HER Et LIV Digitized by the Internet Archive in 2011 with funding from University of Toronto εἰ} ttp J/Iwww.archive.org/details/patrologiaecu r191mign PATROLOGLE CURSUS COMPLETUS SEU BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM, SIVE LATINORUM, SIVE GRJECORUM, QUI AB EVO APOSTOLICO AD TEMPORA INNOCENTII III (ANNO 1216) PRO LATINIS ET CONCILII FLORENTINI (ANN. 1439) PRO GILECIS FLORUERUNT : RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QU/E EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLIC/E TRADITIONIS PER QUINDECIM PRIMA ECCLESLE SJECULA, JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGEN TER CASTIGATA; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS, VARIISQUE LECTIONIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QU/E TRIBUS NOVISSIMIS SJECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUCTA ; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTISUBSEQUENTI- BUS, DONATA ; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINA- RUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNA- TA; OPERIBUS CUM DUBIIS, TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA ; DUCENTIS ET AMPLIUS LOCUPLETATA INDICIBUS AUCTORUM SICUT ET OPERUM, ALPHABETICIS, CHRONOLOGICIS, STATI- STICIS, SYNTHETICIS, ANALYTICIS, ANALOGICIS, IN QUODQUE RELIGIONIS PUNCTUM, DOGMATICUM, MORALE, LITUR- GICUM, CANONICUM, DISCIPLINARE, HISTORICUM, ET CUNCTA ALIA SINE ULLA EXCEPTIONE; SED PRJESERTIM DUOBUS INDICIBUS IMMENSIS ET GENERALIBUS, ALTERO SCiLICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID NON SOLUM TALIS TALISVE PATER, VERUM ETIAM UNUSQUISQUE PATRUM, NE UNO QUIDEM OMISSO, IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT, UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO SCRIPTURZE SACRAZE, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM 5. SCRIPTURJE VERSUS, A PRIMO GENESEOS USQUE AD NOVISSIMUM APOCALYPSIS, COMMENTATI SINT: EDITIO ACCURATISSIMA, CAETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR CHARACTERUM NITIDITAS, CHARTJE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM "VARIETAS, TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO PATROLOGIA DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRJESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS ET MSS. AD OMNES JETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM. SERIES LATINA PRIOR, IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESLE LATINJE A TERTULLIANO 'AD INNOCENTIUM Ill. AGGURANTE J.-P. MIGNE, Bibliothecze Cleri universe, BIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTLE ECCLESIASTIC/E RAMOS EDITORE, ——À Ὸ PATROLOGUE TOMUS CXCI. PETUS LOMBARDUS MAGISTER SENTENTIARUM, PARISIENSIS EPISCOPUS. PARISIIS APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE, SUCCESSORES IN VIA DICTA: AVENUE-DU-MAINE, 189, OLIM CHAUSSÉE-DU-MAINE, 197. 1880 ———————— CLICHY. — EX TYPIS PABLI DUPONT, 12, vIA DICTA BAC-D'iSNIEREs. 1381.11.79. THE INSTITUTE OF MEDIAEVAL STUDIES I0 ELM ELEY, PLACE TORONTO 5, CANADA, DEC. 7.1931 etf SAECULUM XII P. LOMBARD MAGISTRI SENTENTIARUM, PARISIENSIS EPISCOPI OPERA OMNIA PRODEUNT MAGISTRI OPERA EXEGETICA EX EDITIONIBUS PARISIIS ANNO 1536 Er 1541 pnELO COMMISSIS, PRAEVIA DILIGENTISSIMA EMENDATIONE, EXPRESSA; SENTENTIARUM VERO LIBROS PRISTINO SUO NITORI VERE RESTITUTOS SUPPEDITAVIT EDITIO ANTUER- -S- PIENSIS, ANNO l5 T CURANTE J. ALEAUME PARISIENSI THEOLOGO DATA ACCEDUNT MAGISTRI BANDINI THEOLOGI DOCTISSIMI SENTENTIARUM LIBRI QUATUOR AQQUHANTE J.-P. MIGNE Bibliothec:e Cleri univers:e SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTI.E ECCLESIASTIC/E RAMOS EDITORE ————QM— — TOMUS PRIMUS ————'ÁQ—M—À PARISIIS APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE, SUCCESSORES IN VIA DICTA AYXENUE DU MAINE 189, OLIM CHAUSSÉE DU MAINE 127. 1819 ELENCHUS AUCTORUM ET OPERUM QUI IN HOC TOMO CXCI CONTINENTUR PETRUS LOMBARDUS MAGISTER SENTENTIARUM, PARISIENSIS EPISCOPUS. Commentaria in Psalmos. Col. 64 — in Epistolas D. Pauli. 1297 PROLEGOMENA NOTITIA HISTORICA. (Gallia Christiana vetus, t. VII, col. 68, in episcopis Parisiensibus.) Theobaldi defuneti in locum. communibus cano- A pluribus erit; desumitur ex Chronico Ricobaldi Fer- nieorum volis suffeetus est Philippus, Ludovici Crassi filius, frater autem Ludovici VII. Uxorem primum duxerat, at disrupto postea matrimonio, cum militize sacrze nomen dedisset, Henrici fratris, qui Cistereiensem ordinem inierat, in sacerdotia suecessit, archidiaconique, non decani, ut habet Robertus de Monte, in Ecclesia Parisiensi munus tunc obibat, cum electus est episcopus. At quae Philippi virus erat et modestia, in gratiam Petri quondam przeeptoris dignitati lubens renuntiavit, archidiaconusque obiit anno 1161, memoratus in Necrologio pridie Nonas Septemb. et sepultus est retro majus altare sub capsa sancti Marcelli cum hoc epitaphio : Hic jacet Philippus filius Ludovici Crassi regis Francorum, archidiaconus Ecclesie Pa- risiensis, qui obiit anno 1101. Petrus itaque, Lombardus dietus quia Novarice natus est apud Insubres, quam provinciam postea Longobardi ineoluere, primis Bonanie studiis ope- ram dedit, tum amore discendi incensus, in Gallias venit, episcopi Lucensis litteris sancto Bernardo commendatus, ut illi in Galliis necessaria procura- ret. Remis aliquantulum temporis «commoratus, eundi Parisios impetum concepit. Bernardus itaque ad Gilduinum Sancti Victoris abbatem scripsit epi- stolam 410, ut ei ad Nativitatem beate Marie vi- ctum subministraret. At tantum Parisiis profecit Petrus, ut non solum ibi permanserit. sed et do- cendi magisterium sibi sumpserit, qua quidem in exercitatione mullum temporis insumpsit, magnam- que scienti: laudem consecutus est. Unde a clero Parisiensi Philippus eleetus preceptori suo jam Carnotensi canonico locum et dignitatem gratanter cessit, quam ab anno 1159 ad 1160 tenuit Petrus, ut constat ex chronico Nicolai Trivetti (1), ex charta in annalibus Vietorinis, qua Petrus canonicis hu- jusce domus asserit decimam apud Rezias an- no 1159, episcopatus primo, et ex instrumento quo sanctimoniales de Edera investivit de terlia parte decim: apud Athias, dato apud S. Victorem anno 1159, episcopatus primo. Id etiam confirmatur ex annis Mauritii, qui episcopatum auspicatus est anno 1160. Joannes Parisiensis ad eumdem ejusdem Petri annotat obitum. Pauca nobis supersunt mo- numenta de ejus episcopatu, quippe cujus tempus rariensis apud Claudium Etiennot temo VII Fragm. hist.pag. 186 : Per hec tempora Petrus Lombardus de territorio Navarie agnoscitur clarus ingenio, qui librum Sententiarum composuit, vir peritus et humi- lis. Hic dum esset episcopus Parisinus,quidam opti- mates illius pagi quo fuerat genitus, causa salutandi cum matre illius, quam cum eis ducebant, Parisios sunt profecti, et quia mater paupercula erat,eam ut decere opinabantur vestibus ornaverunt. Quibus illa uit : « Ego novi filium meum, qui non gaudebit hoc cultu. » Profectiigitur ad episcopum Petrum matrem offerunt, quam ille intuitus, ai : « Hec mater mea non est,nam ego fui paupercule filius, » e£ avertit oculos ab ea. Mater tandem comitibus : «Heu ! dizit, vobis dixi, novi filium meum et mores ejus,date mihi ut vestiam vestes solilas, tunc me noscet.» Resumpto ergo solito cultu ad filium reducitur.At Petrus ubi illam sic aspexit, ait : « Hec mater mea est,hec est paupercula mater, qug me genuit, lactavit, fovit, educavit;»et surgens eam sinu suo suscepit,et se juxta fecit sedere.Hic ctiam Pauli apostoli Epistolas utili- ter explicuit. Defunctus sepelitur Petrus in ecclesia collegiata suburbii S. Marcelli, cujus tumulo legi- tur etiamnum hec inscriptio : Hic jacet Magister Petrus Lombardus Parisiensis episcopus, qui compo- suit librum Sententiarum, glossas Psalmorum, et Epistolarum, cujus obitus dies est. xau. Kal. Au- gusti (2) ; cui quidem inscriptioni perperam adjectus est posteris seculis annus 1164. Porro nemo est in theologicis vel minimum ver- satus, qui de Lombardo non audierit, Summis hunc laudibus prosecuti sunt Mattheus Paris, Tritemius, sanctus Antoninus, Sixtus Senensis, auctuarium Aflligemense et Aquicinetinum, Henrieus Gandaven- sis, Opmeerus, Baronius et Bellarminus cardina- les, Genebrardus, Possevinus, Massonus in Annali- bus, Francicis, sexcentique alii. Albericus in Chro- nico recitat egregias tanti viri lucubrationes, librum Sententiarum, Glossaturam super B. Pauli Episto- las, opus satis grande super Psalterium, et hzc est jn scholis qu:e dicitur Major Glossatura. Addit Au- bertus Mir:us ex. Chronico Delgieo eum compilasse ex dietis sanctorum Patrum, hoc est Ambrosii, Hilarii, Augustini et Cassiodori, commendabile opus Sententiarum, in divinis eliam Seripturis sludiosis- brevius fuit : sed hoc unum, idque magnificum pro- D simum et notabiliter doctum fuisse, ingenio subtilem (1) Spicil; tom. VIII, pag. 415. ParnoL. CXCI. (2) Sauval, tom. I, p. 432. 11 PETRUS LOMBARDUS. {2 qui nomen suum eum tanta gloria transmisit ad po- A nem esse ex anima rationali et humana carne sub- steros, ut suis opusculis theologorum schola ubique exercitata singulari veneralione Magistrum eum no- minet. Sententiarum ejus libros commentariis illu- strarunt doctissimi scholasticorum Guillelmus An- tissiodorensis, Albertus Magnus, 85. Thomas, S. Bonaventura, Guillelmus Durandus, JEgidius de Roma, Gabriel major, Scotus, Okamus, et Guillel- mus Eslius. Plures a Lombardo sermones scriptos asserit Eisingrenius. Libros ejus Sententiarum, parlim scriptorum vilio corruptos et mulatos, par- tim Lombardi ipsius bona fide, sed non satis cauta, multis falsis citationibus et aliis mendis laborantes, ut qui plura ab Hugone de Sancto Victore et Glossa ordinaria mutatus est, ad veri regulas revo- carunt tum Joannes Alealmus, tum Lovanienses ; commentaria vero in Psalmos, qui vocant Hymnos, et Soliloquia illustravit, et in lucem edidit Richar- dus Cenomanus. Cum autem primus theologi: va- stissimum pelagus totum aggressus esset, non mi- rum si vir alioquin doctissimus in aliquot scopulos erroris incurrat aliquando : loca videsis apud Sixtum Senensem in libris v et vr Bibliotheece sancta adno- lat. 62 et 71. Apud Alexandrum vero III hzresis nomine cum fuisset insimulatus, quod docuisset Christum. ut hominem non esse aliquid, summus pontifex Willelmo Senonensi archiep. mandavit ut in conventu episcoporum apud Parisios hanc Petri quondam Parisiensis episcopi doctrinam penitus abrogare studeret, theologisque docere juberet Christum ut perfectum. Deum sic perfectum homi- sistentem. Scripsit quoque libellum contra Lombar- dum Joachimus abbas Florensis cenobii ; at vero in concilio generali Romano ipse accusator Joa- chimus damnatur anno 1215, Eamdem Petri Lom- bardi doctrinam fortiter impugnavit Gualterus sex- tus prior Sancti Vietoris Parisiensis quatuor libris nondum editis, qui in bibliotheca Victorina asser- vantur, in quibus eum annumerat Petro Ab:elardo, Petro Picetaviensi et Gilberto Porretano, quos appel- lat quatuor Francie Labyrinthos, vehementerque