1 מאַנטל

שבֿל,

2) די װאָס לאָזן זיך אויס מיט --ע בבּאָבּע, -- נישטאָ בּאָבּל) אַחוץ:

) פּערזאָן-נעמען: טױבּע -- טיײבּל, פייגע -- פייגל, שיינע-- שיינדל.

פ) אייניקע אַנדערע װערטער: קאָפּטע--קאָפטל, קאַרטע--קאַרט?.

3) אייניקע סובּסטאַנטיון, װאָס האָבּן געהאַט אַ סופיקס --ע און פּאַרלוירן אים: פּענ(ע), שטימ(ע). אָבּער מאַשין--מאַשינדל, בַּלום--בּלימל.

3 סובּסטאַנטיוון מיט --ל (טראַפיקן) בּילדן די פאַרקלענער. פאָרמע, פאַרבּייטנדיק --ל איף --עלע. בּיישפּ.: פויגל -- פייגעלע, רחל--רחלע, שליסל--שליסעלע. צי האָט זי דעם בּאַטײיט פון ערשטער פאַרקלענערונג (ווי בּריוול) אָדער פון צוייטער (װי בּריװועלע), איז מיר שער צו זאָגן

4 סובּסטאַנטיוון מיטן אַקצענט נישט אויפן לעצטן טראַף בּילדן נישט קיין צווייטע פּאַרקלענערונג: בּרודער--בּרודערל, ,בּרודערעלע" נישטאָ (אַחוץ סובּסטאַנטיװון מיט --ן, װאָס פאַרלירן אים אין דער פאַרקלענער. פּאָרמע: גאָרטן -- גערטל -- גערטעלע, ניגון -- ניגונדל -- ניגעלע). פרגלי: רעװאָלװער (אַקצענט אויפן ע) -- רעװאָלװערל -- רעװאָלװערע. לע רעװאָלװער (אַקצענט אויפן אָ) -- רעװאָלװערל,

8. סובּסטאַנטיוון מיט --ע בּילדן די פאַרקלענער.פאָרמע מיטן סופיקס --לע (אַנדערש גערעדט: פאַרבּייטנדיק --ע אױיף --עלע): בּאָבּע -- בּאָבעלע.

6, אייניקע פאַרקלענער-סובּסטאַנטיוון ‏ מיט --ל זענען שין סעמאַנטיש ווייט אַװעק פון זייערע גרונט.סובּסטאַנטיון, אָפּגעריסן פון שורש און וערן אויפגענומען אַלס נישט-פאַרקלענערונגען (די דערשי- נונג איז סובּיעקטיוו): בּאַנק -- בּענקל (טאַבּורעט, שטול), דעק--דעקל, הוט--היטל, האַנט--הענטל (פון אַ פּענע), טוך--טיכֿל (נאָזטיכֿל), פוס-- פיסל (פון אַ טיש), קייט--קייטל. דערפון איז מעגלעך זאָל אַרויסקומען אַ װאַקלונג אין דער מערצאָל-בּילדונג און אפילו אַן אַריבּערגאַנג פון --עך צו --ען (היטלען) (169).

7. פאַרצויגענע נעמען זענען סובּסטאַנטיון, װאָס בּאַצײכֿענען מיט זייער פאָרמע אַ צערטלעכע, ליבּלעכע בּאַציונג ‏ פונעם רעדער

צום געגנשטאַנד (דאָס רוב פּערזאָן), װאָס ער רופט אֶן | 128 די אָפסטע פאַרצויגן-סופיקסן :

--קע: בּת.יחידקע, בּרודערקע, משהקע, שרהקע. שװעסטערקע.

ריװע איז שוין א צוריקבּילדונג" פון רבקה, ד, ה. דאָס פאָלק האָט אָנגענומען רבקה אלס פאַרצויגן . (אָדער פאַרקלענערי) נאָמען+ װי שׂרהקע, בּאַסקע אדג"ל און האָט געבּילדעט אַ נאָמען ריװע, אַלס גרונטפאָרמע.

--ינקע : אַ בּיסינקע, טאַטינקע, מאַמינקע, מומינקע.

--עניו: אברהמניו, בּאָבּעניו, גאָטעניו, זונעניו, זיידעניו, משהניו.

--(ע)שי :. זיידעשי, טאַטעשי, טאָכֿטערשי, מיידלשי.

9,. פאַראַכט-נעמען זענען סובּסטאַנטיון, װאָס ווייזן מיט זייער פאָרמע אַ פאַראַכעלעכע בּאַציונג פונעם רעדער צו דער זאַך, װאָסם ער רופט אֶן.

דער כֿאַראַקטעריסטישסטער סימן, אפשר, פון פאַראַכט-פאָרמעס איד דער אַקצענט אויפן סופיקס.

0. קיין פאַראַכט-סופיקס, װאָס זאָל זיין אַזױ אייגנטימלעך אוף פאַרשפּרײט פאַר דער פונקציע, װי --ל פאַר פאַרקלענערונג, קען איך נישט אָנווייזן. כּמעט יעדע עטלעכֿע סובּסטאַנטיון בּילדן די פאַראַכט- פאָרמע אויף אַן אַנדער אופן. בּיישפּ : יונגאַטש, פערדאַטש; ליגנוטש; חמולע; חזירוק, שניידערוק ; מױדורע; שניידעריכע; בּחורעץ. גויעץ, גנבעץ; מודרילע{; שװאַרציכֿע -- פון אַן אַדװערבּ.

אינפּיקסן (קלאנגען, אַרינגעשמעלט צװישן װאָרצל-קלאַנגען): אױגאַנעט,. שטיואלעס, שטיװײלע.

91 נאָענט צו פאַראַכט.פּאָרמעס זעגען איראַניע-פאָרמעס + מאַנעשיש' (מאַן), מעצאָצע (מציאה),

2 אַ פאַראַכט-ניאַנס איז פאַראַן אין אַסאַך װוערטער מיט--ניק.

3 א פאַראַכט-ניאַנס גייט אָפּט פּאַראַלעל מיטן ניאַנס פוך פאַרגרעסערונג (מוידרילע -- אַ גרויסע מויז), װי פאַרצויגנקייט גייט פּאַראַלעל מיט פאַרקלענערונג (מיידעלע). '

2 מערצאָל- בילדונג

4 א סכּסטאנטיו, װאָס בּאַטײט מיט זיין פאָרמע מערערש"

=- 65 =

געגנשטאַנדן פוּן איין מין, הייסט מערצאָל, אַ סובּסטאַנטיו, װאָס איז נישט קיין מערצאָל, הייסט איינצאָל, פון דעם גרעסטן טייל סובּ. סטאַנטיוון-איינצאָלן קען מען בּילדן מערצאָל. סבּאַקומט זיך אַלזאָ אַן אַנטשפּרעכֿונג: איינצאָל -- מענטש, מערצאָל -- מענטשף

5. אין דער שול-גראמאַטיק נעמט מען אַרײן מערצאָל.בּילדנג אִין דער דעקלינאציע פון סובּסטאַנטיװן, פּווקט מיטן זעלבּיקן רעכט װאָלט מען געקאָנט אַרײננעמען אין דעקליאַציע בּילדונג פון פארקלענער-נעמען װײבּלעכע נעמען אאַז"ו. דאָס זענען אלץ נישט-סינטאַקסישע פאָרמעסם, װאָס שײדן זיך, לט זײער פונקציע, שטאַרק אונטער פון בּױגפאַלן -- סינטאקסישע פאָרמעם.

6. לויט דער מערצאָלבּידונג קען מען אינטיילן אַלע סוב סטאַנטיוון (אײינצאָלן) אויף 9 קלאַסן:

1. מערצאָל מיט --ן (טראַפּיק), --ען

{, מערצאָל מיט --ס, --עס.

וו. מערצאָל מיט --ער.

עַן, מערצאָל מיט --ים, --ם.

ע. מערצאָל מיט --ען, -די

נע. מערצאָל אָן סופיקסן, בּלויז מיט װאָקאַלישן איבּערבּייט (994).

ווע, מערצאָל אָן אַ פאָרמאַלן סימן.

וווע. קאָמפּליצירטע טיפּן (,אומרעגלמאָסיקע?.

או. דעפעקטיווע לגבּי מערצאָל (בּילדן גאָר קיין מערצאָל נישט).

אין אייניקע פון די קלאַסן קען נאָך פאָרקומען אינװייניקסטע בּייגונג און איבּעראַקצענטירונג.

7. צונויפזאַצן בּילדן די מערצאָל, בּכלל, װי זייער לעצטער בּאַשטאַנדטײל (נישט דװווקא דער הופּטטײל): שריבּטיש -- שרייבּטישן (װי טיש -- טישן), בֹּת-מלכּה -- בּת-מלכּהס (װי מלכּה -- מלכּהס) (166).

8 }, מערצאָל מיט --ן -ען (907)

8. אָן אינװייניקסטער בּייגונג ) געבּילדעטע פון אַ װערבּאַלער טעמע אָן אַ סופיקס (117). אױיסנאַמען : גאַנג, טאַנץ, פּאַטש, קלאַפּ, שטאָך--לויטן קלאַס (ע (167,164). 9) געבּילדעטע פון אַן אַדװערבּ-טעמע אָן אַ סופיקס (119. 3) אַסאַך װאָרצלדיקע אינטראַפּיקע: אויג, אַקט, אָקס, בּאַן, בּאַק, בּלום, בּרית, גאַס, גליק, גט, גרונט, דייטש, דינסט, העפט, זייט, ים,

יידישע ג-אַמאַטיק (65

- 660 =

יאָר, חשד, סוף, פּונקס, פליג, צווייג, קרייז, רוס, שעה, שול, שטראָם, שפּור א"א.

4 כּמעט אַלע מערטראַפיקע מיטן אַקצענט אויפן לעצטן טראַף (הױפּטזאַכֿלעך זענען עס פרעמדװערטער און סעמיטיזמען. בּיישפּ.: אָבּיעקט, אַגענט, אַדװאַקאַט, בּיוראָ, געשעפט, דיאַגראַם, דעלעגאַט, מאַשין, מינוט, מעת-לעת, משוגעת, כֹּתב.יד.

5) אַלע מיט די סופיקסן אָדער ענדערונגען --הייט, --ונג, --ות, טראַפיקער --ל (אַחוץ פאַרקלענער-פאָרמעס), --לינג, --(ע)ניש, --קייט, --שאַפט,

6) אײיניקע אַנדערע סובּסטאַנטיון: אָדער, אֶָװנט, אינדעקס, אלףבּית, בּאַזיס, געגנט, גרענעץ, טעות, טיער, משפּט, נומער, אמת, שמועס א"א.

9 8, מיט אינװוייניקסטער בּייגונג

) פרעמדװערטער מיט נישטאַקצענטירטער ענדונג --ער. זי בּאַקומען אויך איבּעראַקצענטירונג: אינספּעקטאָר -- אינספּעקטאָרן, גוי בּערנאַטאָר -- גובּערנאַטאָרן, דירעקטאָר -- דירעקטאָרן, מיניסטער -- מֿי- ניסטאָרן, פּראָפּעסאָר -- פּראָפּעסאָרן.

אי'ניקע נישט-פרעמדװערטער: אומשטאַנד -- אומשטענדן (סלאָזט זיך אויך זאָגן אומשטאַנדן), איינדרוק -- איינדריקן, קראַפּט -- קרעפטן.

די דייטשמערישע פאָרמע: אײנדרוק-אײנדריקע, צוג - צינע דאַרף גערעכנט װערן פאר פאַלש: -ע אַלס מערצאָל-סופיקס איז אין ײַריש נישטאָ.

0 זָן, מערצאָל מיט -ס, -עס

4 מיט -ס

) מיט נישט-אַקצענטירטן װאַקאַל װאָרט-אײס (אַחוץ פאַרקלענער. פאָרמעס מיט --עלע). אין גרעסטן טייל איזן דער נישטאַקצענטירטער װאָקאַל --ע: זיידע, ליבּע, רעװאָלוציע און הונדערטער אַנד.

אַנדערע נישט:אַקצענטירטע װאָקאַלן אין סוף װאָרט קומען פאָר בּלױיז אין נישט גענוג פארײרישטע װערמער: ראַדיאָ-מערצ. ראַדיאָס (אָבּער אויך ראדיע--ראדיעס), קאָמאַ (אויך קאָמע)-מערצ. קאָמעס. אין מערצאָל פילט זיך די נײמיקײט צו פארידישן (ד.ה. צו פאַרבּײטן דעם װאָקאַל אױף ע) דאַכט זיך, שטאַרקער װי אין אײנצאָל. אין אײן

= 67 +=

נומער צײטונג קען מען טרעפן {ראַדיאָ' און ,רטריעס'

אויסנאַמען: 8) אייניקע סעמיטיזמען : גבּאי--גבּאים, חולה--חולאים, שונא--שונאים, קונה--קונים, כּלי--כּלים, רשע--רשעים, רבּי--רבּיים {אויך .רבּעס, מיט אַן אַנדער בּאַטײט).

2) אייניקע דייטשמערישע פאָרמעס: די אױפגאַבּע--איפגאַבּן אַנקעטע--אַנקעטן, געשיכטע--געשיכטן, גרופּע--גרופּן, דאַטע--דאַטן לעגענדע--לעגענדן, מאַסע--מאַסן, פראַגע--פראַגן, קאָלעגע--קאָלעגן, שטונדע--שטונדן, שטופע--שטופן, שטעלע--שטעלן, איאַ. די דאָזיקע פאָרמעס פאַרשװינדן. ,אַנקעטן, געשיכֿטן" קומט שוין פאָר צו הערן זעלטן, ,פראַגעס?" קאָנקורירט גאַנץ ערפאָלגרייך מיט ,פּראַגן", אאַז". מע דאַרף רעקאָמענדירן, װוּ נאָר ס'לאָזט זיך אָן אַ שפּראַכֿלעכֿן גװאַלט. טאַט איבּער זיך, צו בּאַנוצן די יידישלעכע (ד.ה. נישט אױסנאַמיקע) פּאָרמע. (דאָס לאָזט זיך, ווייזט אויס, בּיי אַלע װערטער, אַחוץ מאַסע, װאָס דיפערענצירט: ,מאַסעס?--געװױכֿטן, ,מאַסן"--גרופּעס מענטשן.)

װאָס שייך פאָרמען, טעלעגראַמען אדג"ל זענען עס נישט קײן אזיסנאַם פונעם קלאַס |, נאָר פּאַראַלעלע פאָרמעס: טעלעגראַם--טעלע. גראַמען (לויט |), טעלעגראַמע--טעלעגראַמעס (לויט |)), פאָרט--פּאָרמען (לויט 4, פאָרמע--פאָרמעס (לויט ) (190.

,פּאָרם' איז נישט ײדישלעך, ממילא די מערצאָל ,פּאָרמען" אױך.

2) מיט טראַפיקן --ן. --ען, --ים, --עם: עולם, איידעם, אלמן, אָרעם, בּויגן, בּית-עולם, דין-וחשבּון, װאָגן (װאָגנס, ועגנס), װאָלקן, טראָפּן, לעבּן, מיטן, צייכן, קאָסטן, רעגן, שאָטן, שטורעם אאאַ.

3) אייניקע מיט נישטאַקצענטירטער ענדונג --ער: בּעל-דבר, בּעכֿער, דבר-אחר, האמער, זכר, טעאַטער, טערמאָמעטער, חיבּור, (חיבּורס--מאַטעמאַטישע אָפּעראַציע, חיבּורים--װערק), מוטער, מעסער, פאָטער, פעטער, צענטער, קאָלנער א"אַ.

טעאַטרען, צענטרען זענען רענלמאָסיקע (קלאָס }) מערצאָלן פון די נישט-ידישלעכע אײנצאָלן; מעאמר, צענטר (910).

4) אַסאַך מיטן סופיקס --ער: בּעקער, זינגער, יעגער, לייענער, לערער, שלעפּער, שניידער, שרייבּער, שרייער אאַז"ו. אַמאָל בּילדעט מען פון אַזעלכע נעמען די מערצאָל לױטן קלאַס {ש (דער לערער-- די לערער), אָבּער יידישלעך איו, דאַכט זיך, מיט --ס. (איבּריקנס, די אַרבּעטערס קומט, דאַכט זיך, נישט פאָר.) |

5) אַסאַך פּערזאַן-נעמען: די בּרעגמאַנס (אויך בּרעגמאַנעס), די

= 2ם6 2

בּאָנטשע-שווייגס; עטלעכע שעפּסלען, עטלעכע אלעזר-משהס און עט- לעכע יאָסעס (ש"ע). '

6) אייניקע אַנדערע סובּסטאַנטיון: אני-מאמין, היפּוך, מגןדודצ+ שטח אאא. :

1 8, מיט -עס

) מיט -אַק, --יק, --ניאַק, --ניק.

9) אייניקע פּערזאָן -נעמען: בּרעגמאַן -- די בּרעגמאַנעס (אוי בּרעגמאַנס),

3) אייניקע סעמיטיזמען - זיי בּאַקומען אָפּט אינװייניקסטע בַּיי- גונג און איבּעראַקצענטירונג: אות -- אותיות, עוף -- עופות, בּזיון -- בּזיונות, גוזמא--גוזמאות (אויך גוזמות), גור? -- גורלות, דור -- דורות. היזק--הזיקות, יסוד--יסודות, חגא--חגאות, חיל -- חילות, חוב -- חובות, חשבּון--חשבּונות, לשון--לשונות, מקום -- מקומות, משכּון -- משכּנות, מדבּר--מדבּריות, נסיון--נסיונות, נצחון--נצחונות, נפש--נפשות, סוד-- סודות, ספק--ספקות, קול--קולות (168), כּוס-- כּוסות, קרבּן -- קרבּנות,. קרקע--קרקעות, רוח--רוחות א"אַ.

4) אייניקע פרעמדװערטער מים נישט.טראַפיקן -ן: בּולאָן, װאַגאָןף זאַקאָן, עקזאַמען, פורמאן (פורמאַנעס - מיט איבּעראַקצענטירנג), שאַר- לאַטאַן. |

8) אײניקע אַנדערע סובּסטאַנטיון (דאָס רוב סלאַװישע) אָפּט מיט פאַרפעלונג פון אַ פריערדיקן װאָקאַל;: דעמבּ - דעמבּעס (איך דעמבּן, װערשאָק - װערשקעם, משערװאָנעץ - טשערװאָנצעס, כאָמעט, פּיסק, פּען. (װײכער |) קאָלפּצק, קוסט א"א.

אין מײן דיאַלעקט איראָניש פערדעס (װעגן מענטשן).

2 וַנו, מיט -ער און מיט װאָקאַלישן איבּערבּייט)

. איי,. אייגנטום (מערצ. אייגנטימער) אָרט, בּאָד, בּאַנד, בּוידעםי (בּיידעמער, בּוידעמער), בּויך, בּוים (מערצ. בּיימער, מיט אינוויינ. בּיי- גונג, וועלכֿע בּלייבּט פאַרן ליטװישן דיאַלעקט אומבּאַמערקט), בּיין, בּילד, בּלאַט, בּעזעם, בּרויז, בּרונעם, בּרעט, גאָט, גאָרטן, גוט, גייסט, גלאָז, גלאָק (,קלינגען גלעקער, קלינגען גלאָקן', גליד, געזיכֿט (אויך געזיכטן געלט, געשלעכט (אויך געשלעכֿטן?, גרובּ, דאַך, דאָרן. -אָרף, האַלז, האָלץ, האָן, האַנטעך, האָרן, האַרץ, הון, הונדערט (מע"צ-

שוסט =

הונדערטער), הויז, הײיליקטום (מערצ. הײליקטימער), העמד, וװאַלד, װאָרט, ווייבּ, טאָן, טויזנט (מערצ. טױזנטער), טוך, טישטעך, לאָך, לאַנד. לאַנטעך, ליבּ, ליילעך, ליד, לעקעך, מאַן, מויל, נאָז, סאָד (081, אָבּער סוד--סודות), פּאַס (זװסחסגח, אָבּער פּאַס--פּאַסן), פּאַסטעך, פּנים, פּלאַן, פּלאַץ, פאָלק, (פאָנעטיש 4010 מערצ. +06186, פאַס, פאַרטעך, יפלאַש, פעלד, צאָן (ציינער, אויך ציין), צונג, צען, קו? (קעלער, קאָלן-- 8ססוטז, קולות-- א וא), קאַלבּ, קאָרן, קינד, קלאָץ, קלייד, קרן, קרי. יטעך, ראָד, רוט, רײכֿטום (מערצ. רייכטימער), רעטעך, שטובּ, שטין, שטיק, שלאָס, שפּאָן און אייניקע אַנדערע.

3. שִיו, מיט -ים אַדער -ם

אַהער געהערן סעמיטיזמען און אייניקע נישט-סעמיטיזמען עליפּי אַנאַלאָגיע.

אינװייניקסטע בּייגונג און איבּעראַקצענטירונג זענען אין קלאַס שן שטאַרק פאַרשפּרײט.

4. לויט דער ענדערונג פון אַקצענטירטן װאָקאַל און לט דער איבּעראַקצענטירונג טיילט זיך דער קלאַס עַן אויף גרופּעס:

5. )) גרופּע אָ מיט איבּעראַקצענטירונג (ד.ה. אין מערצאָל אין דער אַקצענטירטער װאָקאַל אָ): עסק (עסקים), ענין, עקשן, בּדחן, בּטלן, בּעלן, בּנין, בּגד (בּגדים), גבּאי, גזלן, גלח, גנב, גמילות-חסד, דיין, דרך (דרכֿים), זכֿר (זכֿרים), יון (יונים), יחסן, חון, חכֿם, חודש, חולה (חלאים), חומש, למדן, לולב, לץ (לצנים), מלאך, משל, מאכֿל, מלך, מנהג, מנין, מסחר, מיוחס, מחותּן, מקח, משוגעים (אייג. צאָל משוגענער), משומד, סדר (סדרים), ספר (ספרים), סימן, אלף (אלפים), פּחדן, צלם (צלמים), קבּצן, קצב, קבר (קברים), קיסר (קסרים, אויך קיסרים), קלעזמער, כּלב (כּלבים), רב (רבּנים), רשע | (רשעים), רווח, שבּת, שדכֿן, שתּדלן, שייגעץ (שקצים), שבט (שבטים), שקר (שקרים) א'אַ.

נישט-סעמיטיזמען : טייוול (טייװאָלים, טײיװולאָנים), נאַר (נאַראָי נים אויך נאַרן).

אָן איבּעראַקצענטירונג: אורה (אורחים), אפּיקורס (אַפּיקורסים), בּן (בּנים), תּנאי (תּנאים), יורש יורשים), מופת (מופתים), סותר

= 0סל "=

(סוחרים), שונא, פּרט, צד (צדדים), כּלל, כּתב, שוחט (שוחטים), שומר (שומרים), שבחי

6 2) גרופּע אַ מיט איבּעראַקצענטירונג: אופן, עם-הארץ (עם-הארצים), בּאַלעבּאָס (בּאַלעבּאַטים), חתן (חתנים). |

7 ) גרופּע וֹ מיט איבּעראַקצענטירונג: גבּור (גבּורים), יום-טוב (זאָגט זיך יאָנטעף, מערצ. יום-טובים), יתום (יתומים), אביון (אביונים), קרוב (קרובים). (פרגל' 151), |

נישט-סעמיטיזמען: גילדן (גילדוינים, אויך גילדנס), דאַקטאָף (דאָקטוּירים).

8 4) גרופּע יי מיט איבּעראַקצענטירונג: הספּד, הקדש, זקן (וקנים), תּכלית, שלית, תּענית (תּעניתים), חבר, חיר, ממזר, שכֿן (שכֿנים).

נישט- סעמיטיזמען : קונדעס.

אָן איבּעראַקצענטירונג: גר, לץ, מת, שד

9. 8) גרופּע י מיט איבּעראַקצענטירונג: בּן"יחיד (בּן-יחידים !). תּלמיד, יחיד (יחידים), חסיד (חסידים), מזיק, משכּיל, מבין (מעװינים, מייווינים), + נגיד (נגידים),: נביא (נביאים), . פּויץ (פּהיצים) צ1' / רבּי (רבּיייִם).

אָן איבּעראַקצענטירונג: נס -- נסים,

0 6) גרופּע וּ מיט איבּעראַקצענטירונג: בחור (כבּחורים, אויך בּאָכערים), בּילבּול, גילגול, דיבּור, היפּוך (היפּוכֿים, אויך הייפּעכס), תּענוג, תּירוץ (תּרוצים), ישוב, חיבּור (חיבּורים), חידוש, לימוד, מלבּוש, ניגון, סידור, סיכֿסוך, פּסוק (פּסוקים), פּירוש (פּירושים), כּיבּוד, קיבּוץ, שידוך, שינוי, שיכּור.

1. 7) אָן אינװײניקסטער בּײגונג און אָן איבּעראַקצענטירונג: גוי, גוף (גופים, גופּן), גביר (גבירים, גבירן), דץ, יִהודי (יחורים ( ים (ימים, ימען), חוש, לבוש (לבושים, לבושן), מין, סם (סמים, סמען), סוס, שיר, שקאָץ.

נישט-סעמיטיזמען: פּױיער (פּויערים, פּוױערן.

2 שִ. מיט -עך אָדער -ך

די פאַרקלענערינעמען מיט --ל בּאַקומען אין מערצאָל -עף, / די פאַרקלענער-נעמען מיט --עלע בּאַקומען -ך. די לעצטע פאָרמולירונג איז גילטיק נאָר אױיף װיפל? טיר איג:אָריר

דעם קלאַנג . אונטערשיד צװישן דעם לעצטן ע אין מישעלע איון דעם לעצטן ע אין טישעלעך; פאַקטיש איו עס נישט דער זעלבּיקער קלאַנג,

אָבּער סובּסטאַנטיוון מיט טראַפיקן ל נישט קיין פאַרקלענער-נע. מען בּאַקומען אין מערצאָל --ען: הימל -- הימלעף

אױיסנאַמען: אייניקל -- איניקלעך, קנידל -- קנידלעך (כאָטש פּאָרמאַל נישט קיין פאַרקלענערונג), היטל -- היטלען (כֿאָטש פּאָרמאַל אַ פאַרקלענערונג). ,אוירינגל" בּילדעט די מערצאָל װי אַ פאַר. קלענער-נאַמען.

3 אָפט פּלאָנטערט מען די קלאַסן ש און|: קאַפּיטלען -- קאַפּיטלעך, צעטלען -- צעטלעך.

4 זֹש. אָן אַ סוּפיקס,. מיט װאָקאַלישן איבּערבּייט

בּאַנד (אויך בּענדער), בּאַנק (מערצ. בּענק), בּאָק, בּאַרג, בּאָרד, בּרודער, בּרוסט, גאַנג (מערצ. גענג, גאַנגען), גאַנז, גאַסט, האַנט, האַק, הונט, װאָלף, װאַנט, װאָרעם, זאַק, זון (אָבּער די זון -- זונען), טאָג, טאָכֿטער, טאָפּ, טאַנץ, טויז, לויז, מאַרק, מויז, נאָגל, נאָז (אויך נעזער), נאַכט, נאָמען, פּאַטש, פאָדעם, פויגל (פייגל, אויך פויגלען), פוס, פּראָסט, צאָן (ציין, אויך ציינער), צאָפּ, קאָפּ, קאַץ, קאָרבּ, קו (מערצ. קי), קלאַפּ, קנאָפּ, קרצַנק, קרוג (אויך קרוגן), ראָק, שוך, שטאָט, שטאָך, שלאַנג (שלענג, שלאַנגען), שנור.