inseclatur quod ad Aristotelicam dialecticam fidei altissima mysteria meliantur. Alii Petrum Lombar- dum plagii insimulant, dicuntque ex libris Senten- tiarum Petri Abzlardi eum non parum profecisse, pt Bandinum quemdam obscuri nominis theologum in quatuor Sententiarum libris, qui Viennz» prodie- runt anno 1519, pene integrum exscripsisse. Vide Jacobum Thomasium De plagio litterario, a sect. 493 ad 502. In cap. Fraternitatem extra De dona- tionibus in vetusto cod.. ms. S. Germani a Pratis Alexander III scribens ad episcopum Parisiensem ait P. (Petrum Lombardum) decessorem ejus gra- ves donationes fecisse in detrimentum ecclesi: ca- nonicis suis inconsultis. Quod speclat ad eos qui volunt Lombardi fratres fuisse Petrum Comestorem, et Gratianum ex adulterio natos, fabulam reprobat S. Antoninus, ex eo quod Lombardus patria fuerit Novariensis, Gratianus decreti compilator Etruscus, et Petrus Comestor Trecensis. NOTITIA ilISTORICO-LITTERARIA Histoire littéraire de la France, par des religieux Bénédietins, t. XII, p. 585. d 1l. — Histoire de la vie de Pierre Lombard. Pierre Lombard prit son surnom de la Lombardie oü il naquit, dans le territoire de la ville de Novare (3). Sa famille était. pauvre et obscure (4), mais il eutle bonheur de trouver un protecleur qui lui fit faire ses premieres études à Bologne. De là (5) il se rendit en France pour les perfectionner, apportant avec lui des lettres de recommandation de l'Evéque de Lucques à S. Bernard. Celui-ci l'envoya dans l'école de Reims, oü pour lors enseignait vraisem- blablement Lotulfe, qui étant Novarais lui-méme, dut prendre un soin particulier de son compatriote. La renommée des professeurs de Paris l'attira de- puis en cette ville. Son dessein n'était pas d'y. faire (9) Paul Jove (Hist. 1. ni) dit que Pierre Lombard était né dans un bourz qu'on. nommait communément Lumen omnium ; ce qui lui fit donner, ajoute-t-il, à lu-méme le litre de Lumen omnium. Nous pensons que le bourg dont il s'agit ici, est Lumello dans le Milanais, que les géogra- phes prennent pour l'ancienne ville de Laumellum. Ce bourg est situé sur la riviere de Groena, entre Valence et Vigevano. (4) On ne s'ariétera pasici à réfuter la fable qui donne (qune longue résidence. Ainsi le mandait S. Bernard (ep. 410) à Gilduin, abbé de Saint-Vietor, par une let- tre oitil le priait de pourvoir pendant quelques mois à son entretien. Mais les charmes d'un séjour dés lors si commode et si avantageux pour les gens de lettres, le captivérent bientót et ne lui permirent plus d'en sortir. Ardent au travail, ses progres con- formes à ses efforts lui méritérent une chaire de théologie, qu'il remplit durant plusieurs années avec la plus grande réputation. On prétend que pen- dant le cours de ses lecons il fut pourvu d'un ca- nonicat dans l'Eglise de Chartres. Mais cettefaveur, comme le prouve du Cange (6), tomba sur uneautre personne du méme nom, qui exercait les fonctions de médecin auprés du roi Louis le Jeune (7). Une Pierre Lombard, Gratien et Pierre le Manzeur pour trois freres utérins, nés d'une femme adultere. La. distance des lieux suffit pour. détruire cette fiction. Pierre Lombard était Novarais, Gratien Toscan, et Pierre le Mangeur était de Troyes en Champagne. (Ὁ) Dubois, Hist. eccl. Paris, t. V, p. 121. (6) Gloss. Lat. verbo Archiater. (1) Baronius s'est également mépris en le eonfon- dant avec Pierre Lombard, ami de saint Thomas de —— UG 13 NOTITIA 14 récompense bien plus considérable l'attendait, mal- A Tout était matiére de probléme dans cette nouvelle gré l'obstacle que l'obscurité de sa naissance, jointe à sa qualité d'étranger, semblait y former. C'était l'évéché de Paris, qui ayant vaqué l'an 1159 par la mort de Thibaut, fut d'abord offert à Philippe, frére du roi Louis le Jeune (8). Mais ce Prince qui n'avait pas jugé au-dessous de lui la place d'archidiaere de Paris qu'il occupait alors, trouva celle de pre- mier pasteur de cette. Eglise au-dessus de ses for- ces et la refusa. Sur ses avis et à sa. demande, on lui substitua Pierre Lombard, dont la vertu, les ta- lents et les services lui avaient paru plus assortis à celte dignité. C'est ainsi qu'un auteur contempo- rain raconte l'élection de ce dernier. Gaultier, prieur deSaint-Vietor dans le méme siecle, l'accuse au con- traire d'étre parvenu à l'évéché par des voies simo- niaques (9). Mais cet écrivain, comme on le verra ci- aprés, montre tant de passion contre la mémoire de ce prélat, qu'il ne mérite nullement d'étre cru. sans garant sur un pareil fait. Pierre ne jouit pas long- temps de l'épiscopat, et dés l'année suivante, 1160, on le voit remplacé par Maurice de Sulli (10). On ne connait presqu'aucum trait de son gouvernement, allendu sa briéveté. Mais celui que rapportent les auteurs du nouveau Gallia Christiana montre que la sagesse quil'avait porté sur son siége, ne l'y avait pas abandonné (11). i Nous n'ignorons pas que le méme trait est attri- bué à d'autres prélats ; mais il n'y a nul inconvénient quil ait été répété et d'ailleurs nous le donnons pour tel que nous l'avons trouvé. Le corps de notre prélat fut inhumé dans le chceur de l'église de Saint-Marcel prés de Paris, ou l'on voit encore cette épitaphe sur sa tombe (12) : Hic jacet Magister Petrus Lombardus Parisiensis epicopus, qui composuit librum Sententiarum, Glossas Psal- morum et Epistolarum, cujus obitus dies xut Kalend. Aug. L'école théologique de Paris n'a point cessé d'ho- norer la mémoire de ce grand homme. Depuis un temps immémorial elle est dans l'usage d'obliger ses bacheliers en licence d'assister au service qu'elle fait célébrer tous les ans pour lui le 29 Juillet (13.) 2II. — Ses écrits imprimés. 1? Deux méthodes régnaient dans les écoles de théo- logie, lorsque Pierre Lombard se mit sur les rangs pour enseigner. La premiere, qui était celle de l'an- liquité, consistait à expliquer par ordre la doctrine renfermée dans l'Ecriture, d'aprés l'Ecriture elle- méme οἱ la tradition. Méthode simple, mais süre, acifique, lumineuse, qui maintenait dans sa purelé e dépót de la révélation, édifiait en instruisant, et fixait à l'esprit humain le terme oü il devait s'ar- réter dans la recherche des vérités du salut. La se- conde, que notre auteur avait presque vue naitre, était de traiter les matiéres de la religion comme celles de la philosophie, d'une maniere contentieuse et par la voie du raisonnement. Embarrassée, poin- üilleuse, plus propre à satisfaire la curiosité, qu'à nourrir la piété, elle rompait les barriéres qui sé- parent la raison de la foi, ouvrait la porte à des ques- lions sans fin; οἱ moins occupée du principal que de l'aecessoire, elle jetait des nuages sur le premier de ces objets par les efforts que ses partisans fai- saient pour répandre des lumiéres sur le second. Cantorbéri et de Jean de Sarisberi, qui lui écrivit, en 1167, une lettre, qui est !a. trente-deuxieme du second livre de celles du saint prélat. Ce. Pierre Lombard était sous-diacre de l'Eglise Romaine, et devint cardinal, évéque de Bénévent. (PAc., ad an. 1167, n. 22.) (8) Rob. de Monte, ad an. 1159. (9) Egas. Bul., t. If, p. 858. (10) Dubois, Hist. Eccl. Paris., t. Y, p. 122. (11) Voyez ci-dessus lu notice extraite du Gallia Chris- D théologie, qu'on a depuis nommée Sceolastique , parceque tout s'y traitait contradictoirement, depuis l'existence de Dieu jusqu'au plus sublime de nos mystéres. La carriére élargie dela sorte, ouvrait un vaste champ oü chaque école élevait ses opinions particuliéres, souvent absurdes, quelquefois dange- reuses et presque toujours inutiles, s'occupait à les étayer par des sophismes captieux, et travaillait en méme temps à détruire par de semblables moyens celles qui leur étaient opposées. Pierre Lombard, témoin de cette licence, eut le bon esprit d'en aper- cevoir les inconvénients et le zeéle de travailler à y remédier. Pour l'exécution de ce dessein, il ramassa dans les Péres et les anciens docteurs les passages les plus précis surles questions qui s'agitaient alors dans les écoles, et les distribua par ordre des ma- tieres, afin. de former par là un corps de décisions nettes, respectables, authentiques, et capables, en p un mot, de lever tous les doutes, et de ramener tous les esprits ἃ l'uniformité de doctrine. L'Ouvrage qui résulta de ce travail, est intitulé les Sentences ; titre, comme on l'a vu ci-devant, qui n'était pas nouveau. Il est partagé en quatre livres, composés chacun d'un grand nombre de distinctions. La marche de l'au- teur est d'établir d'abord sur chaque matiere l'état de la question, ensuite d'exposer les opinions de part et d'autre, avec les autorités dont on les ap- puie, et enfin de porter le jugement qui lui parait le plus conforme à l'esprit de l'antiquité. Toute science, dit-il dans sa Préface, a pour ob jet les choses ou les signes. Les choses se divisent en celles dont on doit jouir, et celles dont il n'est permis que d'user; c'est-à-dire, Dieu et les créa- tures. Les signes sont aussi de deux sortes; les uns se terminent à signifier sans conférer ce qu'ils signifient, tels sont les sacrements de l'ancienne loi ; les autres le donnent, ce sont les sacrements de la nouvelle loi. Voilà les quatre points qui entrent dans le dessein de l'auteur. Le premier livre, compris en quarante-huit dis- tinetions, roule sur les attributs de la Divinité. Mais avant que d'entamer ce sujet, Pierre fait une ques- tion ; savoir, s'il n'est pas licite de jouir de la vertu pour elle-méme. Il se décide pour la négative, sur les principes de saint. Augustin qu'il cite, et prouve que la vertu doit étre rapportée à Dieu comme fin derniere. De là il passe au mystére de la Trinité, qui fait la matiére de la seconde distinction. Aprés l'avoir établi par l'autorité de l'Ancien et du Nouveau Testament, il cherche danslatroisiéme quelles images lon peut trouver de la Trinité dans les créatures. La génération du Verbe occupe les six distinctions suivantes. Entre les questions que l'on y propose, la plus subtile, à notre avis, est celle-ci (dist. 7) : Le Pére a-t-il eu le pouvoir et la volonté d'engen- drer son Fils? Si vous répondez aflirmativement, il s'ensuit qu'il y a dans le Pére un pouvoir et une volonté que le Fils n'a pas. On résout cette difficulté en disant que. quoique le Pere ait engendré volon- tairement, néanmoins la génération n'est point un effet dela volonté, mais de la nature. Car il est Pére dela méme maniere qu'il est Dieu (dist. 6). Or sa divinité n'émane point de sa volonté. Il faut. donc en dire autant de sa paternité (dist. 7). : La procession du Saint-Esprit et sa mission four- tiana. Eni. (12) Corrozet, Ant. de Par., c. 744. (15) « Dans le choeur de l'église collégiale de Saint- Marce! à Paris, est une représentation du tombeau du cé- lebre Pierre Lombard, évéque de Paris. Cette figure et inscription, quoiqu'anciennes, ne sont pus du temps de sa mort, mais de plus de centans aprés, comme on le juge par la hauteur desa mitre. » Lr Brur. Hist. de Pa- ris, t. T, p. 196. 15 PETRUS LOMBARDUS 16 " nissent la matiére de dix distinctions, depuiset com- A que ces propositions ne signifient autre chose, si- pris la dixieme | jusqu'à la dix-neuviéme. inclusive- ment ; aprés quoi l'on traite des propriétés, tant ab- solues que relatives, des trois personnes divines, ce qui se termine à la trente-quatriéme distinction. On commence à la suivante, et l'on continue jusqu'à la fin du livre à parler de certains aitributs de la Divinité qui demandent une considération particu- liere ; savoir, sa science, sa providenee, sa prédes- lination, sa toule-puissance. Sur ce que toutes choses sont présenies à la connaissance de Dieu, lon demande (dist. 36) s'il faut accorder qu'elles soient dans l'essenee divine. La réponse est néga- tive, par la raison que bien que la connaissance de Dieu soit de son essence, cependant tout ce qui est dans cetle connaissance n'appartient pas à l'essence de Dieu ; autrement tout lui serait coessentiel et de méme nature que lui; ce qui est absurde. Cette essence divine est présente en tout lieu, et n'est non que tout ce que Dieu veut est en son pouvoir 3 mais non pas réciproquement que tout ce qu'il a le pouvoir de faire, il le veuille ou le fasse réellement. Dieu peut-il faire les choses meilleures qu'elles ne sont? C'est une suite de la question précédente. Pierre se déclare pour l'aflirmative, et fait à ceux qui tiennent. pour Ja négative le raisonnement sui- vant : Pourquoi dites-vous qu'une créature particu- liere, ou méme la totalité des créatures, ne peut étre meilleure qu'elle n'est ? Est-ce parce qu'elle est si souverainement bonne, qu'il ne lui manque au- cune perfection ? Mais alors vous-égalez la créature au Créateur. Est-ce parce qu'elle ne peut admettre le plus grand bien qui lui manque ? En ce cas c'est un défaut dans elle, et non. une perfection ; et cer- tainement elle pourrait étre meilleure, si on la ren- dait susceptible d'un plus grand bien. Dieu peut done faire une chose meilleure qu'elle n'est. Il peut renfermée dans aucun. Elle n'est ni locale, ni cir- p; aussi la faire d'une autre et meilleure maniere, bien conseriptible. Il n'en est pas de méme des esprits. Quoiqu'ls ne soient pas susceptibles de dimension (dist. 37), ils sont néanmoins terminés et. eircon- scrits dans un lieu, mais de maniere que quand plu- sieurs esprits, et méme tous seraient rassemblés dans un méme lieu, ils ne se presseralent pas, et n'empécheraient point quil ny existàt aulant de matiére que s'il était entiérement vide. ; La prescienee de Dieu peut se prendre en deux maniéres (dist. 38), ou pour la simple connaissance des choses à venir, ou pour la détermination de ces mémes choses. Dans le premier sens elle n'est point cause des événements futurs, et toutefois elle les embrasse tous, bons et mauvais ; au lieu que, prise dans le second sens, elle ne s'étend qu'à ceux du premier genre, et les connait en les déterminant. La diflérence de la prédestination et de la réprobation, dist. 40), consiste en ee que par celle-là Dieu pré- voit ce qu'il doit faire dans les élus, et par l'autre il connait les maux que feront les réprouvés et dont il n'est pas l'auteur. La. prédestination avait alors des adversaires qui prétendaient qu'elle nécessitait les hommes ; et voici comme ils raisonnaient : Ce qui est impossible maintenant, l'a été de toute éter- nité. Or ilest maintenant impossible qu'un préde- stiné ne soit pas sauvé : done il n'a jamais été pos- sible quil ne le füt pas : donc il est de. nécessité absolue quil soit prédestiné. « Pour la solution de cette. difficulté, dit modestement notre auleur, j'ai- merais mieux entendre les autres que de parler moi-méme. » Ensuite, aprés avoir fait voir que la méme objeetion peut se faire contre la prescience, il répond directement en. distinguant : Celui qui est prédestiné, dit-il, ne peut étre en. méme temps non prédestné ; c'est-à-dire, que la prédestination et la réprobation ne peuvent jamais tomber sur le méme sujet : on l'aceorde ; mais on nie que Dieu de tout ilemps n'ait pu s'abstenir de prédesüiner celui qu'il a réellement prédestiné ; et comme sa puissance est toujours la méme, il est eneore vrai présentement quil peut n'avoir pas formé cette prédestinalion. On voit ici la distinction du sens composé et du sens divisé, que l'auteur rend par les termes de conjun- ctim et divisim. La toute-puissance (dist. 43) fournit maltiere à plusieurs questions dont volelles plus remarqua- bles. Quelques théologiens modernes, dont Abailard était le chef, soutenaien! que Dieu ne peut faire que ce qu'il fait. Outre les raisons qu'on a vues ci-de- vant, ils s'étayaient encore de quelques endroits de saint. Augustin (14), οὐ il dit que Dieu n'est ap- pelé Tout-Puissant, que paree qu'il peut tout ce quil veut, et que sa volonté n'est pas plus grande que sà puissance. Notre auteur répond (dist. 44) (14) Euchirid. c. 96 ; Confes. l. vir, c. 4. entendu toulefois que cette maniére se rapporte à la chose méme; car si on la rapporte à la sagesse de l'ouvrier, il faut eonvenir quil n'y a point. d'au- tre ou de meilleure maniere que celle quil em- ploie. Les quatre dernieres distinctions roulent sur la volonté de Dieu. L'auteur n'en connait que de deux sortes : la volonté du bon plaisir, qui est la volonté proprement dite ; et la volonté de signe, qui n'est que métaphorique. La premiere, qu'on doit regarder comme la cause universelle de toutes choses, est une (dist 45), et nadmet point de multiplicité ni de mutabilité, parce que jamais elle ne peut manquer d'avoir son. aceomplissement (15). La volonté de signe est de cinq sortes : précepte, défense, conseil, opération et permission ; et c'est pour cela que l'E- criture nomme quelquefois les volontés du Seigneur au pluriel. L'auteur se propose ensuite quelques difficultés sur l'efficacité souveraine de la volonté de bon plaisir (dist. 46). 1^ Jésus-Christ dit à Jéru- salem qu'il a souvent voulu rassembler ses enfants, comme une poule rassemble ses poussins sous ses ailes, et qu'elle ne l'a point. voulu ; 2? l'Apótre dé- clare que Dieu veut le salut de tous les hommes, et cependant tous ne sont pas sauvés. Pierre emploie pour réponse les explications que saint Augustin donne à ees deux passages dans son Manuel de la foi (c. 67, 98, 109). Mais Dieu veut-il aussi que le mal arrive ? Aprés avoir rapporté les diverses opi- nions sur celle queslion, lauteur conclut en cette maniere : « Disons done que Dieu ne veut pas qu'on « fasse le mal, sans. toutefois ajouter qu'il veut que « le mal n'arrive pas. Car tout ce qu'il. veut qui se « fasse, se fait réellement; et tout ce quil ne « veut pas qui se fasse, ne se fait point. » L'homme veut quelquefois par une bonne volonté autre chose que ce que Dieu veut, et quelquefois il veut par une mauvaise volonté ce que Dieu veut par une bonne (dist. £8). Par exemple : un fils bien né souhaite que son pére vive, et souvent Dieu ne le veut pas. Un fils dénaturé désire, au contraire, la mort de son pere, et Dieu la veut aussi. Il y a donc bien de la différence entre ce qu'il convient à l'homme et ce qu'il convient à Dieu de vouloir ; et la fin à laquelle l'homme rapporte sa volonté, doit tre la régle pour approuver cette volonté ou la con- damner. Quelquefois la bonne volonté de Dieu s'accomplit parla mauvaise volonté des hommes, comme dans le erucifiement de son Fils. Mais, dit-on (ibid.), si Dieu a voulu la passion de son Fils, sa volonté a été, ou non, quil la βου τι de la part des Juifs. Dans le premier cas, il a done. voulu que les Juifs le missent à mort ? Pierre répond d'abord en conve- (13) Hec una est, nec. multiplicitatem. recipit nec mutabilititem, quia inexpleta esse non potest. 11 NOTITIA. 18 nant simplement que Dieu a voulu que le Christ A transmission du péché originel, il examine quelle souffrit et mourüt, parce que sa passion était un bien pour nous et la source de notre salut. Mais sur ce qu'on ajoute que Dieu voulait donc qu'il füt mis à mort par les Juifs, il distingue : Dieu a voulu que son Fils souffrit la passion et le crucifiement qui lui étaient causés par les Juifs, il l'accorde : Dieu voulait que les Juifs donnassentla mort à son Fils, il le nie. Car Dieu ne voulait pas, dit-il, l'action de ces Juifs qui était mauvaise ; mais il voulait la pas- sion de Jésus-Christ qui était bonne, et celte vo- lonté s'est accomplie par celle des Juifs qui était mauvaise. Ainsi finit le premier livre. Le second, partagé en quarante-quatre distinc- lions, concerne les créatures. Dans la premiere on traite de la fin pour laquelle l'homme et l'ange ont été créés. Les dix suivantes roulent sur les anges. On entame à la douziéme l'Ouvrage des six jours, que l'on parcourt jusqu'à la seizieme. L'homme oc- cupe les restes du livre. Pourabréger, nous ne nous arréterons qu'à ce dernier objet. Aprés avoir détaillé les prérogatives de l'homme innocent, on demande (dist. 24) quelle gràce lui était nécessaire pour per- sévérer dans cet état. La réponse est quel'homme, ainsi que l'ange, avait recu dans sa création une gràce par laquelle il pouvait se maintenir, c'est- à- dire ne point déchoir de ce qu'il avait recu ; mais non pas mériter,sans une nouvelle gràce, le salut éternel. « La gràce de sa création, dit l'auteur, lui « donnait le pouvoir de résister au mal ; mais elle « ne lui donnait pas celui d'accomplir le bien. Il « pouvait cependant, au moyen de ce secours, bien « vivre en quelque sorte, parce qu'il pouvait vivre «sans péché. Mais il ne pouvait pas, sans l'aide « d'uneautre στᾶσα, vivre d'une maniere spirituelle « qui lui méritàt le bonheur éternel. » Le libre arbitre est défini (ibid. et dist. 25, initio) une faculté de la raison et de la volonté, par la- quelle, avec le secours de la gràce, on choisit le bien et sans celle gráce on se porte au mal. Mais celle définition, ajoute lauteur, ne convient ni à Dieu, ni aux saints glorifiés, lesquels, pour étre incapables de pécher, n'en ont que le libre arbitre plus parfait. « C'est pourquoi (16) si l'on examine * ]a chose de plus pres il parait que le libre arbitre n'est appelé tel, que parce qu'il peut sans con- train'e ni nécessité rechercher ou choisir ce quela raison lui aura dicté. » La gràce se divise on opérante et coopérante (dist. 26). La premiere prévieut la bonne volonté; car c'est par elle que la volonté de l'homme est délivrée et préparée pour étre bonne, et pour vouloir effica- cement le bien. La seconde suit la volonté déjà ren- due bonne, etl'aide à exécuter. Mais comment la gràce prévient-elle la volonté? (17) En lui inspirant une foi accompagnée d'amour. On dispute si la gràce opérante οἱ la gràce coopéranle sont deux gráces réellement différentes. L'auteur incline pour ceux qui pensent que ce n'est qu'une méme gràce, el que toute la disünction ne consiste que dans les effets. La gráce, dit-il, est appelée opérante, en tant qu'elle délivre la. volonté et ]a dispose à voloir le bien ; et coopérante, en tant qu'elle