5 ווטי, מערצאָל אָן אַ פאָרמאַלן סימן

בּיי אייניקע סובּסטאַנטיוון איז די מערצאָל פאָנעטיש גלייך צוֹ דער איינצאָל,

אײגנטלעך הײסט עס, אז זײ האָבּן נישט קײן מערצאָל.פאָרמע און בּאנוצן אָנשטאָם איר די אײנצאָל. זײ שײדן זיך אונטער פון דעפּעקטײ חע דערמיט, װאָס דאָ האָט אײן פאָרמע צװײ בּאטײטן, עפּל--אײינער-- מערער, אויגנוסט-איינער (169).

אַרבּל, בּייגל, בּריוו, האַר, העכט, הערינג, װאָלקן (אויך װאָלקנס), וויינשל, װערק, טריט, לי5ֿט, לעפל, עדות, עמער, עפּל, פיינט, פינ- גער, פענצטער, פערד, פריינט, ציגל, ציפער (אויך ציפערן), כּישוף, קלעזמער (אויך קלעזמערס און קלעזמאָרים), קנעכֿט, רעכט, שװעסטער, שטיוול, שטערן, שטריק.

אַהער געהערן אויך איניקע מיט --ער:

1) פון װערבּאַלע טעמעס: דער אַרבּעטער--די אַובּעטער, דער. שרייבּער--די שרײבּער; בּעסער אָבּער, װוּ סלאָזט זיך, בּילדן די מער צאָל מיט --ס (190).

2) מיט --יקער: דער קריטיקער--די קריטיקער; אויך בּעסער מיט --ס (די קריטיקערס).

3) סובּסטאַנטיװױירטע אַדיעקטיוון פון געאָגראַפישע נעמען: דער אַמעריקאַנער--די אַמעריקאַנער.

6 וַוֵשַׁ. אוּמרעגלמאָסיקע

1) איין װאָרט בּאַקומט צוויי מערצאָל-סימנים:

2) סעמיטיזמען-צונויפזאַצן: בּעל-גוף -- בּעלי-גופים, בּעל-טובה-- בּעלי-טובהס, בּעל-חי--בּעלי-חיים, בּית-מדרש--בּתּי-מדרשים, דבר-אחר-- דברים-אחרים (אויך דבר-אחרס), תּלמיד-חכֿם--תּלמידי-חכמים,

דער טיפּ שטארבט אָפּ,

ק) צונויפזאַצן נישט-סעמיטיומען: אָרעמאַן--אָרעמעלײט, יונגער- מאַן--יונגעלייט, יונגערמאַנטשיקל--יונגעמאַנטשיקלעך, גוטער:-בּרודער-- גוטע:בּרידער.

0) פאַרקלענער:נעמען (דאָס רוב פון סעמיטיזמען): בּגדל--בּנדימ. לעך, בּרודערל -- בּרידערלעך, סידורל -- סידורימלעך, קינדעלע -- קינ דערלעך.

װײזט אױיס, אז דער טיפּ שטארבּט אָפּ; ס'קומט פאָר חױירלעך אדנ"ל,

2) פאַראַכט-מערצאָל בּי דער אָפּװענהײט פון פאראכט.פאָרמע אין דער אײנצאָל: אויגאנעס, שמיוואלעס, שרײבּארעס, :

3) צונויפפלעפֿטונג פון טעמעס (די מערצאָל האָט אַן אַנדער װאָרצל); איך--מיר, דו--איר, ער--זיי, זי--זיי, עס--זיי, אישה--נשים.

7. בַּיי שפּילן כון צװײיערליײיַקער מערצאָלבּילדונג

בּיוראָ--בּיוראָען, בּיוראָס, בּרעג--בּרעגן, בּרעגעס, גאַנג--גענג, גאַנגען, גלאָק--גלאָקן, גלעקער, טרעפּ--טרעפּ, טרעפּן, לעפל--לעפל, לעפלען, מינימום--מינימומס, מינימומען (אויך אַנדערע מיט -ום), סידורל--סידורימלעך, סידורלעך, פּױער--פּוױערים, פּױערן, פּלאַן--פּלאַ- נען, פּלענער, צאָן--ציין, ציינער, קוסט--קוסטן, קוסטעס.

ר גק

קול--קולות (==טומל), קעלער-קאָלן (צ.בּ. זײ האָבּן פאַרשידענע קעלער, קאָלן,

8. אייניקע סובּסטאַנטיון האָבּן פאַרשידענע מערצאָל-פאָרמעס מיט פאַרשידענע מאַטעריעלע בּאַטײיטן: װיינשל -- װיינשל (מערער פּירות), וויינשלען (מערער סאָרטן), זון--זין (קינדער), זונען (קאָסמי. שע קערפּער), מאַן--מאַנען (פאַמיליע-בּאַציונג), מענער (מאַנצבּילן), פוס ---פיס (קערפּערטײל), פוסן (מאָס) כּתב--כּתבן (שרייבּ-אופן), כּתבים {געשריפטן), שטערן--שטערן (קאָסמישע קערפּערס), שטערנס (פּנים' טייל),

אינטערעסאַנט, אַז צו דער צײמתנג ,שמערף" איז די מערצאָל ,שמערנס" (גים מיר צװײ ,שטערנס'), כאָטש שמערן מײנם דאָ אַ קאָס. מישן קערפּער, נישט קײן פּנים-טײל.

9. זָנֵן, דעפעקטיווע לגבּי מערצאָל

די דאָזיקע סאָרטן סובּסטאַנטיון האָבּן אָפט בּלויז אַן אײינצאָל:

) אייג-נעמען (נעמען פון פּערזאָנען, לענדער, געבּיידעס, װערק, חדשים אאז"וו): אױיגוסט, אברהם, אַמעריקע, אשרי (אַ תּפילה), ווייסרוס. לאַנד, פּסח, קאַװקאַז אאז"וו.

2) שטאָפנעמען און אַבּסטראַקטנעמען: עגמתינפש, עבר, עברי, עשירות, בּרויט, גאָלד; האָלץ, װאַסערשטאָף, זילבּער, יוגנט, חרפּה, לע- דער, מוסר, פּוטער, פּלאַטינע, רחמנות אאז"ו.

3) נעמען פון אױסשעפּיקע קאָלעקטיוון: בּאַפּעלקערונג, יידנטום, ימענטשהייט, פּראָלעטאַריאַט.

4) אייניקע סובּסטאַנטיווירונגען; סובּסטאַנטיווירטע אינפיניטיוון : דאָס גיין ; סובּסטאַנטיװירטע אַדיעקטיון פון דריטן מין: דאָס גוטע, דאָס גוטס. נעמען פון שפּראַכֿן -מיט --יש: יידיש. |

8) אייניקע פּראָנאָמען (399): מע, זיך זיי װערן בּאַנוצט סי אַלס איינצאָל, סיי אַלס מערצאָל), קיינער, יעדער.

6) אײניקע אנדערע סובּסטאַנטיװן, בּאַזונדערס סעמימיזמען און בֹּאַ. זונדערס סעמיטיזמען.צונויפואצן: עונג, פּסק, רבּים *), שםן עולם. זמלואה, עת-צרה, אשת.-חיל, חוש.הריה.

0. אַסאַך פון די דעפעקטיווע לגבּי דער מערצאָל קענען

*) , רבּים? איז איינצאַל (,רבּים איז בּילכע-", נישט , רבּים זענען בּילפֿער").

יאָ האָבּן אַ מערצאָל-פאָרמע, נאָר זי טראָגט אַ מער-װוייניקער קינסטלעכן כאַראַקטער, אָדער האָט אַ ספּעציפישן בּאַטייט: עטלעכע שעפּסלען; די מענטשהייטן פון פאַרשידענע פּלאַנעטן; אַלערלײ ויינען (פאַרשידענע סאָרטן); :די צוויי יידישן -- דער פּאָדאָליער מיט די רוסישע װער: טער און דער װאַרשעװער מיט דער ליטווישער אױסשפּראַך, רײיבּן זיך איינס אַן דאָס אַנדערע (גאָד.); שפּילן זיך משהלעך, שלמהלעך (בּיאַליק).

1 דאָ איז דאָס אָרט אָנצוּווייזן אויף אייניקע סובּסטאַנטיון, װאָס האָבּן בּלויז אַ מערצאָל-פאָרמע. אַהער געהערן: |

4 אייניקע אייגן-נעמען: אַלפּן, דאַרדאנעלן, קאָרדיליערן אדג"ל.

2) אייניקע שטאַפנעמען און אַבּסטראַקטע: בּשמים, הייוון, יסורים, ממתּקים, מזומנים, מרחקים, קלייען, רחמים, רייד, ריידעלעך, שיריים.

3) נעמען פון געגנשטאַנדן, װאָס בּאַשטײען פון צוויי סימעט: רישע טיילן: בּרילן, הויזן, תּפילין, שפּאַקולן

4 אײניקע אנדרערע סוּבּסטאַנטיװן, בּאַזונגדערס סעמיטיזמען, און 3 א זונדערם סעמיטיזמען.צונויפזאצן , אבות, עצמות, דיבּורים, תּכריכים, תּנאים, לומדים, מתים, משונעים, פּני, רבּותי, רבּותים; עולמות עלינים, אותות ומופתים, אבות אבותינו, בּנדי מלכות, בּזוי-בּזיונות, חכמי.יון, בליי קודש{ מיט צאָלנעמען : עשרת.בּני-המן, ארבּע:כּוסות א"א.

נישט-סעמיטיזמען: געדערים, זומער-שפּרענקעלעך, מאָזלען, קאַ- ניקולעס, פּאָקן.

9,. צו אייניקע דעפעקטיוע לגבּי דער אינצאָל קען קינ. סטלעך געשאַפן װערן אַן אײנצאָל: די בּריל, דער הױ. .

3 אַחוץ אײנצאָל און מערצאָל קומט פאָר, זעלטן, אַ צװײצאָל: עינים (אַ פּאָר אוינן), ידים (אַ פְּאָר הענם), רגלים (אַ פּאָר פיס). ס'אָגט זיך אויך: אַ פַּאֶר ידים אדג"ל (די אײנצאָל איז נישט שמענדיק פֿאַראן.

4. דער נאָומאַלער בּאַטייט פוּן אײנצאָל און מערצאָל (144) האָט אָפּנײגונגען:

1) אינצאָל בּאַטייט אַמאָל מערערע געגנשטאַנדן

2) מערצאָל בּאַטייט אַמאָל נישט מערערע געגנשטאַנדן

3) איינצאָל און מערצאָל האָבּן אַמאָל פאַרשידענע מאַטעריעלע בּאַטײטן.

8. אײינצאָל מיטן בּאַטיײיט פון מערצאָל,

בּיי אַ צאָלנאָמען קומט דער מאָסנאָמען אין אינצאָל: דריי אַר- שין (נישט ,אַרשינען'), אַן אַרשין דריי, ‏ צען פונט, 8 שעה, 100

'

- 78 --

פערד-קראַפּט (נישט ,פערד-קרעפטן?. אַלס צאָלנעמען טרעטן אַרױס אויך ,וויכל, אַזפיל" א"אַן אַלס מאָסנעמען טרועטן אַרױס ,מאַן" בּיים ציילן מענטשן: 18 מאַן, און צאָלנעמען גופא: צויי הונדערט, דריי פערטל, נישט ,פערטלען"

אױיסנאַמען, ד.ה. דער מאָסנאָמען קומט אין מערצאָל:

א) װען דער מאָסנאָמען האָט די ענדונג --ע: דריי קאָפּיקעס; 0 סעקונדעס. אויך בּיי די װערטער ;װאָך, חודש, טאָג" װערט בֹּאַי נוצט פאַרשידן (3 טאָג--3 טעג); ,מאָנאַט"?

3 ) ווען ס'האַנדלט זיך נישט װעגן אַ גרייס, נאָר װעגן אַ סכֿום בּאַזונדערע געגנשטאַנדן: 3 אַרשינען (3 הילצערנץ צי מעטאַלענע אַר- שין-מאָסן), 8 גלעזער װאַסער -- פינף בּאַזונדערע גלעזער מיט װאַסער, פּ גלאָז װאַסער -- אַ געוויסע קװאַנטיטעט װאַסער, קען זיין גאָר אפשר אין אַ פלאַש, נישט אין קיין גלעזער, צויי הונדערטער -- צויי בֹּאַ זונדערע צאָלן אָדער געלט.צײכֿנס.

ג) ווען דער צאָלנאָמען גופא קומט אין מערצאָל: הונדערט יאָר-- הונדערטער אאָרן.

6 נאָמען פון אַ בּיאָלאָגישן מין, װען סהאַנדלט זיך װעגן אַלע (װעגן יעדן) פאָרשטייער פון דעם מין: דער לײבּ איז שטאַרק (כ-די לייבּן זענען שטאַרק). אַהער געהער אויך: דער אַלטער שליַכֿ. טשיץ מיטן פּאַרמעטענעם הערבּ אויף דער װאַנט, מיטן ייד, װאָס הצָט געפירט זיינע געשעפטן, איז געװאָרן אַלץ זעלטענער (אָפּ); קאָצק האָט געהערט צו די עסטרײכֿער און לוקאָו ‏ צום רוס (אָפּ.); ס'איז אַריין דער דייטש.

177 מערצאָל בּאַטיײיט נישט מערערע געגנשטאַנדן:

) עמאָציאָנאַלע מערצאָל: איך בּאֲקום אַ רעכטן פּסק פון זי בּיידע, איך זאָל דאָס אַנדערע מאָל װיסן, װי אַזױי צו שפּילן זיף מיט קעץ (ש"ע) *). ער פרעגט, װאָס געהער זיך אָן אַ פרעמדער טאַ. טע צו זיין זייגער. ער איז נישט מחויב, זאָגט ער, מיט זיינע זי" גערס אויסצוהאַלטן פרעמדע טאַטעס (ש"ע) **); אַהער געהערט אויך דער פּאָפּולערער אויסרוף: אוי, מאַמעלעך!

*) אינטערעסאַנט דעם דערציילערס ,שפּראַכֿלעכֿע אָנמערקונג": ,סך-הכּל איין קאַץ-- הייסט בּיי זיי קעץ".

**) דער דערצײילער גיט צו: ,פֿונעם זײגער איז שוין געװאָרן זייגערס, און פונעָם טאַטן --טאַטעס!*

= סד די

אין ,נרויסן געװינס' רופט אס שימעלע סאָראָקער: טעכטערלעך ממײנע טײערע!

2) העפּלעכֿקײט-מערצאָל: איר גייט (װען מע װענדט זיך צו איין פּערזאָן), זי גייען (צו איין פּערזאָן אָרער װעגן איין פּערזאָן).

דער פּראָנאָם שפּילט די ראָליע פון אַ מערצאָל נאָר לגבּי דעם יװערבּ, אָבּער נישט לגבּי דעם אַדיעקטיו (013).

63 אַװטאָרשע מערצאָל. אַן אַװטאָר זאָגט אָפּט: מיר האָבּן געי זאָגט, מיר װעלן דערקלערן אָנשט. ,איך". אַמאָל, אָבּער נישט שטעני דיק, בּאַטײט די מערצאַל: איך (דער אוװוטאָר) צוזאַמען מיטן לייענער.

4 , פאַרבּרייטערדיקע מערצאָל" קען מען אָנרופן אַזאַ בּאַנוץ פון יפּראָנאָם, װי ,בּיי אונז אין שטאָט" (אָנשט. בּיי מיר אין שטאָט, ד. ה. אין דער שטאָט, װוּ איך וווֹין),. ,לאַסאַל דערציילט, אַז בּיי זיי אין פאַ. -מיליע האָט מען גערעדט יידיש" (אָנשט. בּיי אים)

8) מאַיעסטעט-מערצאָל (פּראָנאָם מיר) װערט בּאַנוצט, װען אַן אז. נ. געקרוינטע פּערזאָן (קיניג אדג'ל) רעדט װעגן זיך אין פּײערלעכע אַרױס. טרעמונגען אָדער דאָקומענטן. באָטש קײן געקרוינטע פּערזאָגען רעדן אויף ײדיש נישט, אָבּער אין דער שפּראַך (ליטעראַרישער) קען אאַ באַנוץ פאָרקומען,

6) אײניקע דעפעקטיװוע לגבּי אײנצאָל בּאַטײטן נאָר אײן געגנשטאַנד (אָדער אַ בּאַנריף, װוּ ס'איז כּלל נישט שיך קײן צײלן): תּכריכים, תּנאים, קאניקולעס.

פארשׂידענע אַנדערע פאַלן: ,נײַן אין סאָלדאַט" (רוסיום?), ,צוליבּ יפינאַנציעלע אורזאכן" (מע מײנם אײן אורזאך--קײן געלט איז נישטאָ; ;אויף מאַרקסיסשישע יסודות" (אייגנטלעך--אויף אַ מאַרקסיסטישן יסוד).

8. פאַראן פאַלן, װען צװיי סובּסטאַנטיון,. װאָס לויט דער פּאָרמע זענען זיי אַן איײנצאָל און אַ מערצאָל, בּאַטייטן גאָר פאַרשי. דענע געגנשטאַנדן (ד. ה. וען אין מערצאָל בּאַקומט דער װאַרצל אַן אַנדער מאַטעריעלן בּאַטייט): זכּרון--זכֿרונות, נפש--נפשות, קוי יקנלות (פרגל' הוט--היטל 126),

3 סובּסטאַנטיוון:צונויפזאַצן

9. צונויפגעזעצטע סובּסטאַנטיוון קען מען איינטיילן אַזױ: 1 אַפּשטע סובּסטאַנטיו:בילדונג, לוט די כּללים פון 88 113

: אי -= א"וו, נאָר פון אַ צונויפזאַץ, צ.בּ. ,שװאַרצחנעװדיקייט" אין געבּילדעט פון , שװאַרצחנעװדיק" מיטן סופיקס --קייט, פּונקט וי הונדערטער אַנדערע סובּסטאַנטיון, נאָר ,שװאַרצחנעװודיק" אַליײן איז אַ צונויפזאַץ. אַנדערש גערעדט: די צונויפזעצונג קומט דאָ פאָר פריער פאַר דע סובּסטאַנטיווירונג (180).

ו. אַ צונויפזאַץ פון צוויי װוערטער (אַדער, זעלטענער, ווערטערי טיילן), װאָס איינער פון זיי איז אַ סובּסטאַנטיוו (אָדער בּיידע זענען סובּסטאַנטיוון), צ.בּ. ניימאַשין איז געבּילדעט פון ניי |-מאַשין, אַנדערש גערעדט: די סובּסטאַנטיוױרונג איז דאָ פריער וי די צונויפזעצונג (,מאַשין" איז נאָך פאַרן צונויפזאַץ געװען אַ סובּסטאַנטיו) (181 א"ר).

11. די סובּסטאַנטיוױירונג און די צונויפזעצונג קומט פאָר איני צייטיק (201).

עֵן. בּאַזונדער דאַרף מען אויסטײילן קאָמבּינירטע אַבּרעװיאציעס (209)+

0. בּיישפּילן פון טיפּ 1: אויסקומעניש, אָנפּאַל, אָפּשטימונג, צו- זאַמענװוֹין אאַז"וו; גוטפריינטשאַפּט, לאַנגװײיליקײט, די רחמיאל-משהכע, ,מנחם-מענדלקייט". דאָ איז אייגנטלעך נישטאָ, װאָס צו דערלערנען ספּעציעל.

1 דעם טיפּ |ן װעלן מיר איינטיילן:

) אָרדינאַרער צונויפזאַץ (182 א. װ.)

2) אַדיעקטיו |-סובּסטאַנטיוו (199)

3) צאָלנאָמען |-סובּסטאַנטיוו (193)

4) סמיכות (194)

8) פּאַראַלעל-צונופזאַץ (195)

6) קאַאָרדיניר-צונויפזאַץ (196)

7?) פאַרשידענע העבּרעישע צונויפזאַצן (197) 8) אינטערנאַציאָנאַלער צונויפזאַץ (198)

אַחוץ דעם, װועלן נאָך קומען צונויפזאַצן פון צונויפזאַצן (199).

9. אַרדינאַרער צונויפזאַץ. בּאַשטימטײל |-הױפּטטײל (38), אַקײ צענט אויפן ערשטן. הױפּטטײל, פאַרשטייט זיך, אַ סובּסטאַנטיו; בֹּאַ שטימטייל--סובּסטאַנטיוו, װערבּ א"א.

3 סובּסטאַנטיוו |-סובּסטאַנטיוו: אייזנבּאַן, אַרבּעטשוץ, בּיכערי שראַנק, בּילדונג-קאָמיסאַריאַט. דאַמען-ערע, דאָרפסמאַן, דינסטמיידל האַרבּסטװעטער, װערטערבּאַהעפט, זײפנבּלאָז, טאָגבּוך, יוגנטקלובּ, ישיבה. בּחור, חדריינגל, לופטפלאָט, עפּלקװאַס, פּאַסטקאַרטל, פאַלקן(ס}

= = 78 -

פּאָעזיע, פרילינג(ס)ליד, צײיטװאָרט, ראַטנמאַכֿט, שפּילפּלאַץ:! אַסאַך פּאַ- מיליע-נעמען: בּרעגמאַן, זילבּערמאַן אאז"ו.

די לעצטע זו-בּיסלעך (נס.)

4. אין צונויפזאַצן קומט אַמאָל אַ ,צווישנשטעל"--ס (פאָלקס. פּאָעזיע),--אָנס (רעדאַקציאָנס-קאָלעגיע),--נ (בּריוונשטעלער). אין ליטעראַ- טור מערקט זיך א געזונטע טענדענץ אָפּצוּװאַרפן די צװוישנשטעלן (אַחוץ--נ, װאָס איז בּכֿלל װײיניק פאַרשפּרײט): פאָלקפּאָעזיע, רעדאַק. ציע-קאָלעגיע (אָדער רעדאַקטיר-קאָלעגיע) (088. נישט ,טאגעס-אָרדנונג", - נאָר ,טאָג-אָרדענונג?.

דעם סופיקס--ונג װאַרפט מען איך אַפּ בּיי צונויפזאַצן: ,צױ גרייטונג?, אָבּער , צוגרייט-אַרבּעט?" (בּעסער, װי צוגרייטונג(ס-אַרבּעט.

85. אֵלס בּאַשטימטײיל פון אַ צונויפואַץ קען קומען אַן אייגן- נאָמען: מאַני-לײבּ-אַרטיקל (גורשטיין), ארץ-ישראל-ערד, רענטגען-שטראַלן, שמואל.-בּוך. :

אַלס בּאַשטימטײל קען קומען אַ מערצאָל: קלאַסנקאַמף (דעם--נ דאַרף מען דאָ אויפנעמען נישט פאַר אַ צװישנשטעל, נאָר פאַר אַ מער. צאָל-סופיקס : קאַמף צװישן קלאַסן), יום:טובים-טעג (פרגלי יום-טוב-טעג.

אַלס בּאַשטימטײל קומט נישט קײן פּאַרקלענערפאָרמע.

6. דער אַקצענט קומט, בּכֿלל, אויפן בּאַשמימטײיל; אויסנאַמען. װײיניק (דם-שונא, יאָרהונדערט, שוועסטערקינד, אסתּר-תּענית). ;יידסעק. ציע? אדג"ל געהערן צו אַן אַנדער טיפּ (209).

מע רעדט אַמאָל אַרױס, בּאַװירקם פון רוסיש, מים צװײ אקצענטן! קלאָסן - קאַמף, ס'איז פאַלשן אין רוסיש איז דאָ צװײ װערטער און דערי- בּער איך צװײ אַקצענטן; אין ײדיש אָבּער איז ,קלאַסן"-נישט קײן אַדי יעקטיח, נאָר א מײל פון אַ צוניפזאץ.

7 אגב: אן אַדיעקטיו מיט אַ סובּסטאַנמיו איז אָפּטמאָל בַּאַ. קוועמער, בּאַװעגלעכער, װי אַ צונויפזאץ. אוב מע קען זאָגן אי יום-טוב. טעג, אי יום-טובדיקע טעג, איז עס אַ רײכקײם און א מעלה פון ידיש. אָבּער דאָס, װאָס מע מוז זאָגן הױיפּט. (הױפּטזאַך, הױפּטפּרינציפּ אאז"ת), קאמף. (קאַמפּנאַטור, קאַמפּצושטאַנד אאז"ו) אדג"ל, נישט קענענדיק זײ פאַר. בּײטן איף אדיעקטיװן - איז אַ חיסרון פון ײדיש. דערדיבּער דאַרף מען באַנריסן אַזאַ דערשיינונג, וי אַן מע פירט איין, פּאַראַלעל מיט , ראַטן", אַלס בּאַשטאַנדטײל פון צנויפזאַץ, אויך אַן אַדיעקשיוו , סאַװעטישײ (פון ראַטי לאָוט זיך נישט בילרן קיין אַדיעקטײו). ;פאַראַן אַ מאַכט אַ

יי

בצּורזשואזע און אַ סאָװיעטישע. - דאָ איז שװער זך בּאַגײן אָן דעם אַדיעקטיה.

8. וערבּ (גענויער: װערבּטעמע)--סובּסטאַנטייוו: בּרענגלאָז, האַקמעסער, זינגפייגעלע, ליענזאַל, לערבּוך, פאַרלעבּ-מינימום, רעדאַקטיר-קאָלעגיע.

,דרײקאָפּ?" איז אַנאָמאַליש (נישט קײן קאָפּ, װאָס דרײט זיך, נאָר אַ קאָפּ-דרײער).

9. אַדװערבּ (אַדיעקטיו-טעמע)--סובּסטאַנטיוו (אַקצענט נישט שטענדיק אויפן בּאַשטימטײל): אײדלמאַן, אָרעמאַן (כּמעט פאַרגעסן אַלס צונויפואַץ), בּיטערטראָפּן, גלייכוװוערטל, האַלבּיאָר, זויערמילך, זיפֿערנאָדל, יונגפרוי, קורצפרייטיק, קליינבּירגער, עלטערזיידע, שװאַרצ. אַפּל, שטימלשון, שפּעטהאַרבּסט, |

אויפן גרענעץ פּון אדװערבּ -סובּסטאַנטי שטײען: דריש.חלק, פערט-חלק אאַז"װ, און סאָציאַל-דעמאָקראַט, סאָציאַל.פּאַררעטער אױג"?.

0. אינװאַריאַנט-|-סובּסטאַנטין : איײינמאָל-משה (ש"ע), מיטמענטש, , פּאַרװאָס"-אױגן (נס.), פאָרקאָנפערענץ, צווישן.מינוטן.

אַהער-פּאַרגעסענע צונויפזאַצן: אומגליק, אוראײניקל אדג"ל.

אָנפּאַל, מיטפיל אדג"ל-נישט אַהער: זײ זענען געבּילדעט פון

צונויפגעזעצטע װערבּן. , 191 װערטערגרופּע--סובּסטאַנטי: אײןטאָג-לעבּ-פליגן ס.), װאָס. געהערט-.און-װאָס:געזען-איבּערלעבּונגען (דאָבּר.), דער נישט.אַהער-או-נישם. אַהין:-מענטש (גאָרעליק), סאמעטענע.הויזן-קעשענעס (ש"ע), שרה.בת.טובים. פֿאַנטאָפּעלעך פר.), פֿאַריפּורים-טאָג, אױף דער אָיבּהלוך.ירמיהו". שפּראַך ‏ (טײיטש),

2. צוננויפואַץ מיט אַן אַדיעקטיוו (מיט זיין סינטאַקסישן סופיקס (181). בּאַשטימטײל-|-הױפּטטײל, אַקצענט אויפן צווייטן: אַרעמע. לייט*), גוטערבּרודער, גוטערפריינט, גראָבּעריונג, ווילעריונג, יונגערמאַן.

3. צונויפזאַץ מיט אַ צאָלנאָמען. בּאַטייט אַ זאַך, װאָס אַנט- האַלט...* . אַקצענט אויפן ערשטן טייל. דרייעק (אַ פיגור מיט דרי ;עקן"), דרייפוס (אַ דרייפיסיקע כּלי).

4. סמיכֿות. הױפּטטײל -בּאַשטימטײל ; אַקצענט אויפן צװיטן}

*) די איינצאָל אָרעמאַן געהערט צו אַן אַנדער בנ

= 0ם אי

עולם-האמת (;די וועלט פון אמת"), עונג-שבּת (,אַ פאַרגעניגן פון שבּת'). עת-צרה (;אַ צייט פון אַ צרה"), בּני-ישראל (,די קינדער פון ישראל"), בּית-מדרש (;אַ הויז פון לערנען', ראש-חודש (,דער אָנהױבּ (קאָפּ) פון חודש"), שבּת-נחמו (;דער שבּת, ווען מען ליענט נחמו").

אַקצענט אויפן ערשטן טיל: בּת:מלכּה, בּת-קול, בּן-מלך, שוה- כּסף,

סמיכות איז געקומען פון העבּרעישער גראַמאַטיק. דער ערשטער בּאַשטאַנדטײל פון אַ סמיכֿות איז שטענדיק אַ סעמיטיזם, דער צווייטער אָבּער קען זיין נישט קיין סעמיטיזם. דאָס הייסט, סמיכֿות איז גע- װאָרן -אַ פּראָדוקטיווער צונויפזאַץ-טיפּ אין יידיש, און דעריבּער טאַקע איז עס פאַר אונז ויכטיק. בּיישפּילן פון ניבּילדונגען (מיט א נישט- סעמיטישן צווייטן טייל): ענין-שלאַפֿט (קװיטקאָ), ענין-שװאַרצבּאָרד, בּעל-הפּענסיע (ש"ע), פּאַטראָנעסע בֹּת פילאַנטראָפּיע (,קאָמפאָן"), גלות שטיפמאַמע (ש"ע), הוצאות-בּערלין (בּערג.), חילול-קעניג (;קאָמפאָן"), מעשה-נײפּאָלטאַװוקע (,עמעס"), קיין װינט און קיין סימן װינט (נס.), אין פּרט ליטעראַטור (שטיף), כּסא-הפּרעזידענט (;וועקער"), פאַרשטויסן פון כּלל-מענטשן (וויינרייך), קריאתּ-הפּאַפּירן (אַבֹּר.),

5. פּאַראַלעל-צונויפזאַץ (888); הױפּטמײל -בּאַשטימטײל, אַקצענש אויפן צװײטן,

בּיישׂפּ. : עוג-מלך.הבּשן, אַרבּעמער-קאָמיסאַר (אַרבּעטער, װעלכער ‏ איז אַ קאָמיסאַר), דוד המלך, שײט.האָלץ.

דער אונטערשיד פון סמיכות - אין בּאַטײיט: דוך המלך הײס?' נישט דוד פונעם מלך, נאָר דור, העַלכער אײ דער מֵּלך.

נאָענט אַהער -- טאָפּעלע נעמען: מנחם-מענדל, שיינע-שיינד?,

6. קאָאָרדיניר-צונויפזאַץ (654): הױפּטטײל | הױפּטטײל, אַקצענט. אויפן צװייטן; צװישן זיי קען קומען ,און" אָדער ו'". בּיישפּ.: טאַטע-מאַמע, טינט-און-פּען, חתןכּלה, מזל-בּרכה, נסים-ונפלאות, ששון- ושמחה. זיי װערן אַמאָל בּאַנוצט אַלס מערצאָל: טאַטע:מאַמע גיבּן געלט,

7, פאַרשׂידענע צונויפזאַצן, געקומען פון העבּרעיש:

סובּסטאַנטיו-|-אַדיעקטיװ ; אדון-הגדול, אָדר-שני, עבורה:זרה, כּה- דול

א

- 8| -

צאָלנאָמען--סובּסטאַנטיו: עשרת.הדבּרות, תּרי"ג-מצװות, עשר.מכּות.

עשרת הײליקע הדבּרות (מאַרקיש) - קינסטלעכע צושפּאַלטנג פ נעם צונויפזאץ.

סובּסטאַנטיוו--, שבּ--'י--סובּסטאַנטיון : בּלאָטע שבּבּלאָטע, גשמיות שבּגשמיות, סאָפּראַנאָ שבּסאָפּראַנאָ {ש"ע), אביון-שבּאביונים,

8. אינטערנאַציאָנאַלע צונויפזאַצַן, אייניקע פון זײי שטײ. ען אויפן גרענעץ פון פּרעפיקסירטע אָדער סופיקסירטע ווערטער. דער אַקצענט דאָס רוב אויפן צווייטן טייל:

אױטאָנאָמיע -- זעלבּסטגעזעצגעבּונג, אַנטראָפּאָלאָגיע -- װיסנשאַפט וועגן מענטשן, אָרטאָגראַפיע--רעכטשרײבּונג, טעלעסקאָפּ -- ווייטקוקער, עקס-פּרעזידענט--געוועזענער פּרעזידענט, טערמאָמעטער -- װאַרעמקײט. מעסטער, פאָנאָגראַף--קלאַנגען-שרײבּער. אנאָמאל געבּילדעט: פילאָלאָגיע --ליבּע צום װאָרט, נישט ויסנשאַפט ועגן ליבּע, פילאָסאָפיע -- ליבּע צו קלוגשאַפט.

9. צונויפזאַץ--סובּסטאַנטיון, סיי דער אינװיניקסטער צ- נויפזאַץ, סיי דער גאַנצער צונויפזאַץ קענען געהערן צו איינעם פון די בּיזאַהעריקעריקע טיפּן. בּיישפּ. : בּיטערטראָפּן-קאָמפּאַניע (,קאָמפאָן")-- אינװייניקסטער צונויפזאַץ לוט 8 189, אױיסװײיניקסטער לוט 8 88|, צער-גידול-בּנים--סמיכותּ אין אַ סמיכֿות{ קינדערהייזער-אינטערנאַטן--אין. װייניקסטער צונויפזאַץ לויט 8 183, אויסװײיניקסטער לויס 8 195 זויג. קינדערהיים, קינדעריאָרן-דערינערונגען, אַרבּעטער-אָוונט-אוניווערסיטעט.

אַזעלכע צונויפזאַצן פירן אַמאָל צו שװערער אקצענטירונג, און אַמאָל אפילו צו ספקדיקן בּאַטײט;: פאָלקשפּראַכחש קען בּאַטײטן אַ חוש פאַר דער פאָלקשפּראך אָדער דעם שפּראַך-חוש בּײים פאָלק אין דער שריפט קען מען אונטערשײדן פּאָלקשפּראַך-חוש און פאָלק-שפּראַכהוש),

0. פאַרקירצונג פון צונויפזאַצן, אָנשט. אױטאָמאָבּיל זאָגט מען אָפּט אױטאָ, ס'בּאַטײיט אָבּער נישט ;זעלבּסט? נאָר ,זעלבּסטבּאַ. וועגער" אָדער, ריכטיקער, ס'פילט זיך כּלל נישט קיין צונויפזעצונג פון זעלבּסט (אױטאָ) און בּאַװעגער (האָבּיל). קילאָגראַס װערט פאַרקירצט אין קילאָ, קינעמאַטאָגראַף אין קינאָ, דינאַמאָמאַשין אין דינאַמאָ אאַז"ו. : אפילו נישט פרעמדװערטער: אָנשט. ,דער יגנטפאַרבּאַנד" קען מען אָפּטמאָל הערן ,דער יננט"' (ערשטער מין, אָנשט. ,דיפּלאָם-אַר. בּעט"--,דיפּלאָם".

יידישע ג-אַמאַטיק (6)

= ופ

1. צונויפזעצונג מיט איינצייטיקער סובּסטאַנטיװױירונג.

(179), , בּוכהאַלטער" הייסט נישט ,האַלטער פון אַ בּוך" --נישטאָ קיין װאָרט האַלטער מיט אַזאַ בּאַטײט, דאָס הייסט איך נישט (װי ;זי גער")--,דער, װאָס פאַרנעמט זיך מיט בּופֿזאַלטן--נישטאָ קיין װאָרט ,בּוכהאַלטן". װי זשע איז געבּילדעט אַזאַ װאָרט? פאַראַן ‏ כבּוך" און ,האַלטן": זיי װערן צונויפגעזעצט און אינצייטיק קומט אַ סובּסטאַנ- -טיווישער סופיקס. דעריבּער טיילן מיר אויס אַזעלכע װערטער אין אַ בּאַזונדער טיפּ. בּיישפּ : אָןאַ-זייט-גײער (גאָרעליק), בּלוט-זויגער, דריי. װײבּערניק (קאַפּלאַן, איבּערז. פון קרילאָוו), קונצנמאַכֿער, 2. קאָמבּינירטע אַבּרעװיאַציעס, אַװי קען מען רופן צהױ נויפזאַצן פון פאַרקירצונגען. מע קען זיי איינטיילן אויף פאַרשידענע סאָרטן ; די וויכטיקסטע: | 4 פון יעדן װאָרט און בּאַשטאַנדטײל פון אַ צונויפזאַץ (אַחוץ די בּאַהילפיקע ווערטער, אַמאָל אויך אַחוץ אייניקע בּאַטייטיקע) װערט גענומען דער אָנהײבּ: אָנשט. ,פאָלק-קאָמיסאַריאַט פאַר בּילדונג" בֹּאַ- קומט זיך , פאָלקאַמבּילד", אָנשט. וע עלשאַפט פאַר ערד-אײנאָרדענונג פון יידן"--,געזערד".

2) דער ערשטער װאָרט (אַן אַדיעקטיו) ווערט פאַרקירצט, דער צווייטער בּלייבּט גאַנץ: יידישע סעקציע--יידסעקציע, קאָמוניסטישע פּאַרטײ--קאָמפּאַרטי.

די ווערטער אָדער בּאַשטאַנדטײילן פון אַ צונויפזאַץ: צענטראַל-קאָמ יטעט--,צעקאַי, קאָמוניסטישע פּאַרטײ (בּאָלשעװיקעס) פון אוקראַינע -- עק פּ (בּ) או" (לייעיט זיך קאַפּעבּעא).

די אותיות:נעמען װערן גענומען, װי מיר זעען, די לאַטײניש: רוסישע (צעקא, נישט צדיק-קוף).

פאַראן נאָך אַנדערע מיפּן: קולטטרעגער (קולטורטרעגער, קאָם. יוגנט (בּײי פעפערן. אָנשטאָטן געװײנלעכן ,קאָמיוג").

דער אַקצענט--אויפן לעצטן בּאַשטאַנדטײל,

3 אייניקע װערן גענוּמען פון רוסיש: סטאָ (,סאָװעט טרודאַ אי אָבּאָראָני"), בּאַזונדערס נייע פּערזאָננעמען: רעם (;,רעװאָלוציע, עלעק. טריפיקאַציע, מיר") אדג"ל.

ס'מערקט זיך א טענדענץ אין דער ליטעראַרישער שפּראַך) צו פאַרבײטן רוסישע קאָמבּינירטע אַכבּרעװיאַציעס (נעמעג פון ראַטן.אַנשטאַלטן

א 2

-- 83 =

:אדג"ל) אויף ײדישע. אאַ טענדענץ קען בּאַרעכטיקט װערן נאָר אין אַ בּאַגרענעצטן פאַרנעם. ,ײדסעקציע' איז געװיס נאַטירלעכער װי גיעװסעק. ציע", אָבּער צי איז ,אצאק' נאַטירלעכער װי ;,װציק', איז שױן אַ ספק. ,וציק' װערם אױפֿגענומען נישט אַלס פאַרקירצונג פון רוסישע װערטער, נאָר אַלס אײן גאַנצער פּרעמדװאָרט, אַשטײגער װי יאַטשײקע, אױעזד. דער פאַרבּים פון רוסישע אבּרעװיאַציעס אויף ײדישע איז דעריבּער אָפט ;נאָר אַן אומזיסטע פאַרשװענדונג פון שפּראַך-ענערגיע.

4, באַזונדער שטײםט אַ קלײנע גרופּע העבּרעישע אכּרעװיאציעס: יי"ש -- ײןףשרף, רש" - רבּי שלמה יצחקי. דער בילדונג.טיפּ איז טויט. '

5 פּאַרשטײט זיך, אַז אַזעלכע אָנשריפטן װי צ. בּ. (--צום

יבייטשפיל) ח'. (=הבר), ח'טע (כ-חברטע) געהערןן. נישט צו דער

שפּראַך. -- זײ זענען אַ רײן גראַפישע דערשײנונג אָגן זאָגם זיך נישם צעבּע, כאַ, כאַטע) 9.6 כּדאי אָנצומערקן אויך אַזאַ דערשינונג: פון ,אַרבּקאָר' (אַר-

-בּעטער-קאָרעספּאָנדענם), , דאָרפקאָר', ,פּעדקאָר" אאז" בּילדעט זיך אויס אַ טעמע אקאָר' (==קאָרעספּאָדענט), צ. בּ. פאַרבּקאָרן, דאָרפּקאָרן א. אַ.

יקאָרן", ס'איז אַנאַלאָניש מיט דער זעלבּשטענדיקײט פון -יזם אדג"ל (38).

4 סובסטאַנטיווירונגען

5207 יעדעס װאָרט אָּדער יעדע װערטערגרופּע קען סובּסטאַג:

טיװוירט װערן, בּאַקומענדיק אַן אַרטיקל אָדער אַן אַנדער אַדיעקטי,

אָדער אַ סובּסטאַנטיווישע מערצאָלפאָרמע, צי בּכֹלל אַ װועלכֿן סאיז סימן, אַפילו בּלויזע אַסאָציאַציע, פון אַ סובּסטאַנטיוו. אייניקע טיפּן סובּסטאַנ.

ימיווירונגען: -

) אינפיניטיוו, אין ;אָפט לאַכֿן איז געזונט" איז ,לאַכֿן" נישט סובּסטאַנטיװױירט, אַ ראיה--ער בּאַהעפט צו זיך אַן אַדװערבּ, אָבּער אין ;אָפּטער (אָפטעס) לאַכֿן איז געזונט" האָבּן מיר אַ סובּסטאַנטיווירטן אינ. פיניטיוו. און ווידער א ליבּע אַ נייש, אַקושן, אַ צערטלען, א גלעטן

{רייז.) ; שווייגנס פליסן, שווייגנס טריפן (האָפ,)

פאַרן אינפיניטיוו קען קומען אַן אַקװאַטיוו: דעמאָלט בּאַקומט זיך א סובּסטאַנטיווירטער צונויפזאַץ: דאָס פידלשפּילן, איר צדקה געבּן

האָט דאָך געהאַט אַ שם (אַש). דער ריה פון די פריש קאָכעדיקע פיש,

פין מערנצימעס, פון שבּת מאַכן (אַש).

בע עי =

2) אַדיעפטיוו;: דער זאַטער פאַרשטייט נישט דעם הונגעריקןף זאַמלען דאָס אָפּגעפאַלענע פון בּיימער פּּר.); דאָס גוטע, דאָס הייליקע. דאָס שלעכֿטע, גוטס, גרינס, שלעכטסן; איין גאַנצעס.

נישט-דעקלינירלעכֿער אַדיעקטיו: דער אַמעריקאַנער; זיי בּילדן װיײיבּלעכע נעמען מיט--ין (,די אַמעריקאַנערין?, אָבּער ,די אַמעריקאַנער פרוי"),

דאַכט זיך, אַז ײדיש לײדט נישם אזעלכע סובּסטאָנטיווירטע אַדיעקטיװן, װאָס קומען נאָר סובּסטאַנטיוירט, צ. בּ. אױיף וויפל ,פאָר: זיצנדיקער" קומט נישט פּאָר אַלס אַדיעקטיו, װערט ער אױיך אֵלס סובּסטאַנטיו אויסגעמיטן און פאַרבּיטן אויף ,פאָרזיצער",

3) צאָלנעמען װערן אָפּט אָנגעװענדט אַלס סובּסטאַנטיון+ ס'גייען צוויי; די דריי, װאָס כֿ'האָבּ געטראָפן אין גאַס; די אױיבּערשטע צען טויזנט,

4) אַדװערבּן, יידיש, רוסיש אאַז"וו (נעמען פון שפּראַכֿן).

8) סובּסטאַנטיװן-פּראָנאָמען װערן אַמאָל בּאַנוצש אַלס פּלבּאַטײ. טיקע-- ס'איז אויך אַ מין סובּסטאַנטיוירונג ; מײן ,איך' איז מיר מײערב מע זאָל אים צורו לאָזץ מיט די עמעצערס (אד.)ן דער גרויסער ,מיר' (406) |

6) אינװאַריאַנט: שוין גיבּ איך אייך אָפּ. דער שוין געדויערט אַ מינוט 90 (וועקער?; נישטאָ נישט קין אַהין, נישט קיין צוריק (ש"ע); דאָרטנס און דאָען (טייטש).

) גאַנצע װערטערבּאַהעפטן;

אָפּענער: אינדרויסן איזן געװען נאָך-פסח; דער איון מיטן אויפן-אויוון (ש"ע).

נאָעגט אַהער; געהאט אַ המנס.מפלה, װוּ ;א" צים זיך צוֹ ;המנס. מפּלה' (481).

געשלאַסענער: רבּ זייט-זשע-מוחל! הענגט נישט איבּער מיין קאָפּ (ש"ע); יוסף הצדיק האָט געלעבּט פון אַ ,פאָלג מיך אַ גאַנג?* (ש"ע); עס זאָל פון אים אױיסװאַקסן אַ וייס:איך-װאָס (ש"ע; אַרױס- שמייכֿלען פון זיך די בּעסטע כּוחות אויף ;עס.:פרייט.מיך.זייער-אייך- צו-קענענס" (נאַד.),

פּרעמדשפּראַכיקע װערטער און פראזעס; יאָסעלע האָט עפּעס דעם! ויצמח פּורקניה פײנט געהאַט (רינעזאָן.

5 בּאַטייט פון אַרטיקּל

8 אַסאַך סובּסטאַנטיוון קענען ציען צו זיך אַ בּאַהילפיקן אַד. יעקטיוו ,, דער (די, דאָס, דעם)" אָדער אַ בּאַהילפיקן אינװאַריאַנט ,אַ (אַן)". צוליבּ דער בּאַװנדער פונקציע פון די דאָזיקע הילפװערטער, גיט מען זי אַ בּאַזונדער נאָמען אַרטיקל.

צווישן די גראַמאַטישע קלאַסן פון 8 81 פאַרנעמט אַרטיקל נישט קיין בּאַזונדער אָרט.

איבּער אַנאַלאָגיע (אין בּאַטײם) צװישן אומבּאַשטימיקן און בּאַשטי מיקן אַרטיקל, קען מען דעם ערשטן האַלטן פאַר א נישׂם דעקליניר. לעכן אַדיעקמית.

מעגלעך, אַז מע קען זיך בּאַגײן אָן דעם טערמין אַרטיקל. אין אַ שול-לערבּוד האָבּ איך אינגעפירט די נעמען בּאַשטימװאָרט, אומבּאַ. שטימװאָרט,

9. דער אַרטיקל איז אַ בּאַזונדער װאָרט (נישט קײן פּרעפיקס)- דאָס װערט גרינג דערװיזן ליטן קריטערי פון 8 8 (פרגל' דערלערנננג, אַװדאי, װוּ ,;דער, א8' זענען נישט קײן אַרטיקלען; פאַרנלײךך אױך אַ הײים -- אַהײם, אַ פּנים - אַפּנים: מע קען זאָגן ,איך האָבּ אן אײגענע הײם', ד.ה. אָפּרײסן ,אַ" פון ;הײם,, אָבּער מע קען נישם זאָגת ,איך גײ אַ מײן ה"ם' מיטן בּאַטײט ;צו זיך אהײם', ד,ה. דאָ קען מען נישט אָפּרײסן ;אַ" פון ,הײם').

אַ ספק קענען דערװעקן ,דער דאָזיקער, דער זעלבּיקער", איך בּאַטראַכט דאָ ,דער" אַלס ארטיקל, ד.ה. אֵלס אַ בּאַװנדער װאָרט, באָמש צװישן ,דער" און ,דאָזיקער, זעלבּיקער' קען מען קײן אַנדער װאָרט נישט אַרײנשטעקן. כ'שטיץ זיך אויפן פּונקט פון קריטערי פון 8 8, װעלכער רעדט װעגן אַנאַלאָניע מים צעריסלעכע גרופּעס:; ,דער דאָזיקער" איז בּײ מיר אַנאַלאָגיש מים ,דער גרױיסער', װוּ ס'קען זײן ציבּ. ;דער שטאַרק גרויסער"; פאַראַן ,צום זעלבּיקן, מיטן דאָזיקן, 0. אַן קומט אָנשט. אַ, װען דער װייטערדיקער װאָרט הײבּט זיך אָן מיט אַ װאָקאַל: אַן אמת, אַן איבּריקער, אַן אױטאָריטעט. ס'קומט אָבּער פאָר ,אַ" אויך פאַר אַ װאָקאַל (בּאַזונדערס פאַר אַ װאָרט, װאָס הײבּט זיך אָן מיט אַנ: אַ אַנאַרכֿיסט, אַ אַנאַלאָגיע).

אַנאַלאָגיש מים ,אַן" װערט אַמאָל בּאַנוצט ,אזא" אָנֹשׂט. ,אזאַ".

1 אַן אַרטיקל, װי יעדער אַדיעקטיו, קען קומען נאָר בּיי אַ

'

סובּסטאַנטיוו, אָדער בּיי אַ װאָרט. װאָס װוערט סובּסטאַנטיװוירט. דער אַרטיקל גופא איז אַ מיטל און אַ סימן פון סובּסטאַנטיוירונג. דער אַרטיקל קומט פאַרן סובּסטאַנטיוו (און פאַרן אַדיעקטיו, װאָס ציט זיך צום סובּסטאַנטיו). דער אַרטיקל ,דער" װערט דעקלינירט װי יעדעה אַנדער אַדיעקטיו -- לויט צאָל, מין, בּויגפאַל.

9, די מימשטים.פאָרמעס װײזן, װי בּײ יעדן אַדיעקמיו, די ציונג פונעם אַרטיקל צו דעם אָדער יענעם ססבּסטאנטיװ. צואַמען דערמיט

דינען זײ פֿאַר אן אָנװײז אויפן בּוינפאַל, אַמאָל אויף דער צאָל, פון

סובּסמאַנטיװו (דער טיש-דעם טיש, דער עפּל-די עפּל)

מע זאָגט אַמאָל, אַז דער ארטיקל דינט פאַר אַן פאָנװײז אויפן מין"--ס'איז אַבּסורדיש: אין רײד איז נישט װיכטיק, צו װעלכן מין דעה סובּסטאַנטיװו געהערט; מע קען דאָך נישט בּאַטראַכטן די נאַטירלעכע רײד פון שטאַנדפונקט פון אײנעם, װאָס לערנט די שפּראך אַלס אַ פרעם- דע! אדרבּה, דער מין דאַרף אָפּט בּאַװוּסט זײן, כּדי דער אַרטיקל זאָל קענען װײון דעם בּױנפאל ,דער קאָפּ"-נאָמינאַטי צי דאַטיװ? װענדם זיך אָן דעם, װעלכער מֿין איז ,קאָפּ'

3. װאָס זשע בּאַטײט דער אַרטיקל? ער בּאַטײט נישט, װײ אַנדערע אַדיעקטיון, קיין סימן פון דעם געגנשטאַנד -- ער איז דאָך

בּאַהילפיק. ער בּאַטײט נאָר אַ געװיסע בּאַציונג ‏ צװישן דעם געגנ-

שטאַנד מיטן רעדער אָדער מיטן צוהערער. : 4. אַ (אַן) בּאַצײכֿנט, אַז דער געגנשטאַנד איז אָדער אומבּאַ- קאַנט, אָדער אינדיפערענט צװישן אַנדערע עקועמפּליאַרן פון דעם

זעלבּיקן מין, בּיישפּ.: אין דרויסן איז אַ װינט געווען (נס.) -- װען

דעם וינט איז נאָך בּיז איצט קיין רייד נישט געװען; אין שטיבּעלע האָט אַ קאַניצל געבּרענט (נס.) -- דעם צוהערער (ליענער) איז נאָך דאָס קאַניצל אומבּאַקאַנט; די מאַמע זוכט אין שױיבּ אַ װייטן שטערן (האָפּ.) -- אַבּי װעלכֿן; ער איז אַ חון (--איינער פון די חזנים).

8 ווען אַ סובּסטאַנטיוו האָט אין איינצאָל דעם אומבּאַשטימיקן אַרטיקל, האָט ער אין מערצאָל גאָר קיין אַרטיקל נישט (אַנדערש גע. רעדט: דאָס װאָרט ;אַ" האָט נישט קיין מערצאָל): ס'גײט אַ מענטשי ס'גייען מענטשן (221).

װען מע זאָגט: ;אַ סובּסטאַנטיוו קומט מיטן אומבּאַשטימיקן אַר: טיקל", מיינט מען: אָדער מיטן אומבּאַשטימיקן--אויבּ ס'איז אַן אייג- צאָל, אָדער גאָר אָן אַרטיקל--אױיבּ ס'איז אַ מערצאָל.

.0(

= 7ב ייט

6 {דער (די, דאָס, דעם)" בּאַצײכנט, אַז דער געגנשטאַנד איז אָדער דעם צוהערער בּאַקאַנט, אָדער װעט בּאַלד בּאַקאַנט װערן אָדער ער איז אַן אוניקום (איינער אױף דער װעלט). בּיישפּ.: פון װאַלד, און פון בּיימער אין װאַלד האָט זיך נאָר דער װינט אין זיין בּרומען געהערט (נס.) -- דער זעלבּיקער װינט, װעגן װעלכֿן ס'שין גערעדט געװען; מהאָט זיך צום (--צו דעם) בּאַרג געלאָזט (נס.) -- צום בּאַװוּסטן בּאַרג; ער איז דער חון (-- װעגן װעלכֿן ס'איז שױן געװען גערעדט); די זון האָט היינט צום נייעם פּאַנצער מיינעם די לעצטע גאָלדענע ליסקע צוגעלייט (האָפ.) -- פאַראַן נאָר איין זון אויף דער װעלטן ,די קליאַטשע" (נאָמען פון אַ װערק) -- פון טעקסט װעט קלאָר װערן, װאָס איז עס פאַר אַ קליאַטשע.

7. לויט די דאָזיקע גרונטבּאַטײיטן הייסט דער אַרטיקל ,דער?-- נאַשטימיקער און ;א" -- אומבּאַשטימיקער.

געװײנלעך רופט מען זײ בּ אַשטימטער און אומבּאשטיםמ. טער.

8. פאַראַן פאַלן, װען אַ סובּסטאַנטיוו קומט אָן אַן אַרטיקל; די אָפּװועזנהײט פון אַרטיקל קען אַלײן האָבּן דעם װערט אָדער פון בּאַשטימיקן אַרטיקל (,משה") אָדער פונעם אומבּאַשטימיקן (,מעל, מענטשן"). אַחוץ די אַלגעמײנע אָנוייזונגען פונעם 214, 916 קען מען נאָך אָנװייזן אייניקע דעטאַלן:

9. שטאָפּנעמען און אַבּסטראַקטנעמען קומען מיטן בּאַשטימיקן אַרטיקל אָדער אָן אַן אַרטיקל; די אָפּװעזנהײט פון אַרטיקל האָט דעם ווערט פון אומבּאַשטימיקן אַרטיקל. בּיישפּ: שיט מעל, גיס װאַסער; ער קוקט מיט מיטלייד; שרײבּן מיט טינט, מיט בּליײיפּענע (פרגל' מיט אַ בּליײיפּענע); הערן מיט קאָפּ (מיט איפמערקזאַמקײט); לאָזן ירושה (פרגלי אַ ירושה--קאָנקרעט); גיבּ לשון; אויפשטיין מיט קאָפּי ווייטיק (שיינט אַבּסטראַקטער, װי ,מיט אַ קאָפּװײיטיק?).

מיטן אומבּאַשטימיקן אַרטיקל קומען די שטאָפנעמען און אַבּי סטראַקטנעמען נאָר אין ספּעציעלע פאַלן: שין אינמאָל א װיין! (אַ סאָרט).

ווען מע פאַרפעלט דעם אומבּאַשטימיקן אַרטיקל בַּיי אַ סובּסטאַנ: טיוו, קען עס פירן דערצו, אַז דער סובּסטאַנטיוו זאָל אויפגענומען װערן אַלס שטאָפּנאָמען אָדער אַבּסטראַקטנאָמען: ער האָט אַסאַך טאַ: לאַנט (פרגלי אַ גרויסן טאַלאַנט); לאָקאַרנאַ איז מלחמה.

בי א

0 ווען ס'רעדט זיך װעגן אַ גאַנצן מין געגנשטאַנדן (בּאַזונ. דערס חיות, געוויקסן), קען בּאַנוצט וװוערן איינצאָל אי מיט אַ בּאַשט- מיקן אַרטיקל אי מיט אַן אומבּאַשטימיקן, אָדער מערצאָל מיטן בּאַשטי- מיקן אַרטיקל אָדער אָן אַן אַרטיקל: דער העלפאַנט לעבּט לאַנג--די העלפאַנטן לעבּן לאַנג--אַ העלפאַנט לעבּט לאַנג--העלפאַנטן לעבּן לאַנג.

1. דער אומבּאַשטימיקער אַרטיקל בּיי אַ צאָלנאָמען גיט צו אַ בּאַטייט פון בּערכֿדיקײט. דערבּיי קומט דער צאָלנאָמען אָפטער נאָכֿן סובּסטאַנטיװו: אַ דריי ‏ מעטער, אַ פינף ביכער, אַ מאַן 15 אַ קאָפּיקעס 0 אַ װאָסערע 100 בּהמות.

אין דעם פּאַל קומט דער אומבּאַשטימיקער אַרטיקל אפילו בי אַ מערצאָל.

נישט ריכטמיק איז די פּאָרמולירונג, אַז די שטעלנג פונעם צאָל. נאָמען נאָכן סובּסטאַנטיו גים צו דעם בּאַטײט פון בּערכדיקײט. מיף זעען פון די בּײישפּילן, אאז די בּערכדיקייט איז פּאַרבּונדן נישט מיטן װערטער-סדר, נאָר מיטן אומבּאַשטימיקן אַרטיקל,

2 ווען בּיי אַ סובּסטאַנטיוו איז פאַראַן אַן אַדיעקטיו אָדער אַ בּ יגפאַל, װאָס אַנטהאַלט אין זיך אַן אָנװייז אויף אַן ,איינציקן? (צ.בּ. סופּערלאַטיוו (265), דאָס װאָרט ערשטער, לעצטער), קומט דער בּאַשטימיקער אַרטיקל: דער קירצטער עג (קירצטער װעג קען זין נאָר איינער), דער ערשטער טאָג (ערשטער טאָג קען זיין נאָר אי נער), דער קערפּער פון אַ מענטשן (בּיי אַ מענטשן איז נאָר איין קערפּער). פרגל': ;אַ שטובּ מיט גרינע לאָדנס" (דער סימן איז נישט גענוג, אויסצוטיילן איין שטובּ צװישן אַלע)--;די שטובּ מיט די גר- נע לאָדנס" (מֹסתּם איז אין דעם אָרט, װעגן װעלכֿן עס רעדט זיך, אָדער װעלכֿן ס'זעט דער צוהערער, פאַראַן נאָר איינע אַזאַ שטובּ).

3. ווען סהאַנדלט זיך ועגן אַ געגנשטאַנד, װאָס איז נאָך אין רייד נישט דערמאָנט געװאָרן, אָבּער װאָס איז אַלעמען (אָדער יעדנפאַלס די בּאַטײליקערס פון דער ריד) בּאַקאָנט, אָדער װאָס ווערט בּעת-מעשה אָנגעװיזן, קומט דער בּאַשטימיקער אַרטיקל: ,דער טאַטע װעט דיר שוין געבּן" (ש"ע), ד.ה. אונזער (אליס און מאָטלס) טאַטע, וװעגן װעלכֿן מע רעדט בּיי זיי אינדערהיים אָפּטער וי ועגן אַנדערע טאַטעס; ,פאַרמאַך די אויגן", ד.ה. דיינע אױגן; ,זעסט דעם בּוים?*.-- אָט דעם, װאָס איך וייז אָן, אָדער אָט דעם, װאָס שטייט פאַר אונזערע אויגן; פרגל' ;זי זוכֿט דעם מאַן" -- ,זי זוכֿט אַ מאַן";

= 89 =-

;די פּאַרטײ האָט בּאַשטימט?, ד. ה. די אַמאָפּטסטן דערמאָנטע, די פּאָפּולערסטע (אָדער איינציקע).

מע קען זאָנן. אַז די פאַרשפּרײמונג פונעם רײדאַרט ,די פּאַרטײ" אָנשט, ,די קאָמיניסטישע פּאַרטײ' צװישן אַלץ בּרײטערע שיכטן פון דער סאָװיעטיש:-ײידישער בּאַפּעלקערונג קען דינען פאַר אַ שפּראַכלעכן קריטערי פונעם װוּקס פון איר װירקונג,

אַהער געהער אפשר איך: קומט צו פליען די גאָלדענע פּאַװע, אדג"ל,

4, דער בּאַשטימיקער אַרטיקל קומט אָפט בּיי אַ סובּסטאַנטיו, װאָס װערט בּאַנוצט אַלס פאַרגלייך : זיבּן לייכטער װי די שסערן; זיבּן טעכטער וי די סאָסנעס.

5, פּערזאָן-נעמען, אָדער ווערטער, בּאַנוצטע אַלס פּערזאָן-נע* מען, קומען בּכלל אָן אַרטיקל (די אָפּװעזנהײט האָט דאָ דעם װערט פונעם בּאַשטימיקן אַרטיקל): פּעסי איז נישט קין גבירינטע (ש"ע): ;בּאַשעפעניש" איז געװוען אַ הויקער (ש"ע); זאָגט קלעצל: ס'איז נישט איך, ס'איז ,קאָטער" (ש"ע); גאַנץ אַנדערש האָט דאָס אויסגעדריקט מעני, דעם שכנס קעלבּל (ש"ע).

אהער געהערט אױיך דאָס װאָרט ,נאָטי, װען ס'בּאַטײט ,דער אינ. ציקער (דער ידישער, דער אמתער) נאָט'. משיח - א כּקראָ אָ;נען פצר אַ מענטשן, װאָס דאַרף נאָך ערשט (לױטן פאָלּק-גלױבּ) געבױ { װערף

6 אָפּנײגונגען: דער בּאַשטימיקער אַרטיקל קגומט;

4 יפל אַ מערצאַל, װאָס בּאַטײט אַ משפּחה: די בּרעגמאַנעס האָבּ איך נישט געטראָפן אינדערהיים.

2) פאָלקסטימלעך -- בּיי אַ פרויען-פּערזאָננאָמען מיט -- יכע: די בּרעגמאַניכֿע, די רחמיאל-משהכֿע.

63 בּײ אײניקע העבּרעישע נעמען, אויפגעשטעלט פון ראשי-תּיבות: דער רמבּים,

4 בּײ נעמען פון רעליגיעזע װערק, װאָס װערן בּאַנוצט אַלס נע* מען פון זײערע אױטאָרן: דער של'ה הקדוש.

7, אויך בּײי אײניקע פּראָנאָמען װערט פאַרשפּאָרט דער בּאַ. שמימיקער ארטיקל, װי בּײ פּערזאָננעמען: איך, דו, ער, זי, עס, מיר, איר, זײי, זיך, יעדערער, קײנער.

אדרבּה, בּײ ,אײנער, מע, עמעצער, עפּעס' װערט פּאַרשפּאָרט דער אומבּאַשטימיקער אַרטיקל.

= שט דה

8. פאַרפעלנדיק דעם. בּאַשטימיקן אַרטיקל בּיי אַ כּלל-נאָמען, קען מען אים צוגעבן אַ ניאַנס פון אַ פּערזאָןנאָמען (אָפט איז עס פאַרבּונדן מיט אָנװעזנהײט פון בּויגפאַל-סופיקסן): מלאך:המות װיל נישט שוחטלען טויטן, שוחטל ויל נישט עקטעלען שחטן... (441).

אדרבּה, בּאַנוצנדיק בּיי אַ פּערזאָן-נאָמען דעם אומבּאַשטימיקן אַר- טיקל, גיט מען אים צו דעם כֿאַראַקטער פון אַ כּללינאָמען אַ אשם' דבר": מע שטייט אויף פּלוצים אינדערפרי און מע װערט אַ בַּאכמאן אַ פּיצי, אַ ניסי? (ש"ע).

9 געאָגראַפישע נעמען קומען אָן אַרטיקל; בּלױז נעמען פון

אייניקע טײכֿן, בּערג איאַ קומען מיטן בּאַשטימיקן אַרטיקל: מאָסקװעי. מינסק, דייטשלאַנד, בּראַזיליע; דער דניעפּער, (דער) קאַװקאַז, אין (דער) .

ליטע, די דאַרדאַנעלן.

דער אומבּאַשטימיקער אַרטיקל בּיי אַ געאָגראַפישן נאָמען גיט אים צו אַ ניאַנס פון אַ שם-דבר: קאָט נעמט, אַשטײגער, אַ דייטש- לאַנד, אַ פּוילן -- װאָס זעען מיר דאָרטן?" ו

0 דער בּאַשטימיקער אַרטיקל קומט בּיי סובּסטאַנטיוירט אַדיעקטיװו פון דריטן מין (סופיקס ע): דאָס אײבּיקע, דאָס בּעסטע דאָס גוטע.

,גוטס, שלעכֿטס" אדג"ל קומען מיטן בּאַשטימיקן אַרטיקל, אָדער אָן אַרטיקל.

1. א ווענדונג קומט שטענדיק אָן אַרטיקל: שטאָט! דו האָסט מיך פונווייטן גערופן (האָפ.,

2 אויב אַ װאָרט, װאָס פאַרשפּאָרט דעם בּאַשטימיקן אַרטיקל, האָט פאַר זיך אַן אַדיעקטיו, בּאֲקו ומט ער דעם בּאַשטימיקן אַרטיקל:

האָט ער אַרומגענומען די בּלאַסע, וט 0 רחל (אָפּ); דאָס

רעװאָלוציאָנערע רוסלאַנד.

דאָס איז אָבּער נישט שייך צו אַ ווענדונג: איך גיי אין דיינעי

פאָרנטיקע רייען, שפּאַנענדיקע מענטשהייט (האָפ).

3, פאַראַן נאָך 8 נעגאַטיװער אַרטיקל -- גקיין" (נישט- דעקלינירלעך). ער װערט בּאַנוצט אָנשטאָטן אומבּאַשטימיקן (אפילו אין מערצאָל און בּיי שטאָפּנעמען), װען דער װערבּ, װאָס איז בּאַהעפט צום סובּסטאַנטיוֹ אַלס צו אַ סובּיעקט, אָדער צו װעלכֿן דער סוב" סטאַנטיוו איז בּאַהעפט, אַלס בּויגפאַל, האָט אַ נעגאַציע ני(ש)ט: ס'גייט אַ מענטש--ס'גייט נישט קיין מענטש; סגײען מענטשן--ס'גייען נישט'

א

קיין מענטשן; שיט מעל--שיט נישט קיין מעל; שריב אַבּריווּ צוּ אַ חבר--שרייבּ נישט קיין בּריו' צו קיין חבר.

ווען פאַרן סובּסטאַנטיוו איז אַ צאָל-נאָמען, קומט דער נעגאַטי- װער אַרטיקל פאַרן צאָל-נאָמען: גיט מיר דרייסיק קאָפּיקעס -- כֿהאָבּ נישט קיין דרייסיק קאָפּיקעס.

4 דער נעגאַטיווער אַרטיקל איז אויך, וי יענע צוי? אַר. טיקלען, מסוגל צו סובּסטאַנטיווירן װערטער: נישטאָ נישט קיין 1 נישט קיין צוריק (ש"ע).

8. מע קען אָננעמען פאַר אַ בּאַזונדער מין אַרטיקל דאָס װאָרם ,רבּ' (רבּ בּנימין). קײן סובּסטאַנטיו איז עס יעדנפאַלם נישט (נישט מישן מיט ,רבּי') די װערטער ;חבר, דאָקטאָר' אדג"ל זענען אויפן װעג צו װערן שרטיקלען. די אַרטיקל-נאַטור פון ,רבּ' װײזם זיך אַרױס, אַשׂמײ. גער, אין זײן פעיקײט צו סובּסטאַנטיװירן (נאָך מער-צוצוגעבּן דעם כאַ. ראַקטער פון אַ פּערזאָננאָמען): רבּ זײטיזשע:מוחל! הענגט נישט איבּער מײן קאָפּ (ש"ע).

6 אין דעם קאַפּיטל זענען דערמאָנט געװאָרן ,איגן-נעמען", ,פּער- זאָננעמען", פגעאָגראַפּישע נעמען", ,שטאָפּנעמען" א"א. צי הײסט עס, אַז מע דאַרף זײ אינפירן אַלס טערמינען און אַלס קלאַסיפיציר.גלידער? פּאַר טערמינען אין אײגנמלעכן ינען פון װאָרט קען מען זײ נישט בּאַ. טראַכטן, װאָרים זײ זענען פּשוטע װערטער פון דער שפּראך, װאָס פאָ. דערן נישט קײן ספּעציעלע דעפיניציעס: געאָגראַפישע נעמען זענעף זעלבּסטפאַרשטאַנדיק, נעמען פון שטעט, לענדער, ימען, טײכן ארג"ל, פּער, זאָננעמען זענען, זעלבּסטפאַרשטאַנדיק, נעמען פון מענטשן, חיות, געמער אדג"ל, אאַז"ח, אַלס קלאַסיפיציר-גלידער טאָרן זײ בּשום-אופן נישט אינגע. פירט װערן. לערנען, אַז סובּסטאַנטיװן טײָלן זיך אױף פּערזאָננעמען כּל5-נעמען אאַז"װ, איז אי איבּעריק, אי שעדלעך. איבּעריק--ס'גים גאָרנישט; װען מע דאַרף אױספאָרשן דעם בּאַנוץ פון אַרטיקל, דעמאָלט דערמאָנט מען זיך, אַז ס'זענען פאַראַן סובּסמאַנטיװן, װאָס בּאַטײטן מענטשן, לענ. דער. אאַז". שעדלעך -- װײל אַזאַ קלאַסיפיקאַציע װאָלט געװען קינסטלעך און שטארק קאָמפּליצירט; די מײלונג אױף כּללינעמען און אײגףנעמען איז נישט קאָרעלאַטיוז מיט דער אױיסטײלונג פון קאָלעקטיװ.נעמען, שטאָף- עמען געפינען זיך װידער אן אנדער פלעך אאַו"ה.

6 מין פון סובּסטאַנטיון

7 די מין-פאָרמע פון אַדיעקטיוו איזן אָפּהענגיק פונעם סובּ. סטאַנטיוו. דעריבּער טיילן זיך אַלע סובּסטאַנטיון פון איינצאָל אויף קאַטעגאָריעס: סובּסטאַנטיוון פון ערשטן מין, צוייטן מין, דריטן מין. פאַראַן אויך סובּסטאַנטיוון, בּיי וועלכע דער אַדיעקטיוו קען האָבּן פאַרשידענע מין-פאָרמעס. דאָס זענען סובּסטאַנטיון פון געמישטן מין סובּסטאַנטיװון אין מערצאָל געהערן נישט צו קיין מין.-קאַטעגאָריע.

ימע דאַרף זיך דורכדרינגען מיטן געדאַנק, אַז ,מין פון סובּסטאַנ. טיװ' איז עפּעס אַזױנס, װאָס געפינט זיך נישט אינעם סובּסטאַנטיו גופא, נאָר אין יענעם אדיעקטיהװ, װאָס בּאַהעפט זיך מים אים. װען א סובּסטאַנ: מיח זאָל זיך קײנמאָל נישט בּאַהעפטן מים קײן אדיעקמיװ, אָדער װען דער אַדיעקטיװ װאָלט נישׂםט געהאט קײן מיןיפאָרמע, װאָלם דער סובּ. סטאַנטיו נישט געהערט צו קײן מין.קאַטעגאָריע, װאָרים רופן מאַן, פאָטער, אָקס ,מאַנלעכע סובּסטאַנטיװן" בּלױיז דערפּאַר, װאָס זײ בּאַטײטן מאַנלע. כע װעתס, איז פּונקט אַזאַ שכל, װי רופן הימ? --,בּלױער סובּסטאַנמיװי אָדער בּאַרג--,הויכער סובּסטאַנטיח",

8 {,סובּסטאַנטיוו פון ערשטן מין" רופן מיר יענע, װאָס קענען זיך בּאַהעפטן (אין נאָמינאַטיו איינצאָל) דווקא מיט אַן אַדיעקטיוו מיטן סופיקס --ער (אַהער אויך דאָס װאָרט דער){; ;סובּסטאַנטיו פון צווייטן מין? הייסט אַזאַ, װאָס קען זיך בּאַהעפטן (אין נאָמינאַטיוו אינצאָל) דווקא מיט אַן אַדיעקטיוו מיטן סופיקס --ע ואָדער מיטן װאָרט די); ;סובּסטאַנטיוו פון דריטן מין" איז אַזאַ, װאָס קען זיך בּאַהעפטן (אין נאָמינאַטיוו איינצאָל) דווקא מיט אַן אַדיעקטיוו מיטן סופיקס --ע(ס) אָדער מיט אַ נול-סופיקס (אָדער מיטן װאָרט דאָס),

9. קיין פאָרמע פון מין האָט אַ סובּסטאַנטיװו נישט, דיה. ער האָט נישט אַזעלכֿע פאָרמאַלע סימנים, װאָס זאָלן דינען בּלויז צו בּאַהעפטן אים מיט אַן אַדיעקטיוו מיט דעם אָדער יענעם מין-סופיקס. אמת, געוויסע סובּסטאַנטיווישע סופיקסן (--ער, --קייט, --ין, --קע א"א) פירן אַרײין די סובּסטאַנטיוון אין דער אָדער יענער מיןקאַטע. גאָריע, אָבּער די סופיקסן האָבּן אַן אַנדערע, אַ זעלבּשטענדיקע פונק. ציע און קענען דעריבּער בּאַטראַכט װערן בּלױז אַלס פּראַקטישע סימנים פון מין, נישט אַלס פאָרמעס פון מין.

אַחוץ סופיקסן, זענען פאַראַן אויך אַנדערע סימנים פון מין פוך סובּסטאַנטיוו. פאַראַן אָבּער אַסאַך סובּסטאַנטיון, װאָס האָבּן נישט אין זיך קיינע סימנים פון מין.

0 די אַנטשפּרעכונג צװישן אַ סובּסטאַנטי און אײנעם פון די פּראָנאָמען ער, זי, עס (396) דינט נישט שטענדיק פאַר אַ סימן פון. מין} ס'קומען פּאָר פּראַזֶעס, װי: דאָס מײדל-װוּ איז זי? זי האָט געזאָגט, דאָס מײדל הײסט עס, אַז טאָמער נעם איך זי נישט... (ש'ע); שמײם פאַר מיר דאָס אומגליקלעך בּחורל. ער שװײגט.. (אבּר.); די דאָיקע עצה שטאַמט פון דער ,גערויכערטער ליולקע", װאָס איך האָבּ איך שוין דער. צײלט װעגן אים (ש"ע).

1 װעגן אַנטשפּרעכונג צװישן גראַמאַטישן מין און בּיאָלאָגישן געשלעכט קען קײן רײד נישט זײן: |) אַ סובּסטאַנטיה אין מערצאָל האָם כּלל קײן מין נישט; 2) אַ סובּסטאַנטיו אין אײנצאָל האָם אַ מין, אַפילוּ װען ער בּאַטײט אַ נישט-לעבּעדיקן װעזן, ד. ה. אואַ, װאָס האָט נישט קײן געשלעכט; 3) מינים זענען פאַראן 3, געשלעכטן-9; 4) פאַרקלענער.נע. מען געהערן צום דריטן מין, אומאָפּהענגיק פונעם געשלעכט פון יענעם װעזן, װעלכן זײ בּאַטײטן, אאַז"ו. דעריבּער געפין איך פאַר גלײכער אנ. גאַנצן אָפּטײלן ,מין" פון ,געשלעכט', און דאָס מו איך דערמיט, װאָס כ'שײד אונטער די טערמינען ,מין -- געשלעכט" און װאָס איך מײד אױים די מערמינען ,מאַנלעכער, װײבּלעכער, נײטראַלער'

2. דער מין פון סובּסטאַנטיוו איז אין אַסאַך פאַלן נישט פעסטגעשטעלט, װאַקלדיק. װאָס הייסט דאָס? דאָס הייסט, ערשטנס, אַז בּיים זעלבּיקן סובּסטאַנטיו בּאַנוצן פאַרשידענע יידיש-רעדערס דעם אַדיעקטיוו אין פאַרשידענע מיפאָרמעס: דער יינגל (ליטע) -- דאָס יינגל (אוקראַינע), דער קאָפּ (אוקר.)--די קאָפּ (ליטע) אאַז"וו; צווייטנס, איז איין און דער זעלבּיקער יידיש-רעדער בּאַנוצט בּיים זעלבּיקן סובּ. סטאַנטיוו דעם אַדיעקטיוו אין פאַרשידענע מיפאָרמעס, וי אין דעם קאַריקאַטורישן בּיישפּיל, װאָס זשיטלאָװסקי בּרענגט: ,איך גי אַרױס אַ קוק טון, װוּ איז דער פערדעלע, ערשט נישטאָ דאָס פערדעלע! אַנטלאָפן די פערדעלע זי --דעריבער. דארף מען אונסערשיידן צולל אויפגאָבּן בּיי דער מין-דערלערנונג: 1) דערלערנען אַלע פאַקטן פון דער לעבּעדיקער שפּראַך, קלאַסיפיצירנדיק זיי לויט דיאַלעקטן, לױט ווירקונגען פון אַרומיקע שפּראַכן א"אַ. 2) דערלערנען די טענדענצן פון דער ליטערארישערך שפּראַך, װאָס שטרעבּט צו איינהייטל ער{

-- 94 --

(די דאָזיקע אײינהײיטלעפֿקײט פלעכט זיך גאַנץ קאפּריז-פול פון פאַר. שידענע דיאַלעקטישע און אַנדערע וירקונגען). דאָ אין נישט דאָס אָרט צו פאַרנעמען זיך מיטן ערשטן אױיפגאָבּ -- כֿװועל דאָ נאָר געבּן . כּללים פון דער ליטעראַרישער קלאסיפיקאַציע פון סובּסטאַנטיוון לויט מין *). די כּללים (װאָס כ'האָבּ גענומען פון דער פאַראַנענער גראַ. -מאַטישער ליטעראַטור און פון אייגענע נאָכמערקונגען) זענען וייט . נישט פול. , 3 אַ צונויפזאַץ געהערט צום מין פון זיין הױפּטטײל, בַּי. . שפּילן: די טאָגבּלאַט (די בּלאַט), דאָס לאָקשנטעפּל (דאָס טעפּל) אויסנאַמען: דער אלףבּית, דער יאָרצײם א'אַ. 4. ערשטער מין. . לויטן מאַטעריעלן בּאַטײט: 4 נעמען פון װעזנס פון מאַנלעכן געשלעכֿט: דער אָקס, דאָק -טאָר, האָן, טאַטע, מאַן (247).

אויסנאַם--פאַרקלענער-נעמען (246).

2 נעמען פון טעג, חדשים, יום-טובים, יאָר-סעזאָנען אדג"ל: דער |זונטיק, יאַנואַר, ניסן, תּשעה-בּאב, פּסח, פרילינג.

אויסנאַם--די וועסנע.

3 ליט דער פאָרמע אָדער פאָנעטישער געשטאַלט:

3 געבּילדעטע פון אַ װערבּטעמע אָן אַפיקסן (117). אויסנאַם -- דאָס (די) שפּיל,

4 אַדװערבּן מיט --יש אַלס שפּראַכֿנעמען : דער יידיש, רוסיש. .

זיי ווערן, דאַכֿט זיך, בּאַנוצט אויך אלס דריטער מין.

פּ. מיט די סופיקסן אָדער ענדונגען **): -אַל -אַנט -יו --יזם --עם, טראַפּיקער 5 (אַחוץ פאַרקלענער-נעמען), טראַפיקער | (--ען), --ער (נישט אַלע): דער ראַדיקאַל, בּריליאַנט, קאָלעקטיוו, קאָמוניזם, בּעזעם, מאַנטל, צייכן, קוימען, האַמער.

פאַראַן נאָך אײניקע זעלטענערע סופיקסן און ענדונגען, װאָס פירן אויך אַרײן דעם סובּסטאַנטי אין דער קאַטעגאָריע פון ערשטן מין:

*) דאָ דאַרף איך בּאַמערקן, אַז איך אַלײן האַלט זיך נישט אינגאַנצן בּיײי די דאָזיקע כּללים, נעמלעך בּנוגע דעם דריטן מין (250).

**) ענדונג--לעצטע קלאַנגען אין װאָרט, אומאָפּהענגיק, צי ס איז אַ מאָרפעמע, אַ װואָרצל-טײף אדג"ל.,

ער עג

-אַזש !בּאַגאַזש), -אַָט (פּראָלעטאַריאַט)), -ום (מינימום), -וס (ראַדיוס), --ינג | (הערינג), 6 אַסאַך פרעמדווערטער און סעמיטיזמען מיט אַ קאָנסאָנאַנט

צום כוף.

לשון, פּנים, קול א'אַ געהערן צום ערשטן און צום דריטן מין.

7?. סובּסטאַנטיװוירטע װערטער, אַחוץ פון 8 216: דער הינט, דער זיי-געזונט.

85. צווייסער מין.

ג, לױטן מאַטעריעלן בּאַטײט:

1 נעמען פון ועזנס פון ווײבּלעכן געשלעכֿט: די הון, מוטער, פרוי, קו, שװועסטער. אויסנאַם -- פאַרקלענערנעמען, ,דאָס וייבּ" (ליט. וויש ,די וייבּי), דאָס פרויענצימער (אַלס צוניפזאַץ מיט ,דאָס צִי-

מער").

2. נעמען פון פרוכטן און גרינסן: די בּאָבּ, פּלױם, קאַרטאָפל,

קאַרֵש א"אַ אױסנאַמען: דער מילגראָם (מילגרוים), נוס, עפּל, קירבּעס.

3 נעמען פון אותיות און ציפער (ליטװיש--ערשטער מין),

3 לוט דער פאָרמע אָדער פאָנעטישער געשטאַלט

4. געבּילדעטע פון אַדיעקטיון אָן אַפיקסן (119).

5 מיט די סופיקסן אָדער ענדונגען: --הייט, --ונג, --י, --יע,

--יק, --קייט, --שאַפט: די פרייהייט, קליידונג, בּעקעריי, פּאָעזיע, פי.

זיק, שיינקייט, קלוגשאַפּט.

די נעמען מיט --ונג, --יי, --קייט, --שצַפט קומעןפאָר אױך אַלס דריטער מין

6 מיט סופיקס אָדער ענדונג--ע, אַחוץ נעמען פון וועזנס פון מאַג. לעכֿן געשלעפֿט: די ליבּע. אַהער אויך -- די מאַשין, פּען, פאָן, שטים אדג"ל, װאָס עקויסטירן פּאַראַלעל מיט ,די מאַשינע" אאַזו.

6. דריטער מין.

ב. לויטן מאַטעריעלן בּאַטײט:

4 שטאָפנעמען: דאָס בִּיר, בּרויט, בּלוט, געלט,. זאַלץ, זילבּער, חלב, שטאָל אאַזיוו. אין ליטװישן דיאַלעקט האָבּן די װערטער נישט קיין מין--זיי זענען מערצאָלן (511).

2. נעמען פון לענדער און שטעט: דאָס וייטע אַמעריקע, דאָס

נייע. רוסלאַנד, דאָס בּױיבּעריק. אין ליטװישן דיאַלעקט געהערן זיי

דאָס רוב, בּאַזונדערס די מיס ענדונג ע, צום צוייטן מין. דער

0

דאָזיקער בּאַנוץ דרינגט:אַרײן אויך אין דער ליטעראַרישער שפּראָד.

8, לויט דער פאָרמע.

3 פאַרקלענערנעמען מיט ל--עלע: דאָס טישל, דאָס װענטעלע. אין ליטוויש געהערן זיי צום זעלבּיקן מין, װאָס די גרונט-פאָרמע: דער טישל (דער טיש), די װענטעלע (די װאַנט)

4. מיט די סופיקסן --ות, --טום, --טל, --עכֿץ, --(ע)ניש: דאָ שדכנות, רײיכֿטום, פערטל, טועכץ, פינצטערניש. די װערטער מיט --עכץ, --עניש געהערן אויך צום צווייטן מין. אין ליטװיש געהערן זיי אַלצ צום צווייטן מין.

5 אייניקע מיטן פּרעפיקס גע-- אַן סופיקסן: דאָס געשלעג.

6 סובּסטאַנטיװוירטע אינפיניטיוון: דאָס לערנען. אין ליטװיש-- ערשטער מין

7 סובּסטאַנטיווירטע אַדיעקטיוון פונעם טיפּ ,דאָס גוטע", איך ליטװישן דיאַלעקט קומען זיי נישט פאָר.

8. סובּסטאַנטיװױירטע אַדיעקטיון פונעם טיפּ ,דאָס גוטס". איך ליטװויש געהערן זיי צום צוייטן מין.

7 נאָך די אַלע כּללים בּלייבּט פונדעסטװועגן א גרויסע צאָל סובּסטאַנטיוון, בּאַזונדערס װאָרצלדיקע, װאָס זייער מיגעהעריקייט קען נישט אונטערגעפירט וװוערן אונטער אַ בּאַקװעמען כּלל.

אַהער געהערן, צװישן אַנדערס, פיל נעמען פון לעבּעדיקע וועזנס, װאָס דינען אױיף צו בּאַצײיכענען בּיידע געשלעכֿטן: דער בּער (פיי אַן ער, סיי א זי). װען מע דאַרף אָנװייזן דעם װײבלעכֿן וגפ- שלעכט, בּילדעט מען אַ װאָרט ,בּעריכֿע", װען מע דאַרף אָבּער אָנ. ווייזן דעם מאַנלעכן געשלעכט, מוז מען אָנקומען צו א פּאַראַכראַז: /אַ בּער אַן ער" אדג"ל. די גאַנדז, דער מענטש, דער פוקס, די קראָ, די שלאַנג א"אַ.

8 מע קען זיך נאָך אָנפירן מיטן דאָזיקן סימן: איינטראַפי. קע סובּסטאַנטיוון מיטן װאָקאַל אַ, אָ, וּ װאָס בּילדן די מערצאָל מיט סופיקס --ען, --ן, געהערן אָפּט צום צוייטן מין, מיטן סופיקס --ער -- צום דריטן.

9 בּיי די װוערטער ,איך, דו, מעןן), נאַר" א'אַ איז דער מין אָפּהענגיק פונעם געשלעכט פונעם בּאַצײכֿנטן װעזן: פּרעגער װעט דיך אין אַ יאָר אַרום אַװעקװאַרפן, דו נאַר איינע (בּער.); איזן מע נישט אַזאַ שײינע! (רי)

וס =

0 װוי זאָל מען זיך בּאַציען צו דער פראגע װעגן מין פון לינגװאָ. טעכנישן שטאַנדפּונקט? בּכלל (אַחוץ אינצלנע אױיסנאמען פון מעגלעכע צװײדײטיקײטן) שפּילט די קאַטעגאָריע פון מין אין דער שפּראך קײן שום נוצלעכע ראָלע נישט. ס'איז אַ ירושה פון דעד אוראַלטער שפּראַך. תּקופה =). אין די פּראָגרעסיװע (ד.ה. שטאַרקער פּראָגרעסירטע) שפּראַכן שטאַרבּט דער מין אָפּ, אין פראַנצויזיש איז דאָ נאָךְ צװײ מינים, אין ענגליש-גאָר נישטאָ. דער אידעאַל אז, אַז די קאַטעגאָריע זאָל פאַר. שװינדן. װי דערגרײכט מען עס אָבּער? אַ קינסטלעכע אַרײנמישונג אין דער שפּראַך-אַנטװיקלונג, אין אַזאַ ראַדיקאַלער פּראַגע, איז צו ריזיקאליש -- זי װעט גאָרנישט געבּן. בּאָראָכאָוס פּראָיעקט (,דע שײן מאַן, דע שין פרוי, ‏ דע שײן קינד') פאַרדינט נישט, אַלס פּראַ קטישע פּראָגראַם, קײן ערנסטע אופּמערקזאַמקײט. מע מו, װײזם אויס, װאַרמן אױף דער נאַטירלעכער אַנטװיקלונג. פאַרטן אָבּער אַ געענטערער אידעאַל -- אָפּשאַפן דעם דריטן מין.

אין אָפּשאַפונג פון דריטן מין האָבּן מיר פאַר זיך אַ נאַטירלעכע שטיצע -- דעם ליטווישן דיאַלעקט, וװעלכֿער וייסט כּמעט נישט פונעם ניײיטראַלן מין *=), אמת, דער ליטווישער דיאַלעקט איז אַ מינדערהייט קעגן אוקראַינישן, פּױלישן און די איבּעריקע, אָבּער (אין דעם פּרט)-- אַ פּראָגרעסיווע מינדערהייט. איך האַלט, און איך געפין פאַר מעגלעך צו רעקאָמענדירן: 1) די יידיש-שרײיבּערס (און אַ פּשיטא שוין -- רע- דערס), װאָס ווייסן אין זייער מוטער-דיאַלעקט נישט פון קיין דריטן מין, דאַרפן אים נישט בּאַנוצן -- דערמיט העלפן זיי מיט דער פּראָג. רעסיווער אַנטװיקלונג פון דער שפּראַך, כֿאָטש זיי פאַרגרעסערן צייט. װײיליק דעם פפּלאָנטערץ 2) -- אָבּער דאָס איז שוין אַ װוּנטש אויף שפּע. טער -- אויך יענע יידיש-שרײבּערס, װאָס געהערן צו אַ דריימינימדיקן

*) די איינטײילונג אויף דרי מינים איז שוין געװען אין דער אור-אינךאָ-אײראָ. פּעישער שפּראַך, װעלכע איז אָפּגעשטאָרבּן, אַלס אַזעלבע, מיט טױזנטער יאָר{ צוריק, אַ-ױסבּרענגענדיק פֿון זיך אין דער אונטערשטער שורה די הײנטיקע אײראָפּעישע שפּראַכןי אינדיש, פּערסיש א"אַ. די אָפּשטאַמונג פֿון מין דערקלערט מען פֿאַרשידן: דורך וירקונג פון אַנימיזם (אוראַלטע װעלט-בּאַנעמונג) אָדער דורך איבּערפֿליסיקײט פֿון שפּראַכלעכע פֿאָרמעס. '

**) מיר איז בּאַקאָנֿט אין ליטװיש ‏ דאָס קינד" (װעלכס קלינגט בּײ אַנדערע ,די קינד" און ,די ס'קינד"),

יירישע ג-אַמאַטיק 60

הא יי וי

דיאַלעקט, זאָלן זיך זען צופּאַסן צום פּראָגרעסיװערן בּאַנוץ, װעלכער װעט מיט דער צײיט װערן דער הערשנדיקער

בילדונג פון אדיעקטיוון

1. דער גרעסטער טייל אַדיעקטיוון קומט פאָר אויך אין אַד. װוערבּ-פאָרמע (נול-פּאָרמע). װען מע רעדט ועגן אַואַ אַדיעקטיו, נעמט מען פאַר זיין פאָרשטייער דֹעָם אַדװערבּ. דהיינו, מע זאָגט: ,דער אַד- יעקטיוו גרויס?, מײנענדיק דערמיט די סיסטעם גרויסער, גרויסע, גרויס (--עס), גרויסן (פרגלי 86).

ס'איז אָנגענומען (און ס'איז בּאַקװעם) אויך אדיעקטיװן, װאָס האָבּן צו זיך נישם קײן אַדװערבּן, אָנרופן אין דער (פיקטיװער) אַדװערבּ-פאָר. מע, צ. בּ. ,דער אדיעקטיו אײזער, ד. ה. די סיסטעם אײזערנער, אײ: זערנע, אײזערנעס, אײזערנעם (פרגל' פיקטיװע אינפיניטיװן פלעגן א'א, דאָ אָבּער מײד איך עס אום. :

9, לויט דער בּילדונג, קען מען קלאַסיפיצירן אַדיעקטיוון אַזױ:

) אייגנטלעכע אַדיעקטיוון און אדיעקטיווירונגען.

2) אייגנטלעכע: איינפאכע אוו צונויפגעזעצטע.

3) איינפאַכע: װאָרצלדיקע און מיט אפיקסן (ד. ה. מיט נישט:סינטאַקסישע אַפיקסן, נישט רעכענענדיק די סינטאַקסישע סופיקסן --ער, --ע, --עסי -|)4

3, אדיעקטיוון, וואָס זענען געבּילדעט פון נישטאַדיעקטיװן (אויך אייניקע געבּילדעטע פון אַדיעקטיון), זענען געגעבּן אין דער דאָזיקער טאַבּעלע (ז. זייט 100).

4. אייניקע זעלטענע סופיקסן:

--נד, -ענד (פון װערבּאַלע טעמעס) פלעגט פריער אָפּט בּאַנוצט װערן אין ליטעראַטור אנשמאָטן הײנטיקן -נדיק (גײענד, דער גײענדער); הײנט װערט עס אױסנעמיטן; פאַרבּליבּן אָבּער אין עטלעכע װערטער פּאַראַלעל מיט --נדיק, מיט סעמאַנטישער דיפערענצירונג ; ריצנדיק, רײצנר; גלאַנצנדיק, גלענצנד.

--עדיק (פון װערבּן): טראָגעדיק=-װעלכע טראָגט, פּאָלגעדיק--װאָס פאָלגט, נאָענט צו -נדיק און צו -עװדיק.

--עװאַטע (פון סלאַװישע סובּסמאַנטיװן, מיטן בּאמײיט פון -אַטע): סוקעװאַטע, פּליכעװאַטע.

אי .בויא

3

+

--יטסם =

--עז (פון אינטערנאַציאָנאַלע סובּסטאנטיװן): טענדענציעו -= מיט אַ טענדענץ, -דרװעז (אויך נערװעיש)--מים נערװן, רעליגיעז--מיט רעליגיע. צעפיל.

װעגן פּאַרטיציפּ-בּילדונג--8 8 אאא.

95 צווישן אַדיעקטיוון (אַדװערבּן), געבּילדעט פון אַדיעקטיון, זענען די װיכֿטיקסטע די דאָזיקע: אָפּגעשװאַכטע, פאַרצויגענע, פאַר.

-גלײבֿיקע, איבּערשטייגיקע, קעגנזעצלעכֿע.

6. אָפּגעשוואכטע װערן געבּילדעט אַמאָפּטסטן מיטן סופיקס --לעך, זעלטענער מיט --(ע)װאַטע; זי בּאַטײטן אַ קלענערע גראַד פון

דער איגנשאַפּט, װי סבּאַטייט דער נאָרמאַלער אַדיעקטיװאַדװערבּ:

שװאַרצלעך -- אַבּיסל שװאַרץ, נישט גאַנץ שװאַרץ; רויטלעך, לאַנג.

לעך, שטייפלעך, נאַרישעװאַטע, משוגענעװאַטע (אַהער -- תּמעװאַטע, חולהװאַטע).

אָפּגעשװאַכטע מים -/ע)װאַטע האָבּן נאָך אַ בּײבּטטײט (,בײגעשמטק')

-פון פאַראַכטונג,

אָנשטאָט -לעך קומט צליבּ פאַנעטישע אורזאכן --בּלעך (געל. בּלעך, העלבּלעך, גרינבּלעך, פױלבּלעך, קילבּלעך) אָדער -כלעך (פױל.

כלעך, קילכלעך). דאָ הערשט װײניקער סיסטעמאַטישקײם, װי אין דער אַנטשפּרעכיקער דערשינונג בּײ סובּסטאַנטיװישע פאַרקלענערונגען (029.

7. פארצויגענע אדיעקטיוון בּילדן זיך מיט --ינק, אויך מיט --יטשק, --טשינק א"א און בּאַטײיטן אָדער אַ צערטלעכֿע בּאַציוֹנג -פונעם ריידער צום אָבּיעקט, וועגן וועלכן דער אדיעקטיוו איז געזאָגט, אָדער -- אַז דער אַדיעקטיוו ציט זיך צו א פאַרקלענערנאָמען: וי סינקער, יונגינקער, נידעריטשקער, נייַנקער, פיינטשינקער, קליינטשינ. קער, קליינטשיקער, קלייניטשקער, קליינינקער, שיינטשינקער, שיינינ. קער, איינינקער אַלײן.

: אין ;א שינע שטובּ - אַ שײנינקע שמיבּעלע" קען מען אײנוען אַ מין מיטשמימונג.

8. פארגלייכיקש אַדיעקטיון (קאָמפּאראטיון) בילדן זױה מיטן סופיקס --ער, אַמאָל נאָך דערצו מיט װאָקאַלישן איבּערבּײיט, און בּאַטייטן אַ גרעסערע גראַד אייגנשאַפט װי בּיי אַן אַנדער אָבּיעקט: א געלערנטערער, ווייסערער, יינגערער, לײכֿטערער, שכֿלדיקערער, קלע- נערער, שענערער.

-- 100 -

סופיקס פון װאָס פאַר אַ טעמע אָפּטסטער בּאַטײט --אַטע פון סלאַװישע סובּ. אַנטהאַלט סטאַנטיון -אֵל, -על פון אינטערנאַציאָנאַ. שײך צו, געהעריק צו

לע סובּסטאַנטיװן

-בּאי / פון װערג קען אויפנעמען אַ טונג

הריק פון סובּסטאַנמיו און איז--, שײיך צו-, ענלעך פון אינװאַריאַנט, אויך | צו-- (ממילאדיק-=װעלכער איז פון גאַנצע װערטער.: | ממילא, יום:טובדיק--װאָט איז גרופּעס שיךך צו יום-טוב, אבלדיק--װי

4

= 101 --

אָנמערקונגען בּיײישפילן

יע יי =

אַקצענטירט און די אַנדערע דאַמעת שרײםט און שעלם, און עס װארפן זִיך דְִוְרךְ בּײ איר מאָדנע װערטער: פּיסקאַטע, מאָרדאַטע, קאָר. פּאַטע, האָרבּאַטע, פּאַרכאַטע. סמשרקאטע וס אלה איה פך. אויע זי בּאַזיצט גוםט די שפּראַך (ש"ע)

אַקצענטירט; אָפט אינדיװידועל. גובּערניעל,. פּעאַטראַל, קומט פריער רער סו | מאַטעריעל, נאַציאָנאַל. סענטימענטאַל, פַּראָ. פיקס אָנ (נאַציאָנאַל) פּאַרציאָנאַל (פּראָפּאָרציאָנעל), קאַטאַסטראָ.

פּאָל, קאָנװענציאָנעל, קולטורעל, ראַציאָ. נאָל ‏ (ראַציאָנעל)

װערט אָפּט פאַרבּיטן בּאַזיגבּאַר. נאַנגבּאַר. דאַנקבּאַר, ‏ דענקי אויף -לעף (דערנריים. בּאַר, דערגרײכבּאַר, קױפבּאַר. לעך). (ז. שטיפס אַרטיקל אין ,ײידישער שפּראַך" נומם. 3, 1998.)

אײנער פון די לע. אנבדיק, אבלדיק, עברידיק,. עקשנות. בּעדיקסטע סופּיקסן דיק, גאװהדיק, װאָלקנדיק, װאַסערדיק, חלשותדיק, יחסנדיק, יום:טובדיק, לא. ! עליכמדיק, מאַמעדיק, מוראדיק, מתימדיק, ממילאדיק, ששון-ושמחהדיק, שכלדיק, אפשר. דיק, פּסחדיק;, פּשטלדיק, צפונדיק, . צװײ. חדשימדיק, ציטערדיק, צנועהדיק, כּהנדיק, פייערדיק, קײלעכדיק, רחבותדיק; זמריבּן. סלואדיק (פר.); אַזעלכע בּרײטע, איך-װעל. אייך-נישט-לאָזן-כאַפּן.-דעם-אָטעמריקע לידער (נאַד.).

== 09וו. יי

סופיקס | פון װאָס פאַר אַ טעמע אָפטסטער בּאַטײיט

-ט פון צאָלנאָמען (פרגל' גומער -סט)

-יק פון סובּסטאַנטיװן איז--, שײיך צו-, האָט- װערבּן, אינװאַריאַנטן (איצטיק-=װעלכער וְאיז איצט,

גאַסיק--שײך צו דער גנאס, | בּאַרגיק--מיט כבּערנ)

--יש פון סובּסטאַנטיװן און געהערט צו-, ענלעך צו-; פון נישט זעלבּשטענריי אריעקטיװן מיט -יסטיש בֹּאַי. קע טעמעסן פון טעמעס | ציען זיך צו סובּסטאַנטיװן מים פון סעמיטישע מערצאָלן | -יסט און מיט -יזם (קאָמוי (סוחרים--סוחריש) ניסטיש=-װאָס איז שייך צום קאָי

מוניזם אָדער צו אַ קאָמוניסט) .

--לעך פון סובּסטאַנטיװן און בּײ סובּסט. טעמע-ענלעך |

װערבּן צו-, האָט--(פאָטערלעך--װי אַ פּאָטער, גליקלעך=-האָט גליק), בּײי אַ װערבּאַלער טעמע-בּאַר

|

-- 103 --

ייקיעעיעעעראכ 23 נ עעע עעעיעטטעעפטעער::ועובטעט םיברקעו רענעט

אָנמערקונגען

בּײשפּילן

אײניקע מיט אינװײי ניקסטער בּיינונג

אײינער פון די לעבּע. דיקסטע סופיקסן ; אַמאָל קומט פאָר איבּעראַקצענ. טירונג (פּעריאָר--פּעריאָ. דיש); אַמאָל קומט פאָר אינװײנ. בּײגונג (הונט-

ימיל

נישט פּלאָנטערן מיט -לעך בּײ אַדיעקטיוּ 8 1255 אמאָל קומט פּאָר אינװײניקסטע בי' גונג (שאָדן--שעדלעך)

יע אהא קהטעאקנטקאהאיאאקקאהקאקאקאאקיייייע,,

צװײטער, דריטער, צװאָנציק(ס)טער, הוני דערם אײנטער-- הנדערט ערשטער.

איצטיק, בּײנאַכטיק, בּאַרגיק, בּלוטיק, גאַסיק, הונגעריק, הינמיק, װאַלריק, זאַמ. דיק, זוניק,. פוטװײיק,. לוסמיק,. ליכטיק,

מילכיק, נײטיק, נעכטיק, פּאָלגיק, פאַרבּיק, פליישיק, ציטעריק, קאָנטיק, קרעפטיק, בּיק, שנײיָק,

שמו. שפּראך-געשיכטיק (װײנרייך).

אוּיעזדיש, אינטעליגענמיש, אמעריקאניש, אפּיקורסיש, בּרייִש, גוטבּרודעריש, גביריש, געאָג-אַפּיש, גערמאַניש, גראַמאַטיש, דאָרפיש, הינטיש, היסטאָריש, װאָלאָסטיש, ײדיש, חסי. דיש, לאָגיש, מלוביש, נעפּיש (פון נעפּ - נײע עקאָנאָמישע פּאָליטיק), סאָװעטיש, סינ. טאַקסיש, פּאָליטיש, פּעריאָריש, פּראָלעמא. ריש, פּריציש, פרווש, ציניסטיש, קאָמו. ניסטיש, קינדיש, שטאָטיש.

אויסשליסלעך, אינשליסלעך, בּריװלעך (=-דורך בּריװ), גליקלעך, געפערלעך, דער. גרײכלעך, מינדלעך, נוצלעך, פאָלקסטימלעך, קליינבּירגערלעך, קריסטלעך, געטלעך.

= עטי י סופיקס | פון װאָס פאַר א טעמע אָפּטסטער בּאַטײיט

עאטאעעע עעע ע עעעעעעאעט טע אע ערעייא ןא א יי יי טאש טע בשע שעק עטאט עקעט ענעלעה עשטרע טאטשנא היהא א קמעטרטאעששרקײקעקעעשהא ר = קעב קע שי סהכה

-ן, -ען | פון סובּסטאַנמיװן געמאַכט פון-(שטאָלענער

פון שטאָל) | --ן (נישט פון סלאַװישע סובּי | האָט אַ שײכות צו - (גראַ. טראַפּיקער) | סטאַנטיװן מעטנער--קען גראַמעטע) --נדיק, פון װערבּן * וועלכע פירט אוים אַ --ענדיק טוּונג (גײענדיק--װעלכער גײט) ָ -טט פון צאָלנעמען הע נומער (פרגל' -ם) כער װי פן --עװדיק פון װערבּ קאַפּאַבּל צו אַ טוּונג, האַלט

אין אײן טון (רירעװדיק-קען זיך רירן, זאָרגעװדיק - האַלט אין אײן זאָרגן)

דער נ איז טראפיק, אַלזאָ װערט ער אָפט (8 906) פאַרבּיטן אויף =ען

פילט זיך אָפט פאַר נישט ידישלעך א װערם פאַרבּיטן אױף -יש א"א

לאזם. -ױף..-בילרן וו יעדן הערב;; די אר: װערבּ.פאָרמע פון 8זאַ װאָרם האָט אַ ספּעציעלן נאָמען גערונהיום 1 :די פאָרמע -נד אָנשטאָט -נריק איז נישט ײדיש. לעך (8 254)

דערם פאַרבּיטן דיאַ. לעקטיש אױף -ט

תערט די צײם פאַרשפּרײט

לעצטע

-- 108 --

ביײישפילן

בּלײענער,

אֿלפּאַגענער, גאָלדענער, געװענטענער, דימענטענער, האָל.

בּרושטינענער,

צענער, װאָלענער, זײדענער, זילבערנערן, חלבנער, לײוונטענער, פּאַפּירעגער, צינערנער, קופּערנער, שטאָלענער,

אויעזדנע (בּעסער אויעזדיש), גראַמעטנע, װאָלאָסטנע (בּעסער װאָלאָסטיש), זאַפּאַסנע, נורנע, פּאַראַדנע (בּעסער צתיפזאַץ מיט פּאַראַד), פאָספּאָרנע (האָפ.), קאַפּריונע (בּעי סער קאַפּריז-פול), קוסטאַרנע (בּעסער קוס. טאַריש), קװאַדראַטנע (בּעסער קװאַדראַטיש).

(און ,נישם װילנדיק"), זײענדיק, נאָרמירנדיק,

עקזיסטירנדיק, ;פאַרכאַפּנדיק, צוקומענדיק, צעשטערנריק. צװאָנציק(ס)טער, צװײ.און-צװאָנציק(ס)טער

(אָרער : צװאָנציק צװײטער), הונדערטסטער,

בּאַרײדעװדיק, בּײגעװדיק, בּרענעװדיק, הערעװדיק, זאָרגעװדיק, פּאָרױס:קוקעװדיק, רירעװדיק, שלאָגעװדיק, שעמעװדיק; חנעװי. דיק (פול מיט חן).

אליבי-ג:גשיענ2סן

)60861 |

'006:28406646 | םוא 04 '061406406 '64462646 | 86406ם 666 246 861 480:606646 | א 'םוא ןאט שי *066 '65=43646ט '446 | 640-- :א 6 !586 646 80 סטא) 8:6ט '66064-666ט8 ססוס 6=)- -- |0:אנסבשום :6 - (6ש164344

6שטאס ‏ 24ם א טאטש 0 סאסא | 46606) -/ש ס-אסט; |טס8סםשום /:6 {40-

408466641) '185666646 '/84146646ט '06566646ט ןא טט ,טס ' )0 66שא

דד' 106 :==

(20:66) מאט 46:א אש - 40644662) :וס א סס 46 68664424 סאט '6:46א געט :86:8 יוןןף 8) 8 --ט)=- (ש0466 !6 4662

20:64066/7) '/662ט4) יוש '864266614652ט

)6881 - 4664*

!1,),:.ס=ם 1 )סא 04 4600446א 4 א טאט סאו /6ם 0600

- 107 --

9, נישם אַלע אַדיעקטיװון קענען בּילדן אַ קאָמפּאַראַטיו. אין דער אַלטער גראַמאַטיק פלענט מען דעריבּער מײלן אַדיעקטיװן אויף גרוי פּעס - װאָס קענען און װאָס קענען נישט בּילדן קײן קאָמפּאראמיװ. ס'איז אַבּסאָלוט איבּעריק, פונקט װי מיר מײלן זײ נישט לױיט דער פעי קייט צו בּילרן אָפּגעשװאַכטע און פאַרצויגענע פאָרמעס. אגם: די צאָל אַדיעקטיװן, װאָס זענען פעיק צו קאָמפּאראציע, װערט אַלץ גרעסער. ,עלעקטרע רינט פון דאָרטן װוּ ס'איז עלעקטרישער, װוּ דער פּאָטענ- ציאֵַל איז העכער" (יאכינסאָן). דער קאָמפּאראטיו (אַדװערבּ) עלעקטרישער איז א דרײסטע, אָבּער נאַטירלעכע נײבּילרונג.

0. בּיי אַ פּאַרטיציפּ אין די פעיקייט צו קאָמפּאַראַציע -- אַ סימן און אַ פאַקטאָר פון זיין אָפּגעריסנקײט פון דער װערבּ-סיסטעם: ער איז געלערנטער פון דיר--;געלערנטער" אַסאָצייָרט זיך שוין כּמעט נישט מיט לערנען, לערנסט אאַז"ו.

1. אָט זענען אַדיעקטיון, װאָס האָבּן אין קאָמפּאַראַטיו אַן אינװייניקסטע בּייגונג: אַלט--עלטער, אָפּט--עפטער, אָפּטער, געזונט-- , געזינטער, גרויס--גרעסער, געראָטן--גערעטענער, געראָטענער, גראָבּ-- גרעבּער, גראָבּער, הויך--העכֿער, זאַט--זעטער, זאַטער, חשוב--חשובער, כֿעשעװוער, טונקל--טינקעלער, לאַנג--לענגער, נאַענט--נעענטער, פּראָסט-- פּרעסטער, פּראָסטער, פרום--פרימער, קאַלט--קעלטער, קאַלטער, קורץ-- קירצער, קלאָר--קלערער, קלאָרער, קלוג--קליגער, קליין--קלענער, שיין --שענער, שמאָל--שמעלער.

אַנאַלאָניש אינװאַריאַנט: האָלט - העלטער. צונויפפלעכטונג פון טע' מעס; נוט-בּעסער.

2. בי אַדיעקטיוון מיט --ע קומט אָנשטאָט --ער בּלױז --ר: כיטרער, מאָדנער (803).

;ביל בער" איז אַ קאָמפּאראטיז אָן אַ גרונטפאָרמע.

בּיי אַדיעקטיוון מיט טראַפיקן ל, נ קומט אין קאָמפּאראטיוו אַ ;קאָמפּענסיר --ע": טינקעלער, געפאַלענער (908).

3. אַמאָל בּאַטייט דער קאָמפּאראטיוו נישט קיין פאַרגלייך, נאָר אַן אָפּשװאַכֿונג: אַן עלטערער מענטש -- נישט ,עלטער פון דעם און דעם", נאָר -- ;אַ היפּש אַלטער מענטש" (שװאַכֿער װי פּשוט ;אַן אֵל: טער מענטש?.

4. דער קאָמפּאַראַטיוו פאָדערט בּיים נאָמען פון אָבּיעקט, מיט װעלכֿן ס'ווערט פאַרגליכֿן) די פּרעפּאָזיציעס ,פאַר, פון", אָדער

- 108 --

די בּינדווערטער ,איידער, װי, ווידער" (ס'ווערט אויך בּאַנוצט ;אַלס"-- דאָס קלינגט דייטשמעריש): ער איז פלייסיקער פאַר איר, פון איר, איידער זי וי זי װידער ?2 ;אלס "יי

8. איבּערשטײיגיקער אדיעקטיוו (סופּערלאַטיוו) בּילדעט זיך בּכֿלל מיטן סופיקס --סט און בּאַטײיט די העכֿסטע גראַד פון דער איגנשאַפּט: דער געלערנטסטער, דער וויסטער, דער ייג. סטער (917, 919).

נישט אַלע אדיעקטיװן בּילדן אַ סופּערלאַטי. דער סופּערלאַטיה מינדסטער האָט נישט צו זיך קיין גרונמטפאָרמע.

, אויבּערשטער, אונטערשטער, הינטערשטער, לעצטער, מיטלסטער, ערשטער, פּאָדערשטער (פעדערשטער)" זענען געװועזענע סופּערלאַטיװן.

װאָקאַלישער איבערב"ם = וי בײ קאָמפּאראטיװ; אויך ;גוט - בּעסטער".

6. אַמאָל בּאַטײיט דער סופּערלאַטיוו נישט קיין איבּערשטײ. גונג, נאָר אַ פאַרשטאַרקונג: בּעסטער חבר--;נישט בּעסטער פון אַלע", נאָר ,זייער גוטער"

7. אוב אין פראַזע זענען אָנגערופן יענע אָבּיעקטן, אַנט קעגן װעלכֿע די אייגנשאַפט פונעם סופּערלאַטיוו האָט די העכסטע גראַד, קומט בּיים נאָמען פון יענע אָבּיעקטו די פּרעפּאָזיציע ,פון" אָדער ,צװישן": פון יענע טעג איז ער דער טאָג דער שענסטער; דער שענ: סטער פון אַלעמען; דער העכֿסטער צװישן אַלע בּערגי

8. די איבּערשטייגיקייט װערט פאַרשטאַרקט דורך ,דער סאַ מע, אַל--, אַלער--?": דער סאַמע וייטסטער, דער אַלערהעפֿסטער,

,סאַמע" קען אַמאָל צוזאַמען מיט דער נאָרמאַלער פאָרמע פון אַדיעקטיוו פאַרבּייטן דעם סופּערלאַטיוו: דער סאַמע וייטער -- דער ווייטסטער.

9 מע פּאַראײניקט אָפּטמאָל די נאָרמאַלע פאָרמע, דעם קאָם. פּאַראַטיװ און דעם סופּערלאַטיװ אין אײן סיסטעם: גרויסער-גרעסערער- גרעסטער, מיטן נאָמען ,פאַרגלײך.מדרגות". ס'איז נישט נײטיק. מע װאָלט אַזױ געקענט בּוױען אסך סיסטעמע, צ.בּ. שװאַרצער - שװאַרצלעכער- שװאַרצינקער.

0. קעגנזעצלעכע אַדיעקטיוון װערן געבּילדעט, וי סובי סטאַנטיוון, מיטן פּרעפיקס אומ--. ער טראָגט אױף זיך דעם אַקצענט,

-- 109 --

אַחוץ בּיי פּאַרטיציפּן : אומגליקלעך, אוממיטלבּאַר, אומריין ; אומגעגעסן. אומגעװאַשן.

1. צונויפגעזעצטע אַדיעקטיון קען מען אינטיילן אויף דרי סאָרטן :

) געבּילדעט לט די אַלגעמײײנע טיפּן, אָבּער פון אַ צונויפגע- זעצטן װאָרט; אַנדערש גערעדט--פריער קומט פאָר די צונויפזעצונג, דערנאָך די אַדיעקטיװ-בּילדונג. בּיישפּ.: גוטבּרודעריש, זמריבּן.-סלוא- דיק, צװאָנציק-זיבּעטער, קליינבּירגערלעך. זיי װעלן מיר בּאַזונדער נישט דערלערנען.

2) צונויפגעזעצט פון צוויי ווערטער, װאָס דער צוייטער פון זי איז אַן אַדיעקטיוו; אַנדערש גערעדט--פריער די אַדיעקטיװ-בּילדונג, דערנאָך די צונויפזעצונג,

3) די צונויפזעצונג און אַדיעקטיוירונג קומען פאָר איינצייטיק.

9. דעם צווייטן טיפּ קען מען איינטיילן: סובּסטאַנטיוו-ךאַד+ יעקטיוו, אַדװערבּ--אַדיעקטיוו, איגװאַריאַנט-ך-אַדיעקטיו.

3 סובּסטאַנטיוו-ן-אַדיעקטיוו. בּאַשטימטײל { הױפּטטײל, אַקצענט אויפן ערשטן, זעלטן אויף בּיידע.

) צװישן אַדיעקטיוו און סובּסטאַנטיו -- אַ פאַרגלייך.בּאַציונג: לולב-טרוקן--טרוקן װי אַ לולב, מויער-הויך, פּערל.ריין, פעלון-שטאַרק, צוקער-זיס, שניי.ווייס.

2) אַנדערע בּאַציוונגען: האָריזאָנט-ליגנדיקע בּערג (נס.), ליבּנס- װירדיק, לעבּנס-פעיק, פּראַכֿטפול.

אַ געװעזענער צונויפזאַץ איז ,ענדגילטיק" (גילטיק אס א װעל- כער װערט אָבּער, דאַכט זיך, אָפּט אויפגענומען אַלס אנטגילטיק (אַ ראיה, אַחוצן אױסשפּראַך פון ערשטן װאָקאַל--אױך דער אַקצענט אױפן צװײטן טראף). :

4. אַדיעקטיוו (אַדװערבּ)--אַדיעקטיוו

) בּאַשטימטײל |-הױפּטטײל, אַקצענט אויפן ערשטן: העלגרין--העל גרין (גרין, וועלכע איז העל), טונקלבּלוי--טונקל בּלוי.

2) הױפּטטײל-|-הױפּטטײל, אַקצענט אויפן צװייטן: גביריש.רב- ניש-גביריש און רבּניש, שייך צו גבירים און רבּנים; סאַציאַליסטיש- אוטאָפּיסטיש; פּאַליטיש-געזעלשאַפּטלעך ; שװאַרץ-חנעװודיק.

די געהויכט. און. געקרוינטע קולמור (בּעל-דמיון); די מער. אָדער- װײניקערע פאַרדינסטן (,װעקער"),

= 110 --

5. אינװאַריאַנט-דאַדיעקטיוו

בּאצַשטימטײל |-הױפּטטײל. אַקצענט אויפן צװייטן: אַזױ-גערופן (אַלטע ליטעראַרישע פאָרמע: זאָגענאַנט), אָט-דער, נישט.דערװאַרט, ערב-דעפעקטיווע קינדער (רובִּין).

אויסערגעוויינלעך--אַקצענט אויף בּיידע טייל.

6 בּיישפּיל פונעם דריטן טיפּ: נישטרוסיששפּראַכיקער. קיין װאָרט ,שפּראַכֿיקער" איז נישטאָ; קיין װאָרט ,נישטרוסיששפּראַך, פון וועלכֿן דער אַדיעקטיוו ;נישטרוסיששפּראַכֿיקער? װאָלט זיך געקענט בּילדן, איז אויך נישטאָ. װאָס דען? סאיז גענומען אַ בּאַהעפט: ;נישט רוסישע שפּראַך", און די װערטער זענען איינצייטיק אי צונויפגעגאָסן אין איין װאָרט, אי בּאַזאָרגט מיט אַן אַדיעקטיװוישן סופיקס: נישטרוי סיששפּראַכיק.

פאַרשמײט זיך, אַז דער ,צונויפגוס אין אײן װאָרט' בּאַטײט נישט קין אַרטאָגראַפּישן פאַקט (גענומען שרײבּן צװאַמען, נאָר אַ שפּראַכלעכן : פאַרלוירן די בּאַװעגונג-פרייהיימ.

נאָך בּיישפּילן פון אַדיעקטיון, געבּילדעטע פון װערטער בּאַהעפטן :

סופיקס --דיק: צווייחדשימדיקע קורסן, איינאיגנדיק (הירשקאַ. בּעסער: איינאויגיק), פונזיכֿדיק (מאַרק, ,שול-גראַמאַטיק", הקדמה), פון דעם נאָך-גלות-בּבלדיקן יידנטום (,צייטשריפט" )).

בּײ נאַדירן: אַזױ איךגיבּ-דיר-עס-איבּערדיק; פון דער ערנסטער, בּיליקסטער, צװײפּאַראַקװאָדערדיקסטער גוטקײט; אַבּיסל צו שכלדיק, אַבּיסל צו למה:זה.אנכידיק (למה זה אנכיב-צו װאָס דאַרף איך דאָס?); אַזױ פון.-אַלצדינג-צו-בּיסלעכדיק װי מעגלעך...

סופיקס --יק: איינצייטיק, אָפנהערציק. גרויסאַרטיק (אויף א גרויסן אַרט). די היינט-פאַרנאַכטיקע אַגאַפיע (הירשקאַן); אינפּערזאָניקע פאַר. װאַלטונג (,עמעס") { אַנדערפאַרבּיקע טײיכֿלעך (טייטש); פיט אַפּאַרפ- מענשמעקנדיקער .מיידלשער האַנט (בּערג.).

סופיקס -(י)ש: האָט געפונען איר אַרבּעטער.פּױערשן לעזער (,קאָמפאָן'); אַ קלאַסןאַרמײ, אַן אַרבּעטער. און-פּויערישע (;קאָמפאָן") נ נאָכֿמלחמהשער פּעריאָד (;עמעס?.

7. נישט-אייגנטלעכע אַדיעקטיוון (אדיעקטיווירונג) זענען פיל זעלטענער, וי סובּסטאַנטיוירונגען. פאַר אַזעלכע קען מען בֹּאַ- טראַכֿטן צ. בּ. אױטאָריטעט אַן אױטאָריטעטע מינונג, אויך

6ואר" אי

= 100 --

קאױיטאָריטעטפולע"), גאָר (די גאָרע װעלט), אמת (אַן אמתער, איך ,אמתדיקער"), פרי (פריע חתונות), פּלוצלינגע יאָרן (פעפער. איך , פּלוצלינגדיקע").

צעװישענע רגעס (האָפ.). :

פאָרמאַל שליסט זיך אָן אַהער אױיך קאָרן (א קאָרענער), אָבּער ס'איז קײן ספק נישט, אַז דער | (==ע) װערט ראָ אופגענומען אַנאַלאָ. גיש מיטן סופיקס -ן{ דאָס זעלבּיקע -ראיאָנער. דעמיסעזאָנער (פינינבּערג).

אַהער געהער אױך די עיאָרנלאַנגע אַלמנה" (בּערג). נישט פון מיאָרן |-לאַנגע" (ס'װאָלט געװען אַן אַבּסורד), נאָר פון יאָרנלאַנג"--אַריעק. מיװישער מיטשטים-.סופיקס.

8. בּילדונג פון נישט דעקלינירלעכע אַדיעקטיװי,

סופיקס --ער (אַמאָל --אַנער), צוגעגעבּן צו אַ געאָגראַפשן נֹאָי מען : אָדעסער, אַמעריקאַנער, אַפּריקאַנער, לאָנדאָנער, מינסקער, קיע- װוער, רוסלענדער. נישט יעדער געאָגראַפישער נאָמען קען בּילדן אַ נישט-דעקלינירלעכֿן אַדיעקטיוו: נישטאָ ;אַן אײראָפּער" אָדער ,אייראָ. פּעער" מלוכֿה, נאָר דווקא אַן איראָפּעישע?" (דעקלינירלעכֿער אַד.

יעקטיוו).

סופיקס --ערליי בי צאָלנעמען: צווייערליי, דרייערליי... (אויך אַדיעקטיון : צווייערליייק). אַהער אויך ,אַלערלײי, כּלערליי.

9, בילדונג פון צאָלנעמען: איינס, צוויי אאַז"וו--װאָרצלדיקע; דרייצן, פערצן...-- פאַרגעסענע צונויפזאַצן; צװאָנציק, דרייסיק..--פאַר. געסענע צונויפזאַצן { צװאָנציק איינס--איין און צװאָנציק...--צונויפגע- זעצטע װערטער; אויך ,עטלעכֿע און צװאָנציק". צוייהונדערט, דרי. הונדערט... צוועלפהונדערט--צונויפגעזעצטע וערטער.

בּאַזונדערהײטן: עטלעכע זעכציק (אָפּ)--עטלעכע און ועכציק; צװײ מאָל הונדערט טויזנט--צװיהונדערט מויזנט.

העבּרעישע צונויפזאַצן ‏ ק"ן אלפים, שׂין אלף...

אַז ,דריי-און-צװאָנציק' אדגל' זענען טאַקע צתויפזאַצן, נישט קין װערטער-בּאַהעפטן, קען מען איינזען, װען מען לײענט אַאַ פאָרמול 31-20=3 ; ,דרי און צװאָנציק איז דרײ.און-צװאָנציק'.

-- 112 --

8 בילדונג פון ווצהבן

0. וערבּן קען מען לויטן בּילדונג-אופן איינטיילן אַזױ!

) אײינפאַכֿע (דרייען), מיט װערבּאַלן צוגאָבּ (אָנדרייען), מיטן צוגאָבּ זיך (זיך דרייען), פּעריפראַסטישע (אַ דריי טון).

די קלאַסיפיקאַציע איז דאָ פאַראײנפאַכט. אין דער אמתן ליגן נישט די אנטערטיײלונגען אין אײן פלעך: ס'קענען זײן װערבּן מים װערבּאַלן צװאָבּ און מים זיך, פּעריפראַסטישע מיט זיך אאַז"װ.

2) איינפאַכע טיילן זיך: אייגנטלעכֿע וװערבּן און װערבּאַליזי- רונגען (נישט-װערבּן, װאָס בּאַקומען פּערזאָנפאָרמעס).

3) אייגנטלעכע טיילן זיך: װאָרצלדיקע, מיט אַפיקסן (סופיקסן און פּרעפיקסן).

1. אינװײניקסטע בּײגונג אלס אַן אײנציקער סימן פון װערב איה דאַכט זיך, שוין אַ טוױיטער פאָרמאַלער סימן. בּײשפּילן:

װערבּ פון װערבּ: ליג-לײגן, זיצן-זעצ, שטײן-שטעלן

װערבּ פון נישט:װערבּ; גרונטגרינדן, נאַס-נעצן, פול.אָנפילן, קרום-קרימען.

2. סומפיקסן, װאָס דינען אויף צו בּילדן אַ װערבּ פון נישט װערב:

--יק: ענדיקן, קרעפטיקן, רייניקן.

--יר; דאַטירן, מאַרשירן, נערווירן, פאַבּריקירן (פאַבּריצירן), קאָמפּלעקטירן, רעגיסטרירן.

אָפּטמאָל --יזיר,--אַליזיר; קאָלאָניזירן, נאַציאָנאַליזירן.

פאַרעם-הארציזירן! צופּאַסן די עמי-הארצים (פון רײד),

--ל: רייטלען זיך.

--עווע (איינער פון די לעבּעדיקסטע): איינדריקעווען (;עמעס". אַרומגעבּרעגעװעט ננאַד.), בּאַלעכּצטעװען, בּונטעװען, דאַטשעװען, זכֿרונעװען (,עמעס"), טינקעווען. דער סופיקס האָט אַמאָל דעם ניואַנס פון בּיטול, פּאַראַלעלע פּאָרמעס: פּאַקױפּאַקעװען- רעטןראַטעװען, שוינען- שאַנעװען. |

--ער: בּאַגײיסטערן, בּלעטערן, גלידערן.

--ק (בּאַטייט קלאַנג-נאָכֿמאַכונג): אויקען (שרייען אוי), בּאָמקען. בּעקען, האַװקען, מעקען, נוקען, שאַקעףן

=- 113 --

װערבּ פון װערבּ בּילדעט זיך דורך די עמאָציאָנאַלע סופיקסן --ינק--, --על--; שלאָפּינקען, װײנעלען (רעדנדיק צו קינדער)

3 אונטערן נאָמען פּרעפיקס פאַראײניקט - מען געװײנלעך צװײ" פּאַרשידנערלײ דערשיינונגען :‏ ,שרײבּן--בּאַשרײבּן" און ,שרײבּן--אָפּטרײבּן". ,בּאַ' איז אַ פרעפיקס, ;אָפּ'--קען נישט (יעדנפאלס נישט שטענדיק) בּאַ. מראַכט װערן אַלס פּרעפיקס: ,איך שרײבּ אָפּ'"-דאָ האָט זיך, זאָגט מען, דער פרעפיקס אָפּגעטײלט און געשטעלט נאָכן װערבּ. ס'איז אן אבּסורד-- אַ װאָרט (;אָפּ'י איז אַ בּאַזונדער װאָרם, והראיה; ;איך ששרײבּ אים אָפּ') װאָס שטײם נאָכן װערבּ, איז יעדנפאַלס נישט קײן פרעפיקס בּײ דעם װערבּ. מע װאָלט געקענט אָגן, אַז אין אָפּשרײבּן אָפּגעשריבּן איז פאַראן אַ פרעפיקס, און אין שרײבּ אָפּ-שרײבּ אים אָפּ איז דער פּרעפיקס פּאַרבּיטן אויף אַ בּאַזונדער װאָרט, װעלכער קומם נאָכן װערב. אָבּעה צוליבּ געװיסע טעמים (אַקצענט, לערע װעגן װערטער.סרר, אַזעלכע אױס. בּילדונגען װי ,אָפּצושרײבּן", װוּ ,צו" איז אַ בּאַזינדער װאָרם) איז בּאַקװע. מער אָנצונעמען אָפּ-(אדג"ל) בּכלל נישט פאַר קײן פּרעפיקס, נאָר פאַר א בּאַזונדערע קאַטעגאָריע, װאָס איך רוף װ ערבּאַלער צוגאָב. אָפּ. שרײבּן" דאַרף בּאַטראַכט װערן אַלס אַ בּאַזונדער מין צתויפואַץ. ,פרע. פיקס" רוף איך נאָר די נישט-אַקצענטירטע: אַנט., בֹּאַי.. |

4. פּרעפיקסן דינען אויף צו בּילדן װערבּן סיי פון װערבּן, סיי פון נישט-װערבּן. אָט זענען װערבּאַלע פּרעפיקסן :

אַנט--: אַנטלויפן, אַנטשולדיקן. ווערט אַמאַל בּאַנוצט אין נעאָלאָ- גיזמען מיטן בּאַטייט פון קעגנזאַץ: אַנטװערטן (,עמעס".

בּאַד- : בּאַאױפּטראָגן, בּאַגליקן, בּאַגנבענען, בּאַװייזן, בּאַזינגען, בּאַפרײינדן זיך, בּאַשטעקשיכֿט (נאַד.), בּאַשרײבּן. בּאַטײט אָפטמאָל ועגן": בּאַזינגען עמעצן--זינגען װעגן עמעצן

דע(ז)--: דעזינפעקצירן, דעמאַסקירן, דענאַציאָנאַליזירן, דעקלאַ: סירט ; בּאַטײט קעגנזאַץ; קומט בּלויז אין אינטערנאַציאָנאַלע וערטער.

(ד)ער--: (ד)ערװואַרטן, דערציילן, דערציען, (ד)ערשיינען,. דערי שרעקן.

אין די אַלטגעזעסענע ײדישע װערטער איז דער-, אין אײניקע נײערע: -ער; פאַראן אַ טענדענץ צו פאַרבּײטן ער-- אױף דער- (דערשײנען, דערלױבּעניש, דערפאָלג) די טענדענץ איז א ריבטיקע, אַ ספק קען זײן װעגן דער נײטיקײט צו פּאָרסירן אָם די פאַרײדי. שונג. נישם בּאַגרינדם איז יערנפאלם די שמרעבּתג פון אײניקע צו

יירישע ג יאַמאַטיק (8)

-- 14 --

דיפערענצירן, אַשטײנער, ערציען (טזגזװחס80) און דערציען עז{װהז0ג), ערװאַרטן (פזגגהאס) און זיך דערװאַרטן (1082420002). פון אַזאַ ‏ דיפע. רענצירונג װײסטם די נאַטירלעכע שפּראַך נישם (אפשר איז עם פון שטאַנדפּונקט פון שפּראַך-פולקומקײמט צו בּאַדױער): דערצײלן איז אי 5/ג0200623, אי טזגזװױססת. אדג"ל.

פאַר--.; פאַרגיין, פאַרגרעסערן, פאַרווייסן, פאַרטיפן, פאֲַרקויפן, פאַרשטאַרקן, פאַרשרייבּן, פאַרשרייען.

צע--: צעַבּרעכֿן, צעבּרענען זיך, צעגיין, צעזינגען זיך, צענע- מען, צערייסן, צעשטעלן; בּאַטײט עפונאַנדער", בּאַװעגונג אין פּאַרשי- דענע ריכֿטונגען, אַנטשפּרעכט מיטן רוסישן -- 180.

פאַלשע פאָרמע -צעשיסן (פון רוסיש) אָנשט. דערשיסן.

טוימער פּרעפיקס גע--: געװינען, געלינגען. דאָך איז עס אַ פּרע: פיקס, נישט קײן טײל פון װאָרצל, אױף װיפל ס'האָט אַ געמײנזאַמע אײננשאַפט מיט אנדערע פרעפיקסן - פאַרשפּאָרן דעם פּאַרטיציפּ-פּרע. פיקס (359).

2 ס'װערט אמאָל אָנגעװענדט פאַר אַ מיט? פון װערבּ.בּילדונג- אָפּװאַרפן דעם פּרעפיקס: אָנשט. בּאַשולדיקן-שולדיקן.

6. אָפט ווערט אַ נישט:װערבּ אַריבּערגעפירט אין קלאַס װערבּן אָן קיין שום פאָרמאַלן סימן. גענוער הייסט עס--דורך דעם, װאָס ער בּאַקומט די קאָניוגאַציע-סופיקסן : איך גרין, דו גרינסט, ער גרינט, מיר גרינען.

נישט ריכטיק װאָלט געװען צו זאָג, אַז ,גרינען" בּילדעם זיך פון ;גרין" דורכן סופיקס -ען: דער סופיקס -ען () אייז אַ אינפיניטיװ:סו' פיקס, ער קומט פּאָר בּײ יעדן אינפיניטיװ, אומאָפּהענגיק פון זײנע נישט. סינטאַקסישע סימנים; ער קומט פאָר נאָר בּײים אינפיניטיװ (און בּײ דער ערשטער--דריטער פּערזאָן-מערצאָל), נישט בי ' אַנדערע װערבּ-פאָרמעס. אוב זאָגן, אַז ,גרינען" בּילדעם זיך דורכן סופיקס -- דאַרף פען זאָגן, אַז דײניקן בּילדעט זיך דורכן סופיקס -יק---, פאַרװײסן-דורכן פּרעי פיקס פאַר--און סופיקס -ן אאַז"װ. אַן איבּעריקע חומרה אין דער טער. מינאָלאָגיע. מיר רעדן נישט װעגן בּילדונג פון אינפיניטיו (אַלס אין װערבּ-פּאָרמע), נאָר װעגן בּילדונג פון װערבּ בְּכִלל, ד.ה. װענן בּילדונג פון זין טעמע.

בּיישפּילן פון װערבּאַליזירונגען: דער פּונקט נומער 7 עדותט זיר מיטן יידישן פּרעזידענט נחום סאָקאַלאָװ (;עמעל"); דאַרדאַנען

בי ר 2 4

:

-- פ11 -

אַהער, דאַרדאַנעלן אַהין, -- מע דאַרדאַנעלט אַזױי לאַנג.. (ש"ע); הכל הבל און געהבלט מז דאָך װערן; מע קען נישט װייניקערן די צאָל שעהן (פון רייד); טישן אַ טיש (=גרייטן צום טיש. פון רייד) ;: געלערערט (פון רייד); װאָס בּעקעט איר מיר, װאָס עטעט איר מיר ? (אַבּר.).

7. װװערבּאַלטר צוגאָכּ רוף איך די ווערטער (8א)דורכֿועט),

:אַהין, אַװעק(עט), אויס(עס), אומ(עט), אונטער, אופ(עט), אַנטקעגן, איי

בּער, איינ(עט), אָננעט), אַנידער, אֶ(פּװעט), אַראָןפּ)עט), אַרױס(עט), אַרומ(עט), אַרופ(עט), אַריבּער, אַרײן, בּיי, מיט, נאָך, פונאַנדער, פאָר, צו, צוזאַמען, צונויף, צוריק (און אייניקע זעלטענערע), װאָס טרעטן אַרױס, װי בּאַשטאַנדטײל פון אַ װערבּ און קומען בּיים אינפיניטיוו אין פּאַרטיציפּ--אוממיטלבּאַר פאַר זיי, און בּיי אַנדערע פאָרמעס--נאָכן װערבּ: אָנשרײבּן, אָנגעשריבּן, שרײבּסט-אָן, שרייבּ-אָן! (796, 748). אָפּט בּאַטראַכֿט מען זי אַלס ,אַקצענטירטע פּרעפיקסן? אָדער ,אָפּטײילבּאַרע פּרעפיקסן"; אַזאַ אויפפּאַסונג איז נישט בּאַקװעם (283). בּיישפּילן : (אַ)דורכֿגײן, אַהינטון, אַװעקפאָרן, אױסראַמען, אומ. וואַרפן, אונטערלייגן, אויפגיין, אַנטקעגנקומען, איבּערשרײיבּן, איינווייקן, אָנקומען, אַנידערלײגן, אֶנפּ)גיין, אַראָ(פּ)גײן, אַרױסקוקן, אַרומפֿאַפּן

אַרױפקריכֿן,. אַריבּערלויפן, אַרײנשטעלן, בּאַקומען, מיטנעמען, נאָכלױפן, ! פונאַנדערטיילן, פאָרקומען, צונעמען, צזאַמענקלײבּן, צונויפזאַמלען, צו-

ריקהאַלטן,

דער חכם שכלט זיך אפילו פון דער תּליה אַראָפּ (בּערנשטײן.

קינסטלעכע װערבּאַליזירונגען: יוננע ינננעלײט, װאָס יינגלען אוֹנ. טער מיט פרײע פערזן (נאד.); דעם גאָר ערשמן שמיקל לעבּעדיקע פּראָמאָפּלאַזמע, װאָס האָט זיך, מיר װײסן נישט װי, אַרױסגעפּיאָלאָנירם אין דעם אַבּסאָלום טױטן ים (זשיטלאָװסקי.

8, דער מאַנגל אין אָרט לאָזט מיר זיך נישט אָפּשטעלן אויף די בּאַטייטן פון די װערבּאַלע צוגאָבּן. װיכֿטיק איז אָנצומערקן דעם קאַנקרעטן (אָרטעדיקן) כאַראַקטער, װאָס ס'גיט צו דער פּרעפיקס אַר--: איבּערגיין--אַריבּערגײן, אונטערװאַרפן--אַרונטערװאַרפן, אויפנע. מען--אַרויפנעמען, אָפּנעמען--אַראָפּנעמען, אינגיין--אַרײינגײן,. אויס- שטעלן--אַרויסשטעלן.

9. װערבּאַלער צוגאָבּ שײדט זיך אונטער פון פּרעפיקס מיטן אַקצענט. פאַרטן אָבּער פאַלן, װען א װערבּאַלער צוגאָבּ קומט שטענדיק

ר 118 --

סײ אין אינפינימיו, סײ אין געגנװאַרט אוממיטלבּאַר פאַרן פּערזאָנװאָרט? אָנבּאַלאַנגען--איך אָנבּאַלאַנג, אָננד)ערקענען--איך אָננד)ערקען. דאָ איז דער װערבּאלער צואָבּ אויפן גרענעץ פון פּרעפיקס. מעגלעך, אַז די װערטער װעלן זיך אױסגלײכן מיט דער מערהײט װערבּן און געבּן: איך בּאַלאַנג אָן, איך (ד)ערקען אָן. דערװײל קומען, דאַכט זיך, אַזעלכע פּאָרמעס נישם פאָר, אין אײניקע אַנדערע פאַלן פון דער זעלבּיקער קאַטעגאָריע, נעמלעך בּײ די װערבּאַלע צגאָבּן ,אונטער, איבּער', איז שוין די פאַר- יידישונג פון קינסשלעכע דײיטשמערישע פאָרמעס אַװעק װײטער.

0. מע זאָגט אַמאָל איבּערזע'צן (אַקצענט אויפן װאָרצל), איך איבּערזע'ץ, איך האָבּ איבּערזע'צט, ד.ה. איבּער דערשיינט דאָ אַלס פּרעפיקס. יידישלעכער אָבּער אין: איבּערזעצן (אַקצענט אויפן װער- + בּאַלן צוגאָבּ), איך זעץ איבּער, איבּערגעזעצט. די יידישלעכע פאָרמע שטויסט שוין גאַנץ דערפאָלגרייך אַרױס די פרעמדע. אַהער געהערן: אוינטערדריקן, אונטערוופֿן, אוינטערריכט (כֿ'ריכט אונטער, כֿ'האָבּ אונ- טערגעריכט), אוינטערשיידן, איבּערזעצן, איבּערצייגן (כ'צייג איבּער, כ'האָבּ איבּערגעצייגט), איבּערראַשן.

איבּערראַשן איז אַ ,פאָלקס-עטימאָלאָגיע"? (ד. ה. פאָלקסטימלעך אוסגעטײטשט אַלס ;איבּער"-העבּר. ,-עש').

אהער אויך , אונ'טערנעמונג" (אַקצענט אויפן ערשטן טראף), ,אי- בּערגעבּענער" (אַקצענט אויפן ערשטן טראַף, ,אי'בּערגעטריבּ" (אקצענמג אויפן ערשטן מראַף), און אפשר אויך ,װי'רערשפּרעכן, כאָטש קײן װער" בּאַלער צואָבּ ,װירער' קומט נישם פאָר,

1, ווען מיר פאַרגלײכן ;

צר װיל זיך אײינרעדן;

עס רעדט זיך אַזױ, -- בּאַמערקן מיר גרינג, אַז אין ערשטן פאַל איז /זיך" אַ בּאַטייטיקער װאָרט, אַלזאָ אַ בּאַזונדער סינטאַגמע (װאָס ציט זיך צום װערבּ ,איינ- רעדן") און אין צווייטן פּאַל איז ;זיך"--אַ בּאַהילפיקער װאָרט, װאָס גיט צוזאַמען מיטן וװערבּ ,רעדט" אין בּאַטײט. דאָ, זאָגן מיר, אין דער װערבּ נישט ;רעדט", נאָר ;רעדט זייך", סיטן װַוגאֲב עזיך "ר נישט שטענדיק אין אַזױ גרינג צו בּאַשליסן, צי האָבּן מיר צו טון מיט אַ בּאַטייטיקן װאָרט (פּראָנאָם) ,זיך" אָדער מיט אַ צוגאָבּ צום' װערבּ; ס'קענען בּלײיבּן ספק.פאַלן; ס'איז נישט קיין אומגליק.

ס'איז גרינג צו דערװײן, אַז ,זיך' איז א בּאַזונדער װאָרט. צװישן דעם עצם װערבּ און זיך"' קען מען שטעלן אַנדערע װערטער.

= 117/ =

פאַראַן װערבּן, װאָס קומען נישט פאָר אָן דעם צוגאָבּ ,זיך", צ.בּ. זיך כּעסן.

2. סתזיך" גיט אָפּטמאָל צוזאַמען מיט אַ פּרעפיקס אָדער מיט אַ װערבּאַלן צוגאָבּ אַ ספּעציפישן בּאַטײיט, צ.בּ. זיך צע--(זיך צערעדן), זיך אָנ-- (זיך אָנרעדן).

3. +זיך" טרעט אַריס אֵלס װערבּאַליזיר-מיטל: זיך בחורן, זיך חנדלען, זיך מוידן

4, װערבּן מיט ,זיך' קאָן מען רופן פּר אָנאָמינאַ לע (װײל זיךי שטשמם פונם פּראָנאָם עזיך") אָדער הידערקערוסע ר עפלעק. :ס יװ ע (װוײל אָפּט-נישט שטענדיק-בּאַטײטן זײ אַ טונג, װאָס קערט זיך אום פונעם טוער צוריק אויפן טוער). מען קען זיך בּאגײן אױיך אָן אַ ;ספעציעלן טערמין,

9 פּעריפראַסטישע ווערבּן

5. אַזױי רוף איך אַזעלכע װערטער-גרופּירונגען (זוכֿה זיין, חתונה מאַכן, אַ װאָרף טון אדג"ל), װאָס בּאַשטײען פון אַ בּאַהילפיקן װוערבּ און אַ בּאַטייטיקן נישט:װערבּ, געבּ:דיק צוזאַמען איין בּאַטײט.

מע קען זיי איינטיילן אויף 6 קלאַסן:

6. 1 קלאַס: אינװאַריאַנט, זיין.

דער אינװאַריאַנט איזן דאָס רוב אַ העבּרעיזם. בּיישפּ,: גובר, גורם, זוכה, חושד, יוצא, מטריח, מסכּים, מתרה, מודה, מוחל, מאריך, :מחייב, מנצח, מקנה, נוטה, סותר, עובר זיין.

בּײ שלום-עליכמען קאָמיש: למנצח זײַן.

נישט סעמיטיזמען: אויסן זיין, געפעלן זיין, וויסן זיין (בּלויז אימפּעראַטיוו און ,זאָל"-|-אינפיניטיוו), טוטוויי זיין (דיאַלעקטיש אָנשט. ווייטון), ,פאַראַן זיין" (בּלויז געגנװאַרט, אין די איבּעריקע פאָרמעס-- ;אָן , פאַראַן").

,געפעלן זײן? האָט אַלע פאָרמעס, ,געפעלן" האָט דאַכט זיך נישט קײן פאַרגאַנגענהײט, אַלזאָ, געגנװאַרט: איך געפעל=בּין געפעלן פֹאַר. :גאַנגענהײט: בִּין געפעלן געװען, צוקקנפט: װעל געפעל=-װעל געפעלן זײן, אאַז"ה.

קײן אויסדריק ,פאַראַן זײף איז נישטאָ, אָבּער װײל ס'איז אָנגע- עומען, אַז יעדן װערבּ פאַרמרעט זײן אינפיניטיװ, איז װען מיר װילן

- 118 --

רעדן װעגן װערבּ ,איך בּין פאַראַ', שאַפן מיר אַ פיקטיװן אינפינימית" ,פאַראן זיין".

7. פאראן װערבּן פון ערשטן קלאַס מיטן צװאָבּ זיך': זיך פועה זײן, זיך מִטרִיה זײן, זיך פתעסק זײ, זיך מתהײב זײן זיך הב זײן א"אַ. בּים אנװאַריאַנט קאָן קומען נאָך א װאָרט אָדער אפילו א

ווערמערגרופּע: עולה יפה זײן, עוקר מן השורש זײן, הוטא בּעגל זײן4

זיך מוסר נפש זײן, מאריך ימים (ושנים) זײן, מקבּל פּנים זײן פּורש'

בּשמו זײן אאַז"ו,

8 דער שאַבּלאָן פון דעם ערשטן קלאַס פּעריפראַסטישע װערבּןּ

װערם אַמאָל בּאַנוצטם צו פאַרבּינדן גאַנצע לאַנגע העבּרעישע װערטער. גרופּעס צו אײן ײדישן װערבּ. +צ. בּ. זײ האָבּן מיר משלם רעה תחת טובה געװען (אהרן איציקס ,זכרונות').

9, ,עולה יפה', אפילו ,משלם רעה תּחת טובה', איז אין נבול"

פון ײ"דישן שפּראַך-בּאַװוּסטײן -- אײן װאָרט. אָבּער בּײ יענע, װאָס בּאַ- נוצן אַזעלכע אויסדריקן, זענען דאָס רוב פאַראַן אױױיך העבּרעישע 8סאָ. ציאַציעס, װאָס צװינגען אָנצונעמען ,עולה יפה" פאַר צװײ װערטער, אדג"ל,

0. קיין בּאַזונדערקײיט אין בּאַטײט שטעלט דער ערשטער קלאַס נישט פאָר: עובר זיין--זינדיקן, זיך מטריח זיין--זיך בּאַמיען,

מוצא-חן זיין--געפעלן װערן אאַזיוו. מע קאָן נאָר אָנמערקן, אַז די װערבּן מיט אַ מער-װוערטערדיקן בּאַטײטיקן טייל אַנטשפּרעכֿן דאָס רוב קעגן װערבּן מיט נאָך אַנדערע סינטאַגמעס, בּאַהעפט צו זי": עוקר מן השורש זיין--אויסרייסן מיטן װאָרצל, חוטא בּעגל זיין--שטאַרק,

פאַרזיגדיקן, 1. זן קלאַס אינװאַריאַנט--, װערן".

דער אינװאַריאַנט איז אָפט אַ העבּרעיום: מוסכּם װוערן, מגולגל

ווערן, מקויים װערן, נמאס װערן, נפטר װערן, ניצול װער נעלם ווערן א"אַ

נישט-סעמיטיזמען : איינגעזונקען װערן, ,אַנטלאָפן װערן? אַנטרו-

נען װערן, אַנשטומט װערן אַנשלאָפן װערן געװאָר (געװוֹירע) װערן

גענעזן װערן, געפעלן װערן, דערפרוירן ווערן, פאַרשװוּנדן װערן, צע-

גאַגנען ווערן א"אַ. די פאָרמעס זענען נישט קײן פּאַסיװן (311), װאָרים נישטאָ + ב'זינק-אײן (עמעצן) כ'אַנטלױף (עמעצן), כ'אַנשװײג אאַז"ו, נישטאָ כ'װער"

" יי

=- 119 --

אײנגעזונקען פון עמעצן בִּין אַנטלאָפן געװאָרן פון עמעצן (אין דעם זינען: ,עמעצער האָט מיך אַנטלאָפ|") אאַז"ה.

9 די װערבּן פון צװײטן קלאַס בּאַטײטן אַ שטײעדיקע טוּנג, אָפּטמאָל א פּאַסיװע (211): מוסכּם װערן=- אײנשטימען, מקוײם װערף- פאַרװירקלעכט װערן, אַנטלאָפּן װערן=-אנטלויפן,

3. זזן קלאַס. -אַ"-דװערבּאַלער סובּסטאַנטיו-ד,טון .

דער סובּסטאַנטיוו בּילדעט זיך לויטן טיפּ פון 8 117 בּיישפּ. : אַ גײ טון, אַ גענעץ טון, אַ געשריי טון, אַ דבּר טון, אַ הוסט טון, אַ װאָרף טון, אַ זונג (זינג) טון, אַ זעץ טון, אַ טראַכֿט טוּן, אַ טרייסל טון, אַ טרונק טוּן, אַ כאַפּ טון, אַ לױיף טו, אַ לייען טו, אַ מאַך טון, אַ נעם טון, אן עס טון אַ פּאַטש טון, אַ פּלױדער טון אַ פאַל טון, אַ פאָר טון, אַ פייף טון, א פלי טון, אַ צעעֶפן טו, אַ קוק טון, אַ קוש טון, אַ קלאַפּ טון, אַ שאָס טון, אַ שיכּור טון, אַ שפּיל טון, אַ שפּרונג טון, אַ שרייבּ טון.

מיט אינװײניקסטער דערנאַנצונג; אַ טרונק װאַסער טון אַמאָל אָן אַ ,שהכּול" (אַבּר.), כיטן צונאָבּ ,זיך": זיך אַ דרײ טון, זיך א װאָרף טון

4 אָנשטאָט ,טון" קענען קומען אַנדערע הילפװערבּן: געבּן אַקװש; דעם תּלמיד פלעגט עס געבּן אַ נעם, אַ שרעק אַבּר.); אַזױ

אַ קוקעלע מעג זי געבּן אויף אים פון דער זייט (קאַצ.); דערלאַנגען אַ קלאַפּ; כֿאַפּן אַ קוק, מאַכֿן אַ שטאַרבּ.

9 פון װערבּן מיט װערבּאַלן צגאָבּ בּילדן זיך פּעריפראַסטישע װערבּן פון זזן קלאס אַזױ: טון אַ זאָג-אױס, זיך אַ שטעלאַועק טו, געבּן אַ לעבּ. אונטער.

6. די פּעריפראַסטישקײט פון זון קלאַס בּאַטיײט אײינמאַליקײיט, קורצקייט, אָפּגעכאַפּטקײט (אַנטשפּרעפֿ'ק מיט די רוסישע פפאזגקאסװתס שתסזגתז) : פרגלי ,אַ קוק טון" און ,קוקן;, קאַ טראַכֿט טון" און ,טראַכֿטן?, ;דערלאַנגען אַ קלאַפּײ און ,קלאַפּן". פרגלי אויך ,עטלעכֿע מאָל אַ טראַפֿט געטון" (אָפּ.) און ,עטלעכֿע מאָל געטראַכֿט?

7. טע קלאַס. ,קומען צו"--אינפיניטיוו, , בּרענגען צו""+ אינפיניטיוו.

דער אינפיניטיוו בּאַטײט אַן אופן פון בּאַװועגונג. בּיישפּ.: קומען צו גיין, צו לויפן, צו פאָרן, צו פליען, צו קרילן צו שוימען, צו שפּרינגען; בּרענגען צו טראָגן, צו פירן, צו שלעפּן

דער אינפיניטיװ מיט , צו' שפּילט דאָ די ראָלע פון אַ גערונדיום (,קומען גײענדיק, בּרענגען פירנדיק").

8 כ'טײיל נישמ אויס אין קײן בּאַזונדער קלאס די אויסביל. דונגען ;האַלטן אין אַרבּעטן, אין גײן, אין רעדן, ,האַלמן אין איײן אַר. בּעטן, אין אײן שרײען... גיכער, מײן איך, דאַרף מען זײ האַלטן פאַר װערטער-גרופּירונגען. ׂ

9. ע קלאַס. ,טון"-דאינפיניטיוו.

װער עס טוט זיך ערלעך גענערן, יענעם טוט די גאַנצע װעלט ערן (דיק).

אלף--אַן אָדלער טוט אונטערן הימל פליען, בּית--אַ בּאַרנבּױם טוט אַלע זומער בּליען, גימל--אַ גלח טוט זיך צו דער עבודהזרה קניען.

אַן אַרכֿאישער (פאַרעלטערטער) טיפּ. קיין בּאַזונדער בּאַטייט האָט ער אין דער היינטיקער שפּראַך נישט (טון בּעטן--בּעטן). ער האָט נאָר אַ ניאַנס פון אַרכאַישקײט, אַמאָל פאַרבּונדן מיט שפּאַסיקײט, איראָניע.

0. זֵש קלאַס.

אַהער טואָג איך אָפּ פאַרשידענע טיפּן, װאָס געהערן נישט צו קיין איינעם פון די פריערדיקע קלאַסן. בּיישפּ.:

גאַקוּמען, ליב בּאַקומען, פיינט בּאַקומען.

געבּן. אַכֿטונג געבּן (געהערט נישט צום זון קלאַס.

האָבּן, אַ קיום האָבּן, אין זינען האָבּן, האָבּן בּיד, חתונה האָבּן, חרטה האָבּן, חשק האָבּן, ליבּ האָבּן, מורא האָבּן, פיינט האָבּן, רחמנות האָבּן, שכֿל האָבּן.

האַלטן, מלחמה האַלטן, |

טון. װײ טון, אַ שידוך טון, תּפילה טון, תּשובה טון.

מאַכן, בּטל מאַכֿו, חרוב מאַכן, חתונה מאַכֿ, מבטל מאַכֿן, קאַ ליע מאַכֿן.

קריגן, ליבּ קריגן, פיינט קריגן.

שטעלן, בּדלות שטעלן. איאַ. דער בּאַטייטיקער טייל איז אַ סובּסטאַנטיוו (דאָס רוב אָן אַר- טיקל) אָדער אַן אינװאַריאַנט (;ליבּ"--אַדװערבּ),

1. דער פּאַרטיציפּ קומט אָפּט מיטן בּאַהילפיקן װערבּ זיין" אָדער עװערן', געבּנדיק צװאַמען אַ ספּעציפישן בּאַטיײיט פון

וע =

פּאַסיװוקײט, ד.ה. פון אונטערפאַלן אונטער עמעצנס אַ טװנג: דער בּריוו װוערט געשריבּן (עמעצער שריײבּט אים).

אַמאָל בּאַנוצט מען, אין געגנזאַץ צו ;פּאַסיװ', דעם טערמין א ק. טיװ: ,שרײבּן"-טן אַקטיװער װערבּ, געשריבּן װערן-א פּאַסיװער.

2. פּאַסיװ שטײט נאָענט צו פּעריפּראַסטישע װערבּן. אױיף װיפל אָבּער ס'עקזיסטירן פּאַראַלעל;

דער בּריװ װערט געשריבּן -

דער בּריװ איז געשריבּן -

דער בּריװ איז אַ געשריבּענער.--קען מען דאָ בּאַטראַכטן ,איז, װערטי אַלס בּינדונגען. ס'איז אײגנטלעך נאָר אַ פראַגע פון טערמין און פון קורס. פּלאַנירונג (642).

3. געוויסע װערבּן בּילדן נישט קיין פּאַסיװ:

) די שטייעדיקע און נישט.אייגנטלעך איבּערגײיעדיקע (458) +.3. גיין, קוקן, שלאָפן (נישטאָ: געגאַנגען זיין, געקוקט זיין, געשלאָפן זיין). אויסנאַמטן: העלפן (געהאָלפן װערן) אאאַ.

2) װערבּן מיט ,זיך" (אפילו ווען זיי זענען איגנטלעך איבּער. גײיעדיקע): זיך דערמאָנען אַ זאַך, נישטאָ: די זאַך װערט זיך דער. מאָנט.

3) פּעריפראַסטישע: גובר זיין, אַ װאָרף טון אדג"ל.

ס'מערקן זיך פּרוון צו שאפן א פּאַסי צו' די פּעריפּראַסטישע װערבּן ן קלאס: ,עס מוז לסוף גובר װערן דער קינסטלערישער אַסקע. מיזם (גורשמין), ד.ה. מע מז אים גובר זײן; ;עס זאָלן װאָס גיכער מבמל װערן די בּאַזונדערע רעכט פאר די איסלענדער" (,עמעס'), ד.ה. מע זאָל זײ מבטל זײף

4) אײניקע אַנדערע: ,איך האָבּ אַ בּוך'. נישטאָ: אַ בּוך איז גע. האַט פון מיר,

0 מאָדוטן און צייטן

4 אָט איז אַ צעטל פון צצנויפגעזעצטע פאָרמעס פון אין װערבּ (פון יעדער צונויפגעזעצטער פאָרמע -- נאָר די ערשטע פּערזאָן אינצאָל) :

האָבּ גענומען װעל נעמען

פלעג נעמען

האָבּ געהאַט גענומען װעל האָבּן גענומען װאָלט נעמען

װאָלט גענומען װאָלט געווען נעמען װאָלט געװען גענומען זאָל נעמען

זאָל געווען נעמען זאָל האָבּן גענומען האָבּ געזאָלט נעמען לאָמיך נעמען

שפּעטער--נאָך אַנדערע פאָרמעס.

די פאָרמעס קען מען פאָרמאַל (לויטן הילפווערבּ) קלאַסיפיצירן אַזו+

) פאָרמעס מיט װאַלט

2) פאָרמעס מיט זאָל (אָדער געזאָלט)

3) פאָרמעס מיט ,לאָם"

4) אַנדערע פאָרמעס.

אָט די גרופּעס רופט מען מאָדוסן: !) מאָדוס מיט װאָלט אָדער השערה-מאָדוּס, 2) מאָדוס מיט זאָל אָדער געמישטער מאָדוס, 3) בּאפעל-מאָדוס און 4) דירעקטער אָדער פאקטי- שער מאָדוס, יעדער מאָדוס אַנטהאַלט, װי מיר זעען, עטלעכֿע רי- ען פאָרמעס.

9. צום דירעקטן מאָדוס רעכנט מען צו אויך די נישט צונויפ. געזעצטע פאָרמע (איך) נעם. צום בּאַפעל.מאָדוס -- די פאָרמע: נעם! אין דירעקטן מאָדוס שיידט מען נאָך אונטער צייטן אָדער צייט- פאָרמעס: געגנװאַרט, פאַרגאַנגענהײט, צוקונפט א'אַ. בּיי אַנדערע מאָדוסן איז נישט בּאַקװעם צו רופן די פאַרשידענע פאָרמעס מיטן נאָמען , צייט.פּאָרמעס".

6. ;,געגנװאַרט?" הייסט די װערבּאַלפאָרמע מאַך, מאַכֿסט, מאַכֿט, מאַכֿן, װעלכֿע האָט נישט קיין שום מאָדוס. און צייט-.סימן (נול-סימן), און בּאַטייט אַ פאַקטישע טוּונג, װאָס איזן איינצייטיק מיט דער מיט- טיילונג.

געװײנלעך זאָגט מען, די געגנװאַרט בּאַטײים, אַז די טוונג קומט

ר

126 =

פּאָר ,איצט". אָכבּער װאָס הײסט ,איצט"? װען מאָטל פּײיסי דעם חנש זאָגט: , איך נײ מים אײך אין געװעט'-װען גײט ער אין געװעט ריכ. טיקער : איז גרײם גײן אין געװעם)? נישט ,איצט", װען איך שרײבּ עס, ציטירנדיק שלום:עליכמען, און נישט איצט, װען דער לײענער פון דער גראַמאַטיק לײענט עס, נאָר דעמאָלט, װען מאָטל האָט עם געואָגט. ,איצט" מײנט מען-בּעת דער מיטטײלונג. איז בּעסער, צוליבּ פּינקטלעכקײט, צו זאָגן; די געגנװאַרם בּאַטײם 8 טוּנג, װאָס איז אײנצײטיק מיט רער מיט+ מײלונג װעגן איר,

די געגנװאַרט קען האָבּן די בּאַטייטן פון פאַרגאַנגענהײט און פון צוקונפט.

7. ,פאַרגאַנגענהײט כּון דירעקטן מאָדוס" הייסט אַ צונויפגע. זעצטע װערבּ-פאָרמע (האָבּ געמאַכט, האָסט געמאַכט, האָט געמאַכט, האָבּן געמאַכֿט), װאָס האָט דעם הילפװערבּ ההאָבּ" (זעלטן ,בּין") און בּאַטײיט אַ פאַקטישע טוּונג, װעלכֿע קומט פאָר פריער וי די מיטטיילונג.

דער בּאַטײטיקער טײל פון דער פּאַרנאַנגענהײט הײסט פּאַרמטי. צ יפּ, דאָס קען דינען פאַר אַ דעפיניציע פון פּאַרטיציפּ, אױבּ אָבּער מע זאָל אָננעמען, אַז פּאַרטיציפּ איז דעפינירםט װי נישטם איז אנדערש, אומאָפּהענגיק פון דער פאַרגאַנגענהײט.פאָרמע, קען מען די פאַרגאַנגענהײם דעפינירן אַזױ;

די פאַרגאַנגענהײט שטעלט זיך אױף פונעם הילפװערבּ האָבּ און דעם פּארטיציפּ פון דעם אַנטשפּרעכֿיקן װערבּ.

8. אייניקע װערבּן בּילדן די פאַרגאַנגענהײט נישט מיט ;האָבּ", נאָר מיט אבּין": איך בּין געבּליבּן, דו בּיסט געבּליבּן, ער אין גע. בּליבּן, מיר--זיי זענען געבּליבּן, איר זענט געבּליבּן. אַהער געהערן: בּלייבּן, גיין, געלינגען, געראָטן, געשען (אײנפּערזאָניק), הענגען, װאַקסן. װערן, זיין, זינקען, זיצן, טרעטן, לויפן, ליגן, ערשיינען, פאַלן, פאָרן, פּאַרשװינדן, פליסןן?), פליען, פרירן, קומען, קריכֿן, רייטןן?), רינען שווימען, שטאַרבּן, שטייגן, שטיין, שלאָפן, שפּרינגען.

די זעלבּיקע װערבּן מיט אַ פרעפיקס גײען אַמאָל מיט ;האָבּ'; כ'האָבּ פאַרשלאָפן די לעקציע.

ס'זענען פאַראַן : האָבּ בּײנעקומען און בּין בּײגעקומען, האָבּ גע' האָנגען (איבּערגײעדיק) און בּין געהאָנגען (שטײעדיק), האָט געלנגען און איז געלוגגען, האָבּ ערשײנט און בּין ערשינען, פון מיר איז אים געקױ מען געלט און האָט געקומט (מײנער אַ פּראָװינציאַליזם: איך קום אים

- 124 --

געלט, איך האָבּ אים געקומט געלט), האָבּ געשטײגט און בּין געשטיגן.

9. פּעריפראַסטישע װערבּן פון ערשטן קלאַס בּילדן אָפּטמאָל די פאַרגאַנגענהײט מיט ,האָבּ": כֿ'הצָבּ זוכה געװען (הגם סאיז נישטאָ כֿ'האָבּ געװוען, נאָר 5בּין געװען); דער זיװוּג האָט עולה יפה געװען (אַבּר.) ; אױבּ איך האָבּ נהנה געווען אפילו אַ שטיקל רעטעך (ש"ע)

ס'בּאַמערקט זיך אַ װאַקלנג, זי איז פאַרשטאַנדיק בּײ דער זעלטנ. קים פון דאָס רוב פּעריפּראַסטישע װערבּן פון ערשטן קלאס.

0. אין דיאַלעקטן פּלאַנטערט מען שטאַרק און פאַרשידן דעם בּאַנוץ פון ,האָבּ, בּין" א"אַ הילפװוערבּן. די טענדענץ אַריבּערצוגיין אין אַלע װערבּן צו האָבּ (,האָבּ געבּליבּן" אדג"ל) *) אין בֹּלתּי ספק אַ פּראָגרעסיווע. אָבּער דער שפּראַך-חוש בּיי יענע, װאָס דיפערענצירן ;האָבּ" און ,בּין", פּראָטעסטירט צו שטאַרק קעגן אַזאַ פּלאָנטער, און בּיי היינטיקן טאָג היט נאָך די שול אין דעם פּרט די אָנגענומענע ליטעראַרישע גראַמאַטיק. |

1 שאַפן ספּעציעלע כּללים װועגן דעם, וועלכע וערבּן בּילדן די פאַרגאַנגענהײט מיט -בִּין"' (;װערבּן, װאָס בּאַטייטן בּאַװעגונג" אדג"ל), איז צוליבּ דריי צענדליק װערבּן נישט כּדאי. איינפאַכער איז פּשוט אויסלערנען זיי.

2. די געגנװאַרט האָט אַמאָל דעם בּאַטײט פון פאַרגאַנגענהײט (ד.ה. פריערדיקייט): קומט צו גיין איינמאָל דער טאַטע פון שול אַהײים און מאַכט צו מיר און צו מיין בּרודער אליי--איז געקומען צו גײן אײינמאָל...

מע זאָגט געװײנלעך, אַז אַזאַ בּאַנוץ פון געגנװאַרט קומטיפאָר, כּ די צו שילדערן לעבּעדיקער די ,פאַרגאנגענע" געשעעניש, פּונקט װי זי װאָלט , איצט" פאָרגעקומען ; גענויער װאָלם נעװען, אדרבּא, צו זאָגן אַז דער בּאַנוץ קומט.פאָר, װײ"ל דעם דערצײלער שילדערן זיך די ,פּאַרגאַנגענע" געשעענישן לעבּעדיק, פּונקט װי זײ װאָלטן ,איצט" פאָרגע. קומעןזּ ממילא װערט שוין אויך בּים צוהערער דערנרײכט דער זעלבּי קער רעזולטאַט.

3. די פאַרגאַנגענהייט האָט אַמאָל דעם בּאַטײיט פון דער צוקונפט-פאָרמע. א

4 ,צוקונפט פון דירעקטן מאָדוס" הײסט אַ צונויפגעזעצטע /=) אפיל בײ שלום-עליכמען (, פֿון יאַריד') קומט פֿאָר: און מיט אים האָט דאָס

ישלום-נחום װעװיקס געװאָרן אינגיכֿן חבר.

= 'טען -=

װערבּ-פאָרמע (איך װעל מאַכֿ, דו װעסט מאַכן, ער װעט מאַכן, מיף װעלן מאַכן), װאָס בּאַשטײט פונעם הילפװוערבּ ,װעל" און דעם אינ. פיניטיוו, און בּאַטיײט אַ פאַקטישע טוּונג, װאָס קומט פאָר שפּעטער װי די מיטטיילונג,

85. דער בּאַטײט פון צוקונפט, מיט אונטערגעשטראָכֿענער זי כערקייט, קען האָבּן די געגנװאַרט און די פאַרגאַנגענהײט: מאָטל, עס װעט דיר נישט העלפן, מאָטל! בּאָריס פאָרט מאָרגן אַװעק! (ש"ע-- בּאָריס װעט מאָרגן אויף געװיס אַװעקפאָרן; האָסטו פאַרלירן גאַנץ פּױלן און ליטע (פּר.)-=װועסטו געוויס פאַרלירן.

6 די איינצייטיקייט, פריערדיקייט און שפּעטערדיקײט פון דער טוונג, װאָס װערט אויסגעדריקט דורך געגנװאַרט, פאַרגאַנגענהײט, צוקונפט, קען זיך בּאַציען צו איינצלנע מאָמענטן אין צייט אָדער צו גאַנצע עפּאָכֿעס. אַזױ בּאַקומען זיך צווייערליי בּאַטײטן פון די דרי צייט-פאָרמעס--אייגנטלעכֿער און פארבּרייטערטער בּאַטײט. בּיישפּ :

אײיננטלעכער בּאַמטײט פּאַרברייטערטער באטײט

אַמאָל איז אַ סוחר געפאָרן אַמאָל ‏ אין מען געפאָרן

נאָך סחורה, ט'ער אָנגע. אויף פערד, היינט פאָרט מען טראָפן אַ גזלן, מיטן בּאַן.

מאָרגן װעט ער גיין אויף אין אַ חודש אַרום װעט שין דער אַרבּעט. דאָס קינד גיין,

7. בּאַזונדערס אָפּט קומט פאָר די פארבּרייטערטע געגן- װואָרט, װאָס בּאַטיײט נישט איינצייטיקייט פון דער טונג מיט דער אַרױסזאָגונג, נאָר שטענדיקייט פון דער טונג *) צבּ. די ערד דרייט זיך אַרום דער זון (פרגל' דעם אײגנטלעכֿן געגנװאַרט: דער סוחר דרייט זיך ערגעץ אין מאַרק), די זון גייט אויף אין מזרח (ד.ה. שטענדיק, ווען זי איז אויפגעגאַנגען און װעט אויפגיין, איז אין מזרח{ פרגל': זע, װי שיין די זון גייט אויף, ד.ה. ,איצט?).

זייער אָפּט ווערט בּאַנוצט די פאַרבּרייטערטע געגנװאַרט אין סענטענצן און ויסנשאַפּטלעכֿע טעזיסן : ניו-יאָרק געפינט זיך אין אַמע- ריקע (נישט דווקא ,איצט"); װאַסער בּאַשטײט פון װאַסערשטאָף און

*) װיבּאַלד די טוונג קומט פֿאָר שטענדיק, איז שוין די אַרױסזאָגונג בּמילא אינ- צײַטיק מיט איר,

-' סען =

זויערשטלָף; דער יידישער װערבּ האָט פּאָרמעס פון פּערזאָן, צאָל, מאָ. דוס, צייט; גאָט זיצט אױבּן און מיר מוטשען זיך אונטן.

8. רוסיש פאַרמאָגט אָפּט בּאַזוגדערע פאָרמעס פאַרן אייגנטלעכן און פאַרבּרײטערטן בּאַטײם זחזסת גואז-ז80ז20 גװאזח); "דיש איז אין דעם פּרט אָרעמער.

9. ,פילמאָליקע פאַרגאַנגענהייט" הייסט די צונויפגעזעצטע װוערבּ-פאָרְמע , פלעג" (פלעגסט, פלעגט, פלעגן)|-אינפיניטיוו. זי בּאַטייט אַ טוונג, װאָס קומט פאָר אַ לאַנגע צייט פאַר דער מיטטיילונג און חזרט זיך איבּער מערערע מאָל. ,ער פלעגט קומען" הייסט: ער איז מיט אַ צייט צוריק מערערע מאָל געקומען. מע קען נישט זאָגן-נישט: ,ער פלעגט פאַר 100 יאָר שטאַרבּן" (ער אין נאָר איינמאָל געשטאָרבּן) נישט: ,ער פלעגט נעכֿטן קומען" (,נעכטן" איז נישט לאַנג).

0 דיאַלעקטיש פאַרבּייט מען ,פלעג" איף ,װעל" אָדער ,װאָלט", דאָס דאַרף בּאַקעמפט װוערן, װאָרים ס'פירט צו אַ פּלאָנטער פון פאָרמעס (אי מוועל", אי ,װאָלט" האָבּן אַנדערע פונקציעס אין דעם ווערבּ-סיסטעם).

1 דעם בּאַטײט פון דער פילמאָליקער פאַרגאַנגענהײט האָט אַמאָל די איינפאַכֿע פאַרגאַנגענהײט: ;יעדן חנוכּה זענען זי זיך צו נויפגעפאָרן צום עלטסטן" (אָפּ.)==-פלעגן זיי זיך צונויפּפּאָרן.

92. די פילמאָליקע פאַרגאַנגענהײט האָט אָפט דעם בּאַטײט פון פאַרבּרייטערטער פאַרגאַנגענהײט: ;אַמאָל פלעגט מען פאָרן אויף פערד, היינט פאָרט מען מיטן בּאַן"

3 ס'יקומט פאָר אין ליטעראַטור (נישט אין אַלע דיאַלעקטן בּאַקאַנט) אַ פאָרמע: ,האָבּ געהאַט געמאַכט", ד.ה. האָבּ געמאַכט פריער װי אַן אַנדער טוונג, וועלכע איז פריער װי די מיטטיילונג ; אויך ,װעל האָבּן גע- מאַכֿט?, ד. ה. װועל מאַכֿן פריער װי אַן אַנדער טווּנג, װעלכֿע איז שפּעטער וי די מיטטיילונג. די דאָזיקע פּאָרמעס (;האָבּ געהאַט" -פּאַרטיציפּ, ,װעל האָבּן"-|-פּאַרטיציפּ) װעלן מיר רופן פּערפעקטיווע (אָדער לאַנגאָניקע) פארגאנגענהייט און פּערפעקטיווע (אָדער צווייטע) צוקונפט, די בּיז איצט דערלערנטע צייט-פאָרמעס הייסן, אין געגנזאַץ צו די פּערפעקטיווע, איינפאכע. בּיישפּ : בּיז איך װעל קומען מיט אים צוריק, װעט איר שוין האָבּן זיך אַבּיסל דורפֿגעשלאָפן (ש"ע); די הונגערנדע פאַרצווייפלטע אַר- 3טסלאָזע װעלן זיך פאַר קיין שום זאַך נישט אָפּשטעלן בּיז זיי װעלן װאָבּן אויסגעקעמפט זײיערע גערעכטע פאָדערונגען (;עמעס?.

יענע װערבן, װאָס בּילדן די פאַרגאַנגענהײם מים הבּין" (518).

צילדן די פּערפּעקטיװע פאַרגאַנגענהײט מיט ,בּין געהאַט" (אָרער +בין געװען), אָבּער אױיך מים ;האָבּ געהאַט': בּין געהאַט געשלאָפן, בין געװען געשלאָפ, האָבּ געהאַט געשלאָפן.

4 דיאלעקטיש (צ.בּ. אין מײן דיאַלעקט) װערן די אינפאכע צײמפאָרמעס בּאַנוצט מימן בּאַטײט פון פּערפעקטיוע (אַמאָל מיטן צונאָבּ ,שוין" אָדער מים אַ צגאָבּ ;אָפּ' א"אַ). צ.בּ. בּיז איך װעל קומען מים אים צוֹדיק, װעט איר זיך שון אַבּיסל דורכשלאָפן

5 ס'קומט פאָר אויך (זעלטן) אַ ,פּערפעקטיװע געגנװאַרט', װעל. בע מע קען רופן פּערפעקט. ער איז אױסערלעך ענלעך צו דער אײנפאַכער פאַרגאַנגענהײט, האָט אָבּער אן אַנדער בּאַטײט. בּישפּיל: ער האָט געטראַכט, אַז אױבּ זי זאָל זיך נאָר מױגן, קען זי װעדן די ,מאַטקע" פון אַלע גנבים, און דעמאָלט האָט ער אָפּגעזאָרגט (אָפּ.)--און דעמאָלט איז ער אַזא, װאָס האָט אָפּגעזאָרגט. אַהער געהער אפשר אױיך ,האָסטו פאַרלוירן גאַנץ פּױלן און ליטע' 325). אַן אױסגעשפּראָכענער פּערפעקט קומט פאָר אין געמישטן מאָדוס און אין פּאַסיר (326),

6. +צװישן די צװײ פּאַסיװן-מיט ,װער" און מיט זײן" (311)-- עקזיסטירט אַ שיכות װי צװישן אינפאַכע און פּערפעקטיװע צײמפֿאָרמעס;

אקטיחװ פּאַסיװ פּערפּ. פּאַרג. | ער האָט געהאַט געמאַכט אַ טיש ; דער טיש איז געמאַכט געװען פאַרגאַנגעג. |ער האָט געמאַכט אַ טיש |דער טיש איז געמאַכט געװאָרן

פּערפּעקט ער האָט געמאַכט 8 מיש דער טיש איוז גנעמאכם געננװאַרט ער מאכט א טיש דער טיש װערט געמאכם פּערפּ. צוק. | ער װעם האָבּן געמאַכט אַ טיש דער טיש װעט געמאַכט זײַן צוקונפט ער װעם מאַכן אַ טיש קאר טיש װעט געמאַכט װערן

7, אין מײן דיאַלעקט איז פאַראן אַ פאָרמע ;האָבּ געװעסט, האָבּ געװען"--פּאַרטיציפ; זי בּאַטײט אַ פאַרגאַנגענע טונג, װאָס אין נישם פּאַרענדיקט געװאָרן, אָדער ס'איז נישט דערג-ײכט געװאָרן דער געציל. טער רעזולמאַט, אָדער דער דערגרײכטער רעװלטאַט איז צעשטערט נעי װאָרן. בַּיישׂפּ.; ;,איך האָבּ פּאַרלױרן פון אויג די אָפּראַכלאָזע ‏ עטלעכבע קינדער, נאָךְ װעלכע איך האָבּ זיך געװען געלאָזט גײן" (לײװ.). די פּאָרמע אַנטשפּרעכט דער רוסישער פאַרגאַנגענהײם מיט סתם). דאַכט זיך, אַז אין, אַנדערע דיאַלעקטן װערט זי פאַרבּיטן אױף (אָדער װערט בּאַנוצט פּאַראַלעל מים) פּערפעקטיװער פּאַרגאַנגענהײט.

126 ד=

8. דער גרונטבּאַטײט פון דירעקטן, אָדער פּאַקטישן, מאָדוס איז--אַז די טווּנג קומט פאַקטיש פאָר (אין דעם אָדער יענעם מאָמענט, װאָס װערט אָנגעװויזן דורך דער ציט-פאָרמע).

דאָס איז אײגנטלעך אַ ;נול-בּאַטײט", װאָס בּאַקומט אַ זינען נאָר בּיים פאַרגלײך מים אַנדערע מאָדוסן. |

אַחוץ דעם האָט דער דירעקטער מאָדוס איניקע גנ | ד.ה, בּאַטײיטן פון אַנדערע מאָדוסן.

9. השערה-מאָדוס הייסן צונויפגעזעצטע װערבּפאָרמעס, װאָס אַנטהאַלטן דעם הילפװוערבּ ,װאָלט (װאָלסט, װאָלט, װאָלטן)". אַזעלכע פאָרמעס זענען עטלעכע:

װאָלט מאַכן

װאָלט געמאַכט

װאָלט געווען מאַכן װאָלט געװען געמאַכֿט װאָלט געהאַט געמאַכט.

0. דער גרונטבּאַטײט פון השערה-מאָדוס איז אַ טוונג, װאָס קומט נישט פאָר, װוייל ס'פעלט אַ נייטיקער בּאַדינג, צ.בּ. ‏ קאַץ זאָל האָבּן פליגלען, װאָלט זי אַלע פייגעלעך אין דער לופט אויסגע- װאָרגן -- פאַקטיש װאַרגט זי נישט אויס, ווייל זי האָט קיין פליגל נישט; ,דער עולם װאָלט דעם שנידערוק צעריסן" (פּר.)--פאַקטיש האָט ער אים נישט צעריסן (דער אױטאָר וייזט אין דער פראַזע נישט אָן, פאַרװאָס); איאָ, מע האָט אים געװיס דערשאָסן אַנדערש װאָגט ער געקומען" (אָפּ)--פאַקטיש איז ער נישט געקומען, וייל סאיז נישט געװוען ;אַנדערש", די.ה. וייל מע האָט אים ,געויס דערשאָסן?

1 אין בּאַדינגזאַץ בּאַטײט דער השערה:טאָרוס איך יענעם ב אַ* דינג, װאָס פּעלט צו דער פאַקטישקײם פון דער טונג, צ.בּ. װען אַלע מענטשן װ אָ לט ן ציען אויף אײן זײט, װאָלט זיך די װעלט איבּערגע- קערט-פּאַקטיש ציען זײ נישם פאַרװאָס, װערט דאָ נישט אָנגעחיזןף אדרבּא, דאָ װערט אָנגעױיזן דער רעװלטאַָט דערפון-די װעלם קערט זיך נישט איבּער), דעריבּער רופט מען דעם השערה.מאָדוס אױיך באַ* דינג.מאָדוס.

װײטערדיקע בּאַטײטן פון השערה-מאָדוס: העפלעכע װענדונג, עצה, חונטש.

2. פון די 8 פאָרמעס פון השערה.מאָדוס האָט ,כ'װאָלט מאַכֿן,,

= 129 --

דאַכֿט זיך, נאָר דעם בּאַטײט פון געגנװאַרט, צוקונפט, ,;כ'װואָלט גע= מאַכֿט"--דעם יבּאַטײס פון פאַרגאַנגענהייס, געגנװאַרט, צוקונפּט, די איבּ. ריקע פאָרמעס--דעם בּאַטײט פון פּערפעקטיווער פאַרגאַנגענהייט,

3. צום הילפװערבּ ,װאָלט' קען קומען אַ הילפּװאָרט ;כִײ, נע: כײ, כײבּי, נעכײבּי', װעלכער גיט צו דעם װערבּ דעם בּאַטײם פון בּאַ. דויערונג. אָנשט. ,כײ װאָלט' קומט איך אײן װאָרט ;כאָלט (כבײלם, האָלט)"--װעלכע מע דאַרף אָננעמען פאַר א בּאַזונדער הילפװערב. הי װערבּפּאָרטעס מים ,כאָלט (כײלט, האָלט" בּילדן אַ בּאַזונדער מאָדוס, בּאַדױער-מאָדום.

בּײשפּ.: כאָלט איך האָבּן געלט! (פון מײן דיאַלעקט); כאָלט איר עס בּעטער געטון אַנדערש! (פון מײן דיאַלעקט); נעכײבּי װאָלט דאָס שױן געװען, אן עק לאָז דאָס האָבּן (ש"ע); נעכײבּי װאָלט זיך, זאָגט. ער, אים געשמעלט פּאָפּערעק דאָס ערשטע גלעול בּראָנפן (ש"'ע); האָלט איך כאָטש אײן הגדה פאַרקויפן (,װעקער".

דאָ זענען שײך די זעלבּיקע 8 פאָרמעס, װאָס אין השערה-מאָדוס. בּאַדױער-מאָדוס בּאַטײט בּאַדױערונג, חרטה, אױך העפלעכע עצה.

4 די פאָרמעס:

לאָמיך מאַכֿ לאָמיר (נאָמיר) מאַכֿ 2 + ך ן די זי 1 לאָז (ער) מאַכן לאָזן (זיי) מאַכֿן

קען מען פאַראייניקן אין איין סיסטעם מיטן אימפּעראַטיו מאַך, מאַכֿט אַלס פּערזאָנפאָרמעס פון בּאַנעל-מאָדוס,

5. אייניקע װערבּן זענען דעפעקטיוו לגבּי דער צוייטער פּערזאָן בּאַפּעל-מאָדוס, ד.ה. דעם אימפּעראַטיוו: דאַרפן, װעלן, מון, מעגן, קענעןן?) (פאַראַן ;לאָמיך דאַרפן, לאָז ער דאַרפן", נישטאָ: ;דאַרף! דאַרפט!*). אָנשטאָטן אימפּעראַטיוו קומט בּיי זיי דער געמיש. טער מאָדוס,

זעלטן ווערט בּאַנוצט ,ווייס, ווייסט", אָפטער--,זײַ וויסן, זאַלסט וויסן זײַן"

6. אומרעגלמאָסיק: ,זײַ* (צוֹם פּערזאַנװאָרט ,בּין")

7. דער גרונט-בּאַטײיט פון בּאַפעל-מאָדוס איז--געװװוונטשענע טווּנג. דער װוּנטש קען האָבּן פאַרשידענע מאָדיפיקאַציעס: תפילה, בּקשה, פאָרשלאָג, פאַדערונג, איינרעדונג, ‏ התראה, עצה, ערלױבּעניש, אויפמונטערונג, בּאַשלוס, בּדעההאָבּן אאַז"ו.

בּיישפּ.: לאָמיר אַלע אינאיינעם מאַרשירן!; לאָמיך זיך אָקאָרשט

יידישע גראַמאַטיק (69

-- 30 --

צו אים נעמען; גיבּ אַהער דעם בּוך!; זיצט, דערצילט עפּעס נייס; שלאָף אין פרידן; פון מיינעטװועגן לאָז ער פאָרן

8. דער בּאַפעל-מאָדוס קען אויסדריקן אַ װוּנטש וועגן א טוּונג, װאָס איז נישט אין יענעמס רשות, צו װועמען דער װוּנטש איז געװוענדט (בֹּרכֹֿה קללה, שבועה): לאָמיך אַזױ וויסן בּייז!; דערלעבּט איבּעראַיאָר!; גיי אין דער ערד!

9. צו װעמען װערט געװענדט דער װונטש פונעם בּאַפעל.מאָרוס? נאָרמאַל--צום סובּיעקט פון זאַץ (װעלכער קען זײן סײ דער אדרעסאַט פון רײד, סײ דער רעדער אַלײן, סײ עמעצער אַנדערש. ס'קען אָבּער פּאָרקוטען, אַז דער װוּנטש זאָל געװענדט זײן צום אדרעסאַט פון רײר, אפילו װען דער סובּיעקט איז נישט די צװײטע פּערזאָן; לאָמיך פון דיר נחת האָבּן (כ'װענד דעם װוּנטש נישׂם צו ,מיר', נאָר צו ;דיר'); לאָז װערן שטיל! (קײן סובּיעקט איז נישמאָ, אָבּער דער װונטש איז געװענרםט צו אַ קאָנקרעטער פּערזאָן אָדער פּערזאָנען.

0. בּייבּאַטייט--פיקטיווער פאַרלאַנג: נו, אַדרבּא, גייט קוקט אַזעלכֿעס אָן און האָט עס פיינט! (ש"ע) בּיים בּאַפעל-מאָדוס קומען אַמאָל בּאַהילפיקע וװוערטער /נאָר, אָקאָרשט" א"אַ: קקום נאָר אַהער". זיי ניואַנסירן דעם בּאַפעל-בּאַטײט.

1 די פאָרמעס מיט ,זאָל" האָבּן בּאַטיײיטן פון פאַרשידענע מאָדוסן, דעריבּער רוף איך זיי ,געמישטער מאָדוס.

92, ,זאָל"--אינפיניטיוו.

גרונטבּאַטײטן: |) נאָענט צום בּאַטײט פון בּאַפעל-מאָדוס (צייט- בּאַטייט--געגנװאַרט און צוקונפט). 7

2) בּאַטיײט פון געגנװאַרט אָדער צוקונפט דירעקטן מאָדוס, מיטן ניואַנס פון איבּערגעבּן עמעצנס מיינונג, אין וועלכער מע איז נישט זיכער: ,פּילפּודסקי זאָל צוריק וװוערן בּיים רודער" (,וועקער")== מע זאָגט, אַז פּילסודסקי װערט (אָדער אװעט װערן") צוריק בּיים רודער.

בּייבּאַטײט -- בּאַװוּנדערונג: א קינד זאָל האַלטן אין איין וויינען? (776).

אין אַ בּייזאַץ האָט דער געמישמער מאָדוס נאָך אַנדערע בּאַטײמן (774).

| 383. ,זאָל געװען" |-אינפינימיװ קוּמם פאָר נאָר אין א פײזאַץ.

4 /זאָל האָבּן"-|-פּאַרטיציפּ. די פאָרמע האָט צװיי בּאַטײטן;

בּאַטייט פון פאַרגאַנגענהײט פון דירעקטן מאָדוס מיטן נײאֿנס

= 131 יי

פון איבּערגעבּן אַ פרעמדע מיינונג, אין וועלכֿער מע איז נישט זיכער: אַן עפּל, אַראָפּגעפאַלן פון אַ בּוים, זאָל האָבּן געעפנט ניטאָנען די אויגן אויף דעם צוציונג-געזעץ (שטיפס איבּערזעצונג פון גידעמאַנס ,קולטור-געשיכטע")-=-מע זאָגט, כ'ווייס נישט צי סאיז אמת, אַז אַן צַפּל אַראָפּגעפאַלן פון אַ בּוים האָט געעפנט..

2) בּאַטייט פון בּאַפעל-מאָדוס מיטן ניואַנס פון פּערפעקטיווקייט, ,פּאַרגאַנגענהײיט?: זאָלסט דיר האָבּן פיל גוטס אױיסגעבּעטן (פּר.)--הלוואי זאָל זיין דער פאַקְט, אַז דוּ האָסט זיך פיל גוטס אױסגעבּעטן

דאָס איז אַ פּערפעקט.

58 ההאָבּ געזאָלט"--אינפיניטיוו. די פאָרמע האָט צוויי בּאַטײטן:

) בּאַטייט פון דירעקטן מאָדוס מיטן ניװאַנס פון ,צוקונפט אין פּאַרגאַנגענהײט": כהאָבּ געזאָלט פאָרן קיין קיעװו--מיר אין פאָרגע. שטאַנען, כֿהאָבּ זיך געקליבּן פאָרן, ס'אין געװען א צייס, וען אין צוקונפט איז געווען מיין פאָרן קיין קיעו.

9) בּאַטייט פון בּאַפעל-מאָדוס אויף פאַרגאַנגענהײט: האָסט גע- זאָלט אָנשרײבּן--דו האָסט געדאַרפט אָנשרײבּן--איך האָבּ געװאָלט דו זאָלסט אָנשרייבּן.

6. אַלגעמײנע דעפיניציע פון צײם און מאָדוס.

צײם אז אַזאַ פאָרמע, װאָס װערט געבּילדעט דורך א הילפװערבּ (אָדער דורך אַ נול-סימן-אָפּװעזנהײט פון אַ הילפװערבּ) און בּאַצײכנם די צײמלעכע בּאַציונג צװישן דעם מאָמענט פון דער טוּנג און דעם מאָמענט -פון דער אַרױסזאָגונג.

מאָדוס איז אזא פּאָרמע, װאָס װערט געבּילדעט דורך אַ הילם. װערבּ שאָדער דורך אַ נול.סימן--אָפּװעז;הײט פון אַ ספּעציעלן הילפװערב) און בּאַטײט די פאַקטישקײט אָדער נישט.פאַקטישקײט (מעגלעכקײט, גע. װוּנטשנקיײיט) פון דער טוּנג.

7. אײגנטלעך דאַרף מען האַלטן פאַר מאָדוסן (יעדנפאַלס, פאַר צונויפגעזעצטע װערבּ-פּאָרמעס) אויך אזעלכע גרופּירונגען, װי ?ער האָט ג ע. מוזט עפּעס זינדיקן קעגן גאָטי (פר.)+=ער האָט אװדאי געינדיקט; ,חײם-משה ק ען געװיס װ ע לן צוגײן צו עטל קאדיס אַהײם נאָכן שליסל" (בּערג.)--װיל מסתּם. כ'שליס זײ נישט אײן אין דער סכעמע, כּדי נישם צו קאָמפּליצירן,

1 פּאַרטיציפּ, אינפיניטיוןף

8, דער פּאַרטיציפּ כֿאַראַקטעריזירט זיך מיט דריי סימנים, פוך װעלכֿע איינער אָדער צוויי פעלן אָפטמאָל: פּרעפיקס גע--, סופיקס --ט אָדער --ן, --ען אינװייניקסטע בּײיגונג. בּיישפּ.: געזאָגט, געזען, גענו- מען, טעלעגראַפירט, דערזען.

9. פּרעפיקס גע--.

דער פּרעפיקס קומט אַלע מאָל, אַחוץ די פאַלן;

4וען דער װערבּ האָט אַ פּרעפיקס: אַנ(ט)--, בּאַ-, גע-+ דער--, ער--, פאַר--, צע--, צ.בּ.: אַנטלאָפן (נישט געאַנטלאָפן), בּאַ- נומען, געװוּנען, דערציילט, ערשינען, פאַרכֿאַפּט, צעטראָגן

צװײדײטיקײמן: געדענקט (צו דענקען און צו געדענקען), געהערט (הערן--געהערן), גענאָסן (ניסן--געניסן), געראָטן (ראָטן--געראָטן).