l'aide pour ne pas vouloir en vain, c'est-à-dire, pour accomplir la bonne ceuvre. La question du péché originel est une de celles que l'auteur traite avecle plus d'étendue et. de soin (dist. 30-33). Dans les quatre distinctions consa- crées à ce point de doetrine, aprés avoir prouvé la ^ (16) Unde , si diligenter inspiciatur , liberum vi- detur dici arbitrium, quia sine coactione et neces- sitate valet appetere vel eligere quod ex ratione de- creverit. (^) Si mons!ratur nihilominus tibi voluntatem pr:eve- diligenter qui sit ipsa attendas, gratia est sa nature, et montre par saint Augustin, que c'est la concupiscence méme que l'Apótre nomme la loi du péché. On demande qu'est-ce que cette concu- piscence dans les enfants? Ce n'est pas un acte, dit- 1], mais un vice qui rend l'enfant disposé à convoiter, et qui fait réellement convoiter l'adulte. Mais, ob- jecte-t-on (dist. 32, iniiio), le baptéme efface le pé- ché originel, et néanmoins la concupiscence demeure aprés ce sacrement. L'auteur répond que bien que le baptéme ne détruise pas la concupiscence, néan- moins il la diminue et l'empéche de dominer et de régner : en sorle que ce qui en reste n'est plus im- puté à péché, mais est seulement la peine du péché, au lieu qu'il était auparavant et peine et péché. La concupiscence a-t-elle Dieu pour auteur? Oui, comme peine, dit-il (?bid.) ; mais commme péché, c'est l'ouvrage du diable. A lexamen du péché originel succede celui du péché actuel. L'auteur (dist. 41, initio) discutant la question, savoir si toutes les actions faites sans la foi sont mauvaises, dit que l'affirmative (18) est soutenue par quelques-uns avec probabilité ; et il en allégue les raisons tirées de saint Augustin ; ensuite il rapporte le sentiment de ceux qui tenaient pour la négative, et ne décide rien. L'Incarnation, les trois vertus Théologales, les quatre Cardinales, les dix Commandements de la loi, la différence des deux Alliances, sont les objets qui remplissent le troisiéme livre composé de qua- rante distinctions. Une des questions qui agitaient fort les écoles du temps de Pierre Lombard, était de savoir si la na- ture divine, ou seulement la personne du Fils, s'é- tait incarnée. On alléguait pour et contre des rai- sont tirées des Péres. L'auteur, aprés les avoir ba- lancées, conclut qu'il faut dire que la personne du Fils a pris la nature humaine, et qu'à celle-ci la na- ture divine aété unie daus le Fils ; et c'est pour cela, ajoute-t-il, que l'on dit véritablement que la na- ture divine a pris chair. Quant à ce qu'on dit, pour- suit-il, quele Fils seul apris la forme d'esclave, par là on ne prétend point exclure la nature divine, mais seulementles personnes du Pére et du Saint- Esprit. Eníin, sur ce qu'on objectait que ce qui est propre au Fils etnonce qui est commun à la Divinité, s'est re- vétu de l'humanité, il répond que la nature divine s'est unie à la nature humaine dans la propre hypostase du Fils, et non dans celle des trois personnesen commun. On disputait encore vivement sur l'adoration de l'humanité de Jésus-Christ (dist. 9). Les uns préten- daient quon nelui devait pas un culte de latrie, mais seulement un culte de dulie, dont ils distin- guaient deux sortes ;. l'un qu'on peut rendre à toute créature sainte, l'autre qui ne convient qu'à la créature par excellence, c'est-à-dire, le corps et làme de Jésus-Christ. C'était l'opinion de Gilbert de la Porrée. D'autres voulaient. qu'on ne reudit qu'une seule et méme adoration aux deux natures, et c'est le sentiment que. notre auteur adopte. (dist. 10), aprés l'avoir appuyé de passages trés-précis de l'antiquité. Aulre question qui faisait grand bruit dans les écoles : Jésus-Christ en tant qu'homme est-il une personne ou quelque chose ? Les arguments pour et contre se balancent, dit notre auteur. Car on prouve qu'il est une personne parles raisons suivantes : Si en tant qu'homme il est quelque chose, e€'est ou une personne, ou une substance raisonnable : mais s'il B C niens et prieparans, scilicet fides cum dilec ione. (18) Quod a quibusdam non irrationabibter ad- struilur, qui dieunt omnes actiones et — voluntates hominis sine fide malas esse, quie fide habita bono existunt. 19 PETRUS LOMBARDUS. 20 est une substance raisonnable, il esten mémetemps A qu'il avait. la connaissance claire et distincte de une personne. En effet la définition de la personne n'est autre chose que lasubstance raisonnable d'une nature individuelle. Donc, en accordant qu'il est quelque chose en tant qu'homme, on est forcé de convenir qu'il est une personne. Mais cet aveu Jette dans un inconvénient. Car si en tant qu'homme il est une personne, donc il est une quatriéme per- sonne de la Trinité ; donc il est Dieu par son huma- nilé. C'est pour éviter cet inconvénient οἱ d'autres, ajoute-t-il, que quelques-uns soutiennent que Jésus- Christ, en tant qu'homme, n'est ni une personne, ni quelque chose. Pierre montre ensuite la fausseté du raisonnement oü l'on conclut de ce que l'homme dans Jésus-Christ est une substance raisonnable, qu'il est en méme temps une personne sous ce rap- port. Car, dit-il, l'àme de Jésus-Christ est une sub- stance raisonnable. Cependant elle n'est pas une chose isolée et non unie à une autre. Du reste, ajoute-t-il, cette description dela personne ne con- vient pas aux trois personnes de la Trinité. Il fortifie cette réponse d'un argument tiré de ce que le Christ a été prédestiné pour étre fils de Dieu, d'oü il s'en- suit quil est quelque chose en tant qu'homme. Mais il combat aussitót celle preuve, en disant que cen'est point à raison de son humanité qu'il est fils de Dieu : Non enim quo homo est, eo filius Dei. C'est par oü il termine cette question, laissant à présu- mer qu'il penchait vers l'opinion des Nihilistes, c'est- à-dire, de ceux qui prétendaient que Jésus-Christ n'é- lait point quelque chose suivant l'humanité (dist. 14). Hugues de Saint-Victor s'était efforcé de prouver que la scieace divine et la science humaine sont égales en Jésus-Christ. Pierre-Lombard prend le juste mi- lieu entre cette opinion et celle des théologiens qui soutenaient que l'àme de Jésus-Christ ignore quel- que chose. Il convient que par la sagesse qu'elle a recue en vertu de son union avec le Verbe, elle sait tout ce que Dieu sait, mais qu'elle nele comprend pas aussi parfaitement que lui ; d'oit il infere que la sagesse de cette áme n'est pas égale à la sagesse du Verbe ; parce que dit-il, celle-ci est bien plus ex- cellente et comprend toutes choses d'une maniere bien plus parfaite. On objec!ait que si l'humanité de Jésus-Christ sait tout, 1l s'ensuivrait qu'elle peut aussi tout. Pierre nie la conséquence, par la raison que la toute-puissance est un attribut incommuni- cable de la divinité, au lieu que la connaissance appréhensive de toute chose peut étre accordée à la créature, et l'a été effectivement à l'àme de Jésus- Christ, suivant le témoignage de l'Ecriture. En traitant de la mort de Jésus-Christ, Pierre met en question si dans cet état la Divinité fut sé- parée ou non de l'humanité. Plusieurs théologiens soulenaient l'affirmative. Il rapporte leurs argu- ments (dist. 21), les réfute, et prouve par des au- torités précises que l'àÀme et la chair du Sauveur, quoique divisées par la mort, ne furent ni l'une ni l'autre séparées du Verbe. Jésus-Christ ayant été doué de la plénitude des vertus et des gráces, a-t-il eu la foi, l'espérance et la charité ? C'est à l'occasion de eette question, et avant que d'y satisfaire, que l'auteur parle des verlus théologales (dist. 23); et il en parle fort au long. « La foi, dit-il, a proprement pour objet les choses qu'on ne voit pas. » 1] distingue deux sortes de foi : l'une qui est informe et commune aux mau- vais chrétiens et. aux démons, c'est la foi dé- pourvue de la charité ; l'autre qui est particuliére aux bons et les caractérise, c'estla foi formée par la charité. La premiére, selon lui, n'est pas une vertu, quoiqu'elle soit néanmoins un. don de Dieu. L'espérance regarde les biens invisibles et éternels. Elle ne peut étre sans amour. Jésus-Christ n'a eu nil'une ni l'autre de ces vertus (dist. 26), parce B leurs objets, qu'elles ne voient que comme dans un miroir et en énigme. Mais il a eula charité, et dans le plus haut. degré. Cette verlu, qui consiste ἃ aimer Dieu pour lui-méme, et le prochain pour Dieu ou en Dieu, peut-elle se perdre lorsqu'on l'a une fois reque ? Pierre l'affirme (dist. 32), et le prouve contre quelques docteurs qui le niaient. Cependant il avoue que la charité parfaite ne se perd point, ou se perd rarement. hs Le quatriéme livre, compris en cinquante distinc- tions, embrasse les sacrements de l'ancienne et dela nouvelle loi, le jugement dernier, la résur- rection des morts, le bonheur des saints dans le ciel, et les peines des damnés en enfer. L'auteur prétend (dist. 1) que la circoncision avait la méme efficacité que le baptéme pour remettre les péchés, mais non pour conférer la gráce. Le baptéme donné au seul nom de Jésus-Christ est va- lide, selon lui (dist. 2). De son temps, il ne se con- férait encore que par immersion, et l'usage de l'E- glise Gallicane était de répéter cette immersion jus- qu'à trois fois en l'honneur de la Trinité. Cependant il croit permis de s'en tenir à une seule, pourvu que. la coutume de l'Eglise oü l'on se trouve ne s'y oppose pas. Sur la confirmation (dist. 7), il. regarde le saint Chréme comme essentiel à ce saerement, dont il ne reconnait point d'autre ministre que l'évéque. Il fait consister (dist. 8) la forme de l'Eucharistie dans ces paroles : Ceci est mon corps, ceci es mon sang. « Car lorsqu'on les profére, dit-il, le pain et le vin se changent au corps et au. sang de Jésus- Christ ; le reste n'est que pour honorer Dieu. » Il combat vigoureusemet l'hérésie de Bérenger (dist. 10) ; mais il soutient mal à propos (dist. 13) que le pouvoir de consacrer ne réside que dans les pré- ires catholiques, et qu'il ne se fait aueun change- (; ment réel du pain et du vin dans le sacrifice offert par des prétres hérétiques ou excommuniés. Dans]la pénitence, il distingue trois actes (dist. 11) : 1ὰ contrition, la confession et la satisfaction. Mais sont-ils également essentiels à ce sacrement ? Les opinions variaient dés lors sur ce sujet. Pierre se déclare pour celle qui assure que la seule con- trition sans confession orale efface les péchés. « Car dés qu'un pénitent, dit-il (dist. 18), vraiment con- trit se propose de se confesser, Dieu lui remet ses péchés parce qu'alors il y a confession de cceur, quoique non de bouche, par laquelle l'àme est pu- rifiée de ses fautes, et la dette de la mort éternelle lui est remise... Il faut donc que le pénitent se confesse, s'il en ἃ le loisir ; mais avant qu'il fasse sa confession de vive voix, s'il en a le vceu dans le ceeur, il a déjà recu la rémission des péchés. » Mais, demande-t-on plus bas, si le péché a été remis par la contrition dés que le pénitent a formé la résolu- lion dese confesser, qu'est-ce que le prétre peut lui remettre (au tribunal de la pénitence)? « Quel- ques-uns, répond-il, pensent que le pécheur étant lié d'un doublelien, savoir par la souillure de l'àme et par la dette de la peine éternelle, Dieu le dégage par lui-méme du premier lien, et le prétre du se- cond. D'autres disent que Dieu seul remet la dette éternelle , comme lui seul vivifie l'àme intérieure- ment par lui-méme. » Aprés avoir rapporté quel- ques autorités pour appuyer ce dernier sentiment, l'auteur conclut en. cette maniere: « On voit évi- demment par là que Dieu absout lui-méme le péni- tent de la dette de la peine, quil l'absout, dis-je, quand il l'éclaire intérieurement, en lui inspirant la véritable contrition du cur. La raison vient à lappui dece sentiment. Car personne n'est vrai- ment contrit.... qu'il n'ait la charité. Or celui qui ala charité mérite la. vie éternelle ; et personne - 24 NOTITIA. 22 n'est digne en méme temps dela vie et dela mort... A réduits à la taille. de Jésus-Christ; car il dit lui- Il ne s'ensuit pas de là que nous refusions aux pré- tres le pouvoir de remettre et de retenir les péchés, c'est-à-dire de déclarer les pécheurs liés ou déliés... Car ils lient lorsqu'ils imposent la satisfaetion. pé- nitentielle à ceux qui se confessent, et ils délient lorsqu'ils en relàchent quelque chose, ou qu'ils ad- mettent les pénitents purifiés à la participation des sacrements. » Ce passage manifeste deux choses : la premiere, que Pierre Lombard n'admettait qu'une espéce de contrition pour la pénitence, savoir : la contrition parfaite à laquelle 1l attribuait la vertu d'effacer les péchés avec le voeu du. saerement. C'é- lait l'opinion de Hugues de Saint-Victor, et Qa été celle de plusieurs grands théologiens jusqu'au con- cile de Trente, et de quelques-uns méme depuis. La seconde , qu'il ne regardait labsolution sacra- mentelle que comme un acte juridique par lequel le prétre déclare que les péchés sont remis. L'une et l'autre opinions, malgré les noms etle nombre de leurs défenseurs, sont universellement rejetées de nos jours, et avec raison, comme opposées à l'esprit du concile de Trente, et aux décisions de plusieurs Péres de l'Eglise. Pierre ne dit rien sur l'Extréme-Onclion que ce qui est avoué de tous les théologiens. Il n'agite, touchant l'Ordre, qu'une seule contro- verse (dist. 25). C'est celle qui concerne les ordina- tions faites par les hérétiques. Il avoue que cette question est trés-embarrassée, et. qu'il y a des rai- sons trés-fortes pour et contre la validité de ces ordinations. Il se contente de les rapporter sans rien décider. Pierre emploie seize distinctions pour expliquer le sacrement de mariage. Son inslitulion, son es- sence, ses avantages, ses empéchements dirimants, ses devoirs, son indissolubilité sont les principaux arlieles qui entrent dans ce traité. Examinant la uestion du mariage des infideles (dist. 29, versus [in.), il demande s'il peut se résoudre parla con- version de l'une des parties à la religion chrétienne. Aprés avoir exposé les moyens de l'affirmative, il dit « qu'il est, à la vérité, permis au mari devenu fidéle de renvoyer sa femme infidéle, quoiqu'elle consente d'habiter avec lui; mais que pendant qu'elle vitilne peut en épouser une autre. Pour celle, ajoute-t-il, qui se retire volontairement, il n'est pas tenu de la suivre ; et pendant qu'elle vit, il peut contracter un nouveau mariage. Mais cela, poursuit-il, ne doit s'entendre que de ceux qui se sont mariés dans l'infidélité. Que si l'un et l'autre se convertissent à la foi par la suite, ou. qu'ils aient contracté leur mariage étant déjà fidéles, et qu'en- suite l'un des deux apostasiant quitte l'autre en haine de cette méme foi, alors celui qui est aban- donné ne doit point suivre celui qui se relire; mais tant que celui-ci vivra il ne pourra se remarier, parce qu'il y a entre eux un mariage ratifié, ratum, gui ne peut se dissoudre. » C'est à peu prés la méme oetrine que celle de Hugues de Saint-Victor sur la dissolubilité du mariage des infidéles. On la re- trouve dans tous les scolastiques qui onl. suivi jus- qu'à nos jours. . Parmi les décisions que notre auteur donne sur l'état des hommes aprés cette vie, celles-ci nous ont paru les plus remarquables (dist. 43). Tous les hommes ressuseiteront dans l'état de l'homme par- fait, à la mesure de làge plein de Jésus-Christ, c'est-à-dire à làge d'environ trente ans. Mais ils ne seront pas tous de la méme stature, et les plus grands ne seront pas raecoureis pour étre (19) Enchir., c. 89. (20) Script. Angl. p. 947. (21) Cat. mss. Angl. part, i1, n. 1145 et 1774. méme qu'ils ne perdront pas un cheveu de leur téle, ils ressusciteront sans aucun défaut corporel, et Dieu fera, comme dit saint Augustin (19), en ras- semblant toutes les parties de leurs corps éparses dans l'univers, ce que fait un slatuaire lorsqu'il veut refondre une statue informe. Apres l'avoir bri- sée, ilen jette tous les morceaux dans un moule plus régulier, oü ils s'arrangent autrement qu'ils n'étaient la premiere fois, et prennent une nouvelle configuration. C'est la méme statue quant àla sub- stance ; elle ne differe que pour la forme. Les saints dans le ciel entendent les priéres qu'on leur offre sur la terre (dist. 46); et cela n'est nullement impossible à croire, parce qu'ils connais- sent dans la lumiére du Verbe qui les éclaire, les choses d'ici-bas qui peuvent les réjouir, ou dans lesquelles ils peuvent nous aider. Ils intercédent pour nous en deux maniéres, et parleurs mérites, B qui ajoutent du prix à nos prieres, et par leur affec- tion, en désirant et demandant l'aecomplissement de nos voeux, ce. qu'ils ne font néanmoins qu'avec subordination à la volonté. divine. Pierre Lombard pense (dist. 47) que les damnés ne souffrent pas toutes les peines qu'ils méritent à la rigueur, et que Dieu leur fait sentir quelques effets de sa miséricorde. Tels sont les objets qui nous ont le plus frappés dans les quatre livres que nous venons de par- courirp ouvrage qui a mérité à son auteur le titre de Maitre des Sentences, qui a servi de texte aux lecons des professeurs de théologie pendant plusieurs siécles, et dont les lumieres de ces derniers temps n'ont pas éclipsé la célébrité. Le nombre des commentaires qui ont été faits sur ces livres se- rait presqu'infini à délailler. Pitseus en compte jus- qu'à cent soixante composés par les seuls Anglais (20). Mais qui pourrait faire l'énumération de ceux qui ont été enfantés parles théologiens des autres ( nations ? On ne s'est pas contenté d'orner de commentaires la Somme des Sentences, on a voulu méme lui préter les gráces de la versification. Les biblio- theques deCaio-Gonvelen et de. Saint-Pierre de Cam- bridge conservent chacuneun manuscrit, qui a pour titre: Quatuor libri Sententiarum versificati (21). Avant que de passer aux autres productions de notre auteur, nous ne devons point dissimuler le doute que le docteur Echius, Chelidonius et Thoma- sius ont élevé sur le véritable pére de celle dont on vient de rendre compte (22). Le premier ayant ren- contré dans l'abbaye de Molk un manuserit intitulé la Somme de Maitre Bandini, la lut attentivement, dit-il, οἱ s'apercut avec surprise qu'à la réserve du siyle, elle ne différait presqu'en rien des Sentences de Pierre Lombard. « J'en fis la confrontation sur- le-champ avec un imprimé, ajoute-t-il , et il me pa- rut que l'un des deux écrivains devait passer pour plagiaire, mais sans faire tomber mon soupcon sur l'un ni sur l'autre. Car Pierre Lombard depuis tant de siécles passe si universellement pour l'auteur de ceite Somme, qu'on ne peut la lui enlever sans les raisons les plus claires et les plus. fortes. Cependant le manuscrit de Bandini est. ancien, et il se trouve parmi les manuserits d'un trés-ancien monastere. De plus, l'ouvrage est fait de. maniere qu'il parait avoir été plus facile d'y ajouter que d'en retran- cher: Tali formula concinmatus, ut quis facilius addiderit quam detraxerit. » Chelidonius, abbé des Bénédictins Ecossais, à Vienne, ayant eu commu- nication de ce manuscrit, le fit imprimer en cette ville chez Jean Singrenius l'an 1519, en un volume Anecd. t. Pez, ], Diss. isag., p. xLv, xLvil 23 PETRUS LOMBARDUS. 24 in-folio avec une dédicace adressée à l'empereur A l'apologie de Pierre Lombard, composée par lui- Maximilien. Cet éditeur ne doute nullement que la Somme de Bandini ne soit l'original des livres des Sentences, et Thomasius, comme on l'a dit, parait appuyer cette opinion. Mais un manuscrit du xiri* siecle, découvert par dom Bernard Pez (23) dans la bibliotheque de l'abbaye d'Ober-altaich, dissipe en- liérement le nuage. Il porte en titre: Abreviatio magistri Bandini de libro Sacramentorum. Magistri Petri Parisiensis episcopi fideliter acta. Ainsi ni Pierre Lombard, ni Bandini ne sont coupables de plagiat; mais le dernier a fait, ce qui est trés- permis, l'abrégé de l'ouvrage du premier. 2» Pierre Lombard est auteur d'un Commentaire sur les Psaumes et les. Cantiques, dans lequel il emploie et amplifie la Glose interlinéaire d'Anselme de Laon. Ce Commentaire, dit Albéric de Trois- Fontaines (24), est ce que les écoles appellent aujourd'hui la Grande Glose, e£ luec est in scholisqua dicitur Magna Glossatura. Gerohus, prévót des Cha- p noines réguliers de Reichersperg en Baviere, dans sa lettre au pape Alexandre III, sur les erreurs qui avaient cours de son temps (25), reléve une pro- position de cet ouvrage, oi l'auteur semble avancer qu'on ne doit qu'un simple culte de dulie, et non celui d'adoration à l'humanité de Jésus-Christ. Mais la maniere orthodoxe dont Pierre Lombard s'explique sur ce sujet dans sa Somme des Sentences (L. HI, dist. 10), demande qu'on interpréte cette proposition en bonne part. Ou bien il faut dire que la Glose sur le Psautier ayant été faite avant la Somme, i| aura rétracté dans celle-ci ce quil "avait hasardé témérairement à cet égard dans l'autre. 3^ IL a fait sur la concorde évangélique un Com- mentaire dont nous ne pouvons rien dire, parce que nous ne l'avons point vu, et. qu'aucun. hibliographe n'en a rendu compte. 15 Nous avons de lui un autre. Convnentaire sur les Epitres de saint Paul, tiré en grande partie des Péres, et surtout de saint Ambroise, de saint Jéróme et de saint Augustin. Cet ouvrage est clair, métho- dique, et renferme, outre les pensées des Péres, de fort bonnes vues propres à l'auteur. ἃ IIL— ouvrages manuscrits ou perdus. Les ouvrages de Pierre Lombard qui n'ont pas encore vu le jour, sont: 1* Des Gloses sur Job, dont on conserve un exem- plaire parmi les manuscrits de l'abbaye de Savigni, àu diocése d'Avranches (26). , , ?? Des Sermons sur les Dimanches et Fétes de l'année, qui se rencontrent dans la bibliothéque de la Cathédrale d'Erfort (27), οἱ dans celle de l'ab- baye d'Alne, ou d'Aune, au diocese de Liége (28). On les voit aussi à la bibliotheque, du Roi, dans un seul et méme volume, et le Sermon de l'Eucharistie à part dans un autre (3588). 3* Deux lettres à Philippe (29), archevéque de Reims, et une à Arnoul, prévót de l'Eglise de Metz (30). Cette derniére est une réponse à celle qu'Ar- noulavait écrite à notre auteur, ces trois piéces existent, selon Fabricius, dans un méme manuscrit, à la bibliothéque Pauline de Leipsick. 4^ Parmi les manuserits de l'abbaye d'Alllighem (31), on trouve Petri Lombardi methodus practice theologie. Ce litre annonce vraisemblablement un ouvrage différent des Sentences. 5^ Léland (32) témoigne avoir eu entre les mains 35) Pez, Anecd. , t. 1. Diss. isag , p. XLv, XLvir, n? 67. (24) Ad an. 1156, p. 528. Ó (25) Pez, Anecd. t. V, p. 555. (26) Le Long. Biblia Sacra, t. 11. (27) Cat. mss. Angl. part. 1v, p. 1645. (28) Sand. mss. Belg. part. Ir, p. 944. (39; HW n'y a point. eu dans le xir siecle d'archevéque méme contre les imputations d'erreurs dont le char- geait Jean de Cornouailles qui avait été son disciple. Dans cet ouvrage, dit Léland, Pierre Lombard ré- pond d'une maniere exacte, forte et subtile aux ob- jections de son adversaire, et le traite avec la supé- riorité d'un vieux soldat sur un champion qui com- mence d'entrer en lice. Nous ignorons ce que cet ouvrage est devenu. Mais il est. certain, comme on le verra, que Jean de Cornouailles ne se tint point pour vaincu, et ne rendit pas les armes. & IV. — Sa doctrine, son érudition, son génie, sa maniere d'écrire. C'est principalement sur la Somme des Sentences, qu'on doit apprécier le mérite littéraire de Pierre Lombard. On a rendu compte ci-dessus de la marche de cet ouvrage et des principaux articles de la doc- trine qu'il renferme. On a parlé aussi de la célébrité dont il a constamment joui dans les écoles. Il est à propos maintenant de retracer les contradictions qu'il ἃ essuyées, et de marquer en détail ce qui en a été l'occasion. Sous prétexte du Nihilisme qu'on y insi- nue, Jean de Cornouailles, dont il a été question plus haut, entreprit, du vivant de lauteur et aprés sa mort, de le faire condamner. Il adressa dans cette vue un écrit plein de fiel et d'emportement au pape Alexandre HII, et se donna, pendant environ douze ans, divers mouvements pour atteindre ce but. Ala finil obtint du pontife, l'an 1170, un reserit portant défense à tous les professeurs d'enseigner que Jésus-Christ en tant qu'hommen'est point quelque chose. Telle fut la reconnaissance de ce disciple pour son maitre, et tel fut le succés de ses démarches. Peu aprés, Gautier, prieur de Saint- Victor, renouvela les mémes attaques avec aussi peu deménagementdans son traité con£re les quatre laby- vinthes de la théologie. Un troisiéme antagoniste de notre auteur s'éleva du fond de l'Italie, vers le méme temps (33). C'était le fameux Joachim, abbé de Flore en Calabre. Il accusa le Maitre des Senten- ces d'admettre une quaternité dans les personnes di- vines; et cela pour avoir dit (Sent. l. 1, dist. 8) quele Pere, leFils et le Saint-Esprit sont une certaine chose Souveraine, guedam summa res, qui n'engendre point, n'est point engendrée et ne procéde point. Tout absurde que füt l'aecusation, il se mit en de- voir de la prouver par un livre quil présenia au concile de Latran célébré l'an 1179. Occupée d'autres objets, l'assemblée ne jugea pas à propos de pro- noncer sur ce point ; mais celle qui se tint au méme lieu, l'an 1215, prit hautement la défense dela pro- position dénoncée, et flétrit par une censure igno- minieuse le libelle du dénonciateur (34). Plus modérés et plus équitables que ces trois ri- vaux de Pierre Lombard, les maitres en théologie de Paris dressérent, vers l'an 1300, une liste des ar- licles qu'ils n'approuvaient point dans l'ouvrage des Sentences, et s'accordérent à ne les point enseigner. Mais il est à remarquer, d'aprés M, d'Argentré, que cette liste ne fut point rédigée dans une assemblée de lUniversité, que les articles qu'elle contient n'ont cessé d'étre enseignés que par une conven- tion économique, et qu'on ne connail aucun. décret, ni de cette école, ni d'aucune autre qui les ait pros- crits. Ils sont au nombre de seize, dont voici les plus remarquables: 15 La charité par laquelle nous aimons Dieu et le prochain, m'est point quelque de Reims du nom de Philippe. Cest apparemment Phi- lippe, archidiacre de Paris. (50) Fabr. Bibl. med. lat. t. V, p. 782. (51) Sand., ibid, part. u, p. 147. (52) Script. Britan. p. 221. (95) D'Argentré, Coll. jud. nov. t. I, p. 219-920. 58) Matth. Paris, ad an. 1179. - 25 NOTITIA. 26 chose de créé, mais le Saint-Esprit méme. (Saint A naux. La paresse entretenait ce préjugé, la fureur Thomas explique néanmoins en bonne part cette proposition, en disant que (2-2, qu. 23, a. 2) « l'intention du Maitre n'est pas que le mouvement par lequel nous aimons Dieu, soit le Saint-Esprit méme, mais quil vient immédiatement du Saint- Esprit, et non. par le moyen d'aucune habitude, comme les actes des autres vertus, tels que ceux dela foi et de l'espérance). » 2» Les anges crois- sent en mérite par rapport à la récompense essen- tielle, jusquau jugement dernier. 3* L'homme, avant le péché, jouissait de la vision intuitive de Dieu. £e Ceux qui furent baptisés du baptéme de Jean, sans y mettre leur espérance, n'étaient point tenus de recevoir celui de Jésus-Christ. 5? Les schismatiques, les hérétiques, les excommuniés et ceux qui sont dégradés, ne consacrent point le corps de Jésus-Christ. 6? Les évéques qui sont dans le méme cas n'ont pas le pouvoir deconférer les ordres. A ces seize articles, les modernes en ont ajouté dix autres, qui sont les mémes que nous avons re- levés dans l'analyse des Sentences. Voilà pour les méprises positives de notre auteur. On lui reproche (35), outre cela, des omissions importantes, comme sur l'Eeriture sainte, l'Eglise, la primauté du pape, les conciles : toutes matiéres qu'il ne touche point ; des allégories forcées qu'il rap- porte quelquefois en preuve de ses assertions ; enfin un défaut de critique qui lui a fait adopter des pieces supposées,telles que les fausses Décrétales. Malgré ces taches, Pierre Lombard, ainsi qu'on Ia dit, a toujours été regardé, et ne cessera de l'étre, comme le chef et le modéle de l'école. ἢ mé- rite effectivement ce double titre, soit par l'excel- lence de sa méthode, la meilleure, pour ne pas dire la seule, à laquelle on puisse s'attacher, soit par la justesse et lasagacité de son esprit, qui se mani- festent. dans presque toules ses décisions ; soit par létendue et le choix de son érudition, dont on voit des traits frappants dans ce nombre prodigieux de passages de l'Ecriture et des Peres, qu'il emploie pour l'ordinaire avec goüt et discernement dans ses livres; soit enfin par la netteté de son style, qui, à quelques endroits prés, est le mieux assorti au genre des matiéres qu'il traite. Pourquoi done ce guide si respectable et si respecté a-t-il toujours été si peu suivi ? Pourquoi ce Maitre par excellence n'a- til presque fait aucun disciple ? Chose étonnante! L'Ecole, tout occupée à feuilleter, expliquer, com- menter, analyser la Somme des Sentences, en a gé- néralement abandonné la méthode et le plan. Cet ouvrage, fait pour bannir de la théologie toutes les questions inutiles et souvent dangereuses, pour marquer les bornes oit l'esprit humain doit se ren- fermer dans l'étude de cette science divine, pour faire connaitre les sources essenüelles dans les- quelles il faut la puiser; cet ouvrage, dis-je, si bien entendu au jugement de ses inlerpréles, a néan- moins eu des suites entierement contraires à sa des- tinalion. Jamais, en effet, la licence des opinions ne fut plus grande que depuis qu'il eut paru. Jamais les scolastiques n'étudierent avec plus d'ardeur la philosophie paienne, et n'en firent un plus grand usage dans les matiéres de religion, que depuis que Pierre Lombard leur en eut montré le danger. Jamais l'étude des Péres ne fut plus négligée, que depuis qu'il en eut prouvé la nécessité par ses principes et fait sentir l'utilité par son. exemple. Oserons-nous le dire ? C'est le degré de perfection oit notre auteur semblait avoir porté son travail, qui a fait aban- donner la route qu'il avait tracée. Dans ces temps dénués de critique on s'imagina qu'il ναὶ, épuisé toute la doctrine de l'ntiquilé dans ses livres, et par là on se crut dispensé de recourir aux origi- (53) Fleury, Hist. eccl. 1. vut, n. 34. de disputer le fortifiait. Car que faire dans une école nombreuse, comment s'y exercer et s'y dis- tinguer sans le secours de la dispute ? Ce fut dans le méme temps et par les mémes causes que l'on vit dégénérer l'étude du droit cano- nique. Gratien, contemporain de notre auteur, fit sous le titre de décret, une compilation des lois ec- clésiastiques, qui eut le méme succés et produisit les mémes effets que la Somme des Sentences. Dés lors on cessa de lire les conciles et. les anciennes Déerétales. Ce nouveau Décret tint lieu de code universel et devint le texte d'un nombre infini de volumineux commentaires, οὐ l'on ne s'occupait quà imaginer de nouveaux cas, à obscurcir ceux que l'antiquité avait décidés, et à faire d'une science pacifique par son institulion, une source intaris- sable de chicanes. Ainsi, deux ouvrages qui avaient pour objet le rétablissement des bonnes étu- B des, ont été l'occasion et l'époque de leur dépéris- sement. 2 V. — Editions de ses euvres. Une de nos obligations étant de faire connaitre les éditions des ouvrages de nos auteurs, nous avouons qu'il ne nous est pas possible d'y satisfaire pleinement à l'égard des Sentences de Pierre Lom- bard. Comme elles ont été pendant plusieurs siécles, ainsi qu'on l'a dit, et presque jusqu'aux derniers temps, le texte unique sur lequelles lecons de théo- logie roulaient, il a fallu les reproduire dans tous les pays un nombre de fois qu'il n'est pas facile d'i- maginer. Nous prions done nos lecteurs de se con- lenter des éditions ou réimpressions qui sont ve- nues à notre connaissance aprés de soigneuses rc- cherches. Nous allons les ranger sous les noms de lieux oi elles ont été faites, en observant. de nom- merles garants de celles que nous n'avons pas (; vues par nous-mémes. A Venise, trois éditions in-folio, savoir, en 1477 chez Vandelin Spire, en 1480 avec l'explication de Nicolas de Orbellis et les conclusions de Henri Go- richem, en 1514 chez Grégoire de Gregoriis. Une édition in-h? de 1507 ; deux éditions Zn-8^, la premiere de lan 1563 chez Francois Laurent, la seconde de l'an 1584 chez Marc-Antoine Zalterio. A Basle, huit éditions in-folio, dont les six pre- miéres sorties des presses de Nicolas Keslers, sont des années 1486, 1487, 1492, 1498, 1502, 1510; la septiéme de 1513, est accompagnée des Com- mentaires de Gilles de Rome, et des additions de Henri de Vrimaria ; la huitiéme fut donnée en 1516 chez Pierre de Legendorff, par les soins de Daniel Agricola, Franciscain, A Genéve, le premier livre des Sentences fut pu- blié l'an 1580 chez Eustache Vignon, in-8?, avec le Commentaire de Lambert Danzus et des Prolégo- ménes, oü l'on tàche de montrer l'origine et les progrés de la théologie scolastique. Cette. édition à été mise, comme elle le méritait, à l'index. A Louvain, une belle édition iz-folio, sur les cor- rections de Jean Aleaume, chez Barthélemi Gravius, lan 4546, au méme lieu et chez le méme impri- meur sept éditions 2n-&^, savoir, en 1546, 1552, 1556, 1551, 1567, 1568, 1574, A Mayence, Herman Maresius imprima les Sen- tences pour Herman Masius, i»-8?, l'an 1632. A Cologne, quatre éditions ?n-8^, la premiere en 1509, la seconde en 1566, chez la veuve Jean Birk- man, sur les corrections d'Antoine Democharés, la troisiéme chez la méme en 1576, la quatrieme en 1604. A Paris, trois éditions in-folio; la premiere de 1535, chez les héritiers de Josse Bade Ascencius ; 21 PETRUS LOMBARDUS. 28 la deuxieme de 1546, chez Jéróme et la veuve A forme in- 49, savoir, l'an 1525 et l'an 1528. Quatre Denyse de Marnef ; la troisióme en 1564, chez Sé- bastien. Nivelle. Sept éditions in-&^, savoir, en 1516, par Louis Tilietan, pour Jean de Roigny en 1537 par le méme ; en 1538 par Nicolas Buffet, pour Jean Petit et Jean Macé ; en 1539 chez Chevallon en 1542 chez Nicolas de Guinguant, sur les correc- tions du docteur Jean Aleaume, la méme année chez Jean Foucher, en 1550 chez la veuve Maurice de la Porte. Vingt-une éditions in- 8" données en 1514, chez Francois Regnault et Geofroi de Marnef, en 1517 chez Jean Petit et Francois Regnault, en 1528 chez. . en 1536 chez Jean Petit les correc- tions de Démocharés ; en 1541,chez Poncet le Preux, en 1542, chez la veuve Francois Regnault, en 1543 chez Oudin Petit, en 1548 chez la veuve Charlotte Guillard, Ja méme année chez Mathurin Dupuys, en 1550 chez Jean Macé, la méme année chez Jean de Roigny; en 1553 chez Mathurin Dupuys, en 1557 chez Gilles Corbin, la méme année chez Oudin Pe- tit; en 1558 chez Jérome de Marnef, en 1560 chez Gabriel Buon et Maurice Mennier, en 1563 chez la veuve Maurice de la Porte, en 1564 par Maurice Meunier pour Jean Macé, en 1565, sur les correcti ons de Jean Bauge, chez. . . en 1573, et 1574, 1575. chez Jean-Jacques Dupuys. Outre cela Claude de Lépine, Dominicain, donna un abrégé des Sentences en 1551 in-8" chez Jean. Foucher. Un autre abrégé du méme ouvrage parut in-16 lan 1554; deux édi- tions in 12, chacune en deux volumes ; l'une chez Jean Petit, sans date, l'autre chez Denys Rou en 1508. A Lyon, David la Mouche pour Vincent Porto- naire, imprima deux fois les Sentences dans la éditions ou réimpressions en furent faites in-8? dans la méme ville; la premiere en 1581 chez Antoine Tardif, la seconde en 1593 chez Pierre Landry, par les soins de Pierre Wiart ; la troisieme chez Je méme en 1594; la quatrieme en 1618 par Jean Royaux, pour Claude Landry. A Rouen, Antoine Ferrand et Jean Behours repro- duisirent en 1651, dans un volume in-4^, l'édition des Sentences données par le docteur Jean Aleaume. A ces éditions 1l faut en joindre une sans nom de lieu, ni d'imprimeur, qui fut faite en 1499, par les soins de Jean Pyvard. Les autres écrits de notre auteur n'ont pas à beau- coup prés fait gémir autant de fois la presse. On ne compte que trois éditions de son Commen- taire sur les psaumes, toutes trois données à Paris dans le format in-folio ; la premiere en 1533 avec le Commentaire d'Haimon; la deuxiéme en. 1537 chez B Chevalon, sous la direction de Richard du Mans, Franciscain ; la troisiéme en 1541 par Louis Tille- tan, pour Poncet le Preux. Lipen annonce deux éditions du Commentaire sur la concorde, l'une de l'an 1483, l'autre de 1561. Nous connaissons huit éditions faites à Paris du Commentaire sur saint Paul; la premiére de 1535 in-folio chez les héritiers de Josse Bade Ascensius ; la seconde de 1537, méme format, chez Claude Che- valon ; la troisiéme de la méme année, i2-8? comme les suivantes, chez Jean Petit; la quatrieme de 1538 chez le méme, la cinquiéme de 1541 chez . . la sixieme de 1543 chez Poncet le Preux ; la sep- tieme de la méme année chez Jean Foucher, la huitieme de 1555 chez... NOTITIA EX FABRICIO (Bibliotheca medie et infime latin., t. V, p. 262.) Petrus Lombardus (36), ex oppido Novariz vi- C; libro quarto de Sacramentis (37) et de quatuor no- cino, quod lumen omnium dietum Jovius aliique testantur; pr:ses schole theologiee sive Schola- sSticus Paris, atque inde ex canonieo Carnotensi episcopus ab a. 1159 Pariensis, defunctus anno 1164, 20 Jul. De eo Vincentius Bellovac. Speculi hist. XxiX, 1; Antoninus Florentinus Summze hist. riar. tit. 18, cap. 6 et 7 , ac preter. Labbeum, Ca- veum aliosque, et Hottingerum parte πὶ Hist. eccles., pag. 72 seq. Sammarthani tom. 1, pag. 435. Lazarus Auguslinus Cotta in Museo Nova- riensi, etc. Nihil celebrius est Lombardi IV libris Sententia- rum: inde ipse etiam inter scholasticos doctores cognomine Magistri Sententiarum est nolissimus. Conünent hi libri summam theologie ex Patrum selectam scriptis, et methodo scholastica digestam, ita ut libro primo per distinctiones xrvir doctrina Deo uno et trino exponatur ; libro secundo capita de creatione, angelis et homine lapso, per dislin- cuones XLvI; libro tertio de incarnatione Verbi et de charitate Dei ae proximi, per distinctiones xr ; (36) Eodem tempore fuit Lombardus quidam, familiaris S. Thome, et Roman:e eeclesite diaconus, eujus epistola ad Alexandrum III. Vide Pagium ad an. 1167, num. 22. (97) Hoc est maynum. de sacramentis volumen de quo appendix ad Henricum Gandavensen, cap. 11. (98) Adam Tribechovius De pag. 285. (59) Jae. Thomasius De doctoribus scholasticis, $9. (40) Id. De plagio literario, $ 493 seq. doctoribus scholasticis, vissimis per distineliones quinquaginta. Non est incredibile Lombardum sicut ex aliis, ita profe- cisse eliam ex Joannis Damasceni (38) libris de orthodoxa fide, recens tum e Graco versis, nec non e libris praceptoris sui Petri Abzlardi (39), aut si velis etiam ex magistri Bandini (60) Summa theologiea sive Sententiarum theologicar. libris 1v, editis deinde Vienne 1519 ; tamen plagii ideo neu- tiquam arguendus mihi videtur, precipue cum de Bandino non sit adeo exploratum num ante Lom- bardum scripserit, sed epitomen potius quamdam Sententiarum Lombardi referre potest videri : quanquam non eum putemus eumdem cum Ban- dino juniore, de quo supra tom. I, pag. 169, et quie audacior conjectura Oudini est tom II, pag. 1222 ppm Nee numerum inire editionum, nec commentario- rum hujus operis, qui sunt innumerabiles, noti- D tiam distinetam dare licet : cum enim per plura secula regnum in scholis (£1) obstinuerit, Sco- tistis. non minus quam Thomistis probatum, (41) Erasmus in Matthei τ, 19: Haud aspernandus theologus Petrus | Longobardus, ejus operis quod vocan t Sententiarum, quem arbitror quidem et pro- bum [uisse virum, et ut illa ferebat etas eruditum. Atque utinam illius labor tam feliciter cessisset orbi Christiano, quam ab illo susceptus. est pio studio ! Siquidem. apparet illum hoc egisse, ut semel collectis que ad rem pertine- bant, questiones omnes excluderet. Sed ea res in diver- sum exiit. Videmus enim ex eo opere nunquam finien- darum quicstionum non examina, sed maria prorupisse. babu$5; 29 NOTITIA 30 non mirum est tot editores, tot interpretes ha- A nis pag. 20: Je vous prie de m'acheler Petrus buisse, quorum centurias vel hac Bibliotheca of- fert, in indice notandas, ut illis recensendis facile aliquis etiam diligens fatigari possit. Editiones vetustiores celebrari video Norimb. 1474, 1478, 1499, fol. Venet. 1477, 1480, fol., et 1507, &, cum inter- pretatione Nicolai de Orbellis et cum conclusionibus Henrici Gorichem et Thoma: problematibus, Basil. 4180, 1492, 1498, 1502, 1513, fol., additis errori- bus quibusdam Parisiis anno 1277. condemnatis, et Arliculis (2) in. quibus magister communiter in Sententiis non tenetur. Hi xxv1 sunt, cum in An- tonini Florentini Summa theologica parte rv lit. 11, cap. 8, tantum rejiciantur xtv. Paris, 1528, 8 ; 1536, 8. Per Joannem Aleaume Lovan. 1546, fol. ; Paris, 1550, 4 1 1564, 8 ; Lovan. 1546, 1568, 4. Venet. 1570, 8, a Barthol. Gravio et aliis viris doctis recogniti. Colon. 1566, 1576, 8, ex recognitione Antonii Monchiaceni, Democharis, Ressonnai, doctoris Sorbonici, Lugd. 1594, 8 ; 1618, 8. Cum brevi expositione litterze, et qusstionibus qua circa ipsam moveri possunt, per Joannem Mar- üinez de Ripalda, S. 1. Lugd. 1636, 8. Liber primus cum commentario Lamberti Danzi triplici. Genev. 1580, 8, etc. Commentarii ἐπ Psalterium sive Glossa Magis- tralis (Major Glossatura) ex selectis et. orthodoxis aucloribus. Norimb. 1478, fol. ; Basil. 1486, et re- cogniti per F. Richardum Cenomaunum, Franeis- canum, Paris, 1541, fol. Franciscus Pithaeus Pithaea- (42) Joannes Launoius de varia Aristotelis fortuna, pag. 74 : Ad Petrum. autem. Lombardum quod attinet, illius sententig ventilate sunt im concilio Romano (a. 1179) quod Alexander ΠῚ habuit: qui et de certis quibusdam Lombardi propositionibus ad Guillelmum | Senonemsem archiepiscopum et Legatum rescripsit (obvium in tomis (ἃ conciliorum, ad a. 1110). H«c altercatio ad plures annos duravit. Tunc Joachimus abbas Florensis cenobii, in Lombardum, ejusque Sententias paulo atrocius invasit, sed Innocentivs II impetum. tandem. repressit. in Latera- nensi concilio, cui anno 12153 praefuit. Ut ut sit, Galtherus prior et Joachimus abbas, vel alii certe, id demum con- Lombardus in Psalmos ; c'est um trés-bom livre. Tout ce qua fait Lombard. est excellent. Il. était fort homme de bien, etc. Glossas in Jobum, adhuc ineditas ex biblioth. Savinianensi laudat Jacobus Le Long pag. 901 Bi- blioth. Biblieze exegeticz. Collectanea im omnes Epistolas Pauli ex SS. Pa- tribus, Ambrosio, Hieronymo, Augustino aliisque ; Paris, 1538, f., et 1537, fol. 1541, 1523, 1555, 8. Vide Rich. Simonis Historiam criticam Novi Test., 111333: Sermones de diversis solemnitatibus ab eo seri- ptosmemorat Henricus Gandavensis cap. 31, non- dum, ut puto, editos. In Biblioth. Paulina Lipstensi manuscripta, teste Vellero, pag. 182. Epistola Arnoldi Metensis Ec- clesie prepositi ad Petrum Lombardum, et Lom- B bardi epistole, due αὐ Philippum archiepiscopum lhemensem. [Diu est ex quo suspicio in hunc scrip- torem creata est de expilato opere magistri Bandini inseripto Summa theologica, in quo de sacramentis ita eodemque ordine disseritur, quo et in quarto libro suo Lombardus. Uter igitur ex altero accepe- rit, ambigendi jure meritoque dabatur locus, donec tandem contra Bandinum litem absolvit P. Pezius in Dissertatione isagogica in priorem tomum Anec- dotor., pàg. xLv ; reperisse enim se ait in monaste- rio quondam Bavarie codicem szculo xir scriptum hune operis Bandiniani titulum preferentem : 4b- breviatio magistri Bandini de libro Sacramento- rum Magistri Petri Parisiensis. Mawsr.] seculi sunt, ut ez. Sentenliis Lombardi postea fieret in- diculus nonnullarum, qua minime docerentur. Ha ad calcem Sententiarum designantur hoc modo : « Articuli, in quibus Magister Sententiarum communiter non tene- tur. » Confer quz de concilio Turonensi a. 1165, et Pa- risiensi a. 1178 Edmund. Martene tom. V Anecdotor., paz.1635, 1657, et novie. Collectionis tom. II, pag. 844, et tom. 1 Anecdotor., pag. 517 ; in Joanne Cornubiensi tom. IV, pag. 67, seq. ; in Joachimo, pag. 41 ; Gualtero, priore S.Vietoris Paris, tom. III, pag. 118 ; Oudinum tom. II, p. 1225 seq., etc. 31 PETRI LOMBARI 32 PETRI LOMBARDI PARISIENSIS QUONDAM EPISCOPI SENTENTIARUM MAGISTRI IN TOTUM PSALTERIUM COMMENTARII Ex selectis et orthodoxis auctoribus more suo eonsarcinati, eoque felici rapsodia, justa ae nova diligentia contexti, per fratrem Ricuanpv:s Cenomanum, doctorem. theologum Francis- cani instituti haud vulgariter recogniti, indicatis suo loco auctorum nominibus, nunc pri- mum in lucem prodeunt. Intertexta est per eumdem ecclesiasticze editionis vindicatio citra Hebraismi prejudicium, et diversarum translationum collatio vice apologize, ubieunque lec- tio vulgata ab Hebraica veritate aut alias variare videbatur. (Ex editione Parisiis anno 1541 data apud Poncetum Lepreux, sub Lupo, typis Joannis Lodoici Tiletani, in-folio minori cum privilegio regis et senatus.) AD REVERENDISSIMUM PATREM UNIVERSI ORDINIS FRATRUM MINORUM GENERALEM MINISTRUM VINCENTIUM LUMELLUM MULTIJUG.E ERUDITIONIS VIRUM FRATRI!S RICHARD!I, CENOMANI Doctoris theologi ac Minorum infimi, EPISTOLA. NUNGUPATORIA. Laus divina, observantissime Pater, omnium calculis τὰ πρωτεῖα tenere debet, a qua Christiana religionis unus cardo pendet.Nec ullus labor prodesse potest,quin potius ma. rime noxius dignoscitur esse quo laudare Deum Opt. Max. in diesmagis pro nostra illa. infirmitate non perd liscimus. Hiec est nempe ange lorum ἀμδροσί ἴα, divorum ΤΣ ΣΝΣ fe licitas. « Beati, ait, qui habitant in domo tua, in secula seculorum lau- dabunt te (Psalm. rxxxur).» Quid interimpotest in hac la 'rymarum, valle, in hoc deploratissimo exsilio,nos alioqui homunciones, terre defluxce affixos,propius transformare in illum celestem habitum,quam Creato- rem nostrum.hedi "mptorem nostrum, 3321 ΠΝ j jubilis et canticis spiritualibus celel rare, pra dicare, exültare : unde homines e[fi iciuntur dii et filii Excelsi omnes ? Ac, ut inquit Basilius, εἰς ὕψος ἡ ἡμῶν ἀνόγων ἐμ μένα pss αἱ χαὶ του 1 oí ἄξια, ἵν [^ ) τρὸς τὸ PAD) τὴν δρμὴν ἔχοντες, ταῖς χορ τισάζωμεν. Nec tamen mee est temeritatis rem per se incomprehen- sam verbis humanis,et iis quidem nostris futilibus velle assequi vel ad minimum,si tamen laudibus divinis quidquam parvum dict possit ; sed quo da qgument m suscepti negotii, ex tua obedientia toties mihi injuncti, ad idipsum meam balbutiem sua rationem adi . Cum ctiam Dei bonitas tanta sit,ut exaudire dignetur, quod infantia nostra de ejus majestate coXotxo et sordido sermone, non sordida mente resonaie parturit. Congruebat nimirum ut qui psalmos Davidicos, univ ?"rsam Scripture vim per juc undissimum laudis thema complectentes, pertractare Deci munere di "sut lal, dic end liu zs ri um nindes uic da ' desumere ordine Un ΤΡ: ju: rta Basilium, ἢ τῶν Ψψαλιῶν B ALS ^ , E A Θεὸς τα v oOVr uw. Quz. ας ς τῶν ὑψηλοτάτ' ων ἑαυτοὶ μάτων, τῷ ἑχάστῳ χατὰ τῚ saurum fre quenti m imu volve remus occurrit, nA nostri lyri ici Di id, comme xus exce celle ntis viri Magistri Sententiarum nobili supellc 'ctile ditatis illustratum : suis ὁ etnon suis,suis ex appositissima, compendiosa et singulari quadam. doctorum. Catholicoru m. γνώμολο ; non suis autem, quod. ex scrivtis overoso artificioh iud segniter exce aliorum pserit. Quos ubi fri itresillius cenobii i, ut suni religiosissimi,et 33 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — FRATRIS RICHARDI PROLOGUS. 34 ad litteras propagandas propensissimi, mihi haud gravatim communicaverunt, cepimus eorum commenta- riorum uberrimos fructus degustare. Sed et ante ncs complures viri graves, qui in bibliothecis quibusdam communibus similia exemplaria deprehenderant, hujusmodi opus variis floriius concinna coacervatione consertum senserant decantatissimum. Ob id instabatur estuantibus desideriis, ut prelo committeretur, atque omnium [ore commodo non vulgari siin publicum divulgaretur, prasertim cum nihil in ore fidelium frequentius versetur, aut accommodatius ad Dei cultum promovendum ejusque indicibilem gloriam hymnis canoris depromendam inveniatur, quam psalmorum ine[[fabilis jubilus. Nam in idipsum omnis terra invi- tatur per divinum Psaltem : « Omnis terra adoret te, et psallat tibi (Psal. vxv). » Quod ubi, juxta Apostolum, psallitur, Spiri psallitur e£ mente (1 Cor. xiv). Quis posset verbis explicare quanto reficitur gaudio in- ternus ipse homo, adeo ut nemo sciat nisi qui accipit. In promptu est quod scribitur (1 eg. xvi), de Saul rege, a spiritu nequam exagitato, qui Davide citharam manu percutiente levius ferebat, et χαχοδαίμων ab. ejus duriori infestatione recedebat. Linguam omnem, omne ingenium superat psalmorum virtus ἐν ταῦθα γὰρ ἔνι θεολογία τελεία. Multo magis tamen prostat experiri cum timove Dei quam solo sermone personare. Verumut eo regrediamur, unde digressisumus, tandem persuasi sumus ut opus ipsum tam dives typis ex- cuderetur, subnolatis nostra quali vigilantia doctoribus quos in quamdam ferraginem. concitaverat. (ui effectum est ut quod ceteri sparsim in psalmos commentati fuerant, ipse collectim quodam laconismo com- plecteretur. Et luec est dignitas hujusmodi commentariorum. Quia vero non salis liquebat que loca et quam suis responderent auctoribus, co quod tumultuarie subinde signabantur, necessum fuit singulos quos adducebat percurrere, quasi syllabatim, ut amplius nostra praefatio demonstrabit, quanquam τεχμήρια πρὸς τὸ ἀχριδὲς non fuerunt observata ut desideraveram. Caterum videbamus editionem ecclesiasticam, quam dicunt Vulgatam,ferme in spretum posse venire : quod et factum esse propemodum comperimus, quasialie- nus sit Dawid à nobis,et à canticis hactenus apud Christianos celebratis,ob tot invectas translationes novas, ul jam posset quispiam existimare germanam illam psalmorum lectionem esse adulteratam, in communi ecclesiarum ac monasteriorum psalmodia, qua diu noctuque Deo Domino potentissime persolvitur, etiamsi non sum nescius quantum lucis afferat diversarum translationum collatio. 1d quod. testatur divus Augus- tinus secundo De doctrina Christiana, capite decimo quarto : «Plurimum, ait, juvat interpretum numerositas collaiis codicibus inspecta atque discussa : tantum absit falsitas ! » Nec absonum tamen videbatur. tutari sacrosanctum Ecclesie usum, quantum tenuitas nostra patiebatur, si isti eo animo suis novitatibus one- rarint pagellas, ut traductio Vulgata, et qua utitur universus Ecclesite ordo in. pessum abiret. Quod sicut non esset candidi pectoris ea ratione edidisse sua, sic nec mos de ipsis quidquam. sinistri pronuntiare vo- luimus, licet sit perspicuum eorum aliquos non satis probe audire. Igitur singulo cuique versui collationem subnexuimus, si quid forte variabat, qua Dei gratia annitimur nostram lectionem conciliare ad veritatem Hebraicam, quemadmodum olim usi sunt interpretes : quod facile persuadetur iis qui minus corrupto sunt judicio, et ritui ecclesiastico Christiano affectu favent. Ubi vero perpusillum referebat inter lectionem nos- trum etalias, pertranseundum [uit. At diutius haud immerito ftuctuabamus si tam arduum opus aggrede- remur, perpendentes nostra infirmitatis exiguitatem, tum quod facillimum fuerit Δ yv? nma etiam summe exercitatis ; (um quod nec illam linguarum peritiam mihi arrogem, ut valeam de ceteris vel tan- tillum judicare. Quia tamen scopus noster quem totum prospectabamus estinumolilis, nempe ecclesiastica consuetudinis firmissimum robur,quo etiam interdum Apostolus sua 4icta non veritus est confirmare : Nos, inquit, talem consuetudinem non habemus, neque Ecclesia Dei (I Cor. X1), ausum dedit minus temararium, ut naviculam sine contentione pelago committeremus, et crederemus dicenti : « Signa eos qui in me credi- derint, vc sequentur : Linguis toquentur novis, serpentes tollent ; et si quid mortiferum biberint, non no- cebit eis (Marc. xvi) . » Nec dubito eos qui totos dies expendunt in litterarum Hebraicarum yo3v? minori. negotio et majori laude negotium istud potuisse promovere. Tantum abest ut quisquis eorum editionem Latinis auribus tot retro sgcu:is religiose inculcatam atque receptam precipitanter damnasset. Neque velim ut quispiam calumnia- tor ex ore meo statim rapiat, quasi Ecclesia per se alioqui tuta me defensore indigeat. Sed meminerit re- ceptos etiam [fuisse qui vel pilos caprarum in tabernaculo Domini conficiendo offerrent. Verum enimvero nondum animo ob firmatum erat id muneris suscipere, donec veverendissima paternitas tua obedientie jugum et meritum addiderit, quod detrectare non erat utique liberum. Sed si quid audacule temeritatis in lumana φιλαυτία latitaverit, obedientie tenor simul et mandatum excusabit. Et ita excusabit, ut nolim tamen lapsus meos pertinaciter defendere aut aliquo fuco protexere, quin potius velim ingenue confiteri mec ignorationis culpam, ubi deprehensa fuerit, paratus recantare, si quid absonum vel imperitia, vel in- cogitantia scripsero. Quid enim dictandum venit, quo non sit Ecclesie judicio, et doctorum examini ex omni submissione et modestia reliquendum ? Quare primam feturam in. alienis laboribus nostro marte utcuique partam tue religiosissime paternitati debeo, quandoquidem absque jussu tuo, et eo multoties ve- petito in medium prodire nimis formidabile mihi fuisse. Et quidquid illud est obedientia tua perfecit, cui opera nostra dicare omnia, consultissimum. Accessit congruentia sane compositissima, ut cujus functio generalis ab unico laudis divine ac fiers statu pendet, ipsi illi laudum lucubrationes consecrarentur. Quid enim jam pene ipsum orbem Christianum cursu apostolico peragraveris inexhausti sudoribus ? quid lam operose perquiris, nisi ut collaudetur Deus Opt. Max. non solum apud. fratres Franciscanos, quorum universum ministerium officiose exerces, sed apud omne genus hominum Dei honorem multo cum fenore promoveas per Spiritus sancti prasentissimam gratiam quee tibi reddidit summum pontificem et majores Christiana fidei principes, quantum religioni orthodoo«e propensi sunt, favorabiles, apud quos tam bene audis quam vellem hoc ingenioli nostri monimentum qualecunque semper equum. lectorem sortiri. Exeat igitur sub tuis auspiciis tutum, quod tam facile tibi erit a dentibus theoninis atque. calumniosis asserere quam copiosa et quam variaest tuc eruditionis ubertas. Parisiis, anno Christiane salutis quadragesimo supra sesquimillesimum. 35 PETRI LOMBARDI PROLOGUS IN MAGISTRUM SIVE COLLATIO DIVERSARUM TRANSLATIONUM PSALTERII Et apologia ecclesiastieze lectionis in versibus quos putant ab Hebraici fontis veritale variare, PER FRATREM RICHARDUM CENOMANUM . DOCTOREM THEOLOGUM, ORDINIS MINORUM. Quanquam ignorata vocabulorum, quin et syllaba- A est, γένοιτο, γένοιτο, id est /iat, fia!, finis librorum m ralione, non possit rerum ulla haberi intelli- gentia, quia tamen sola hujusmodi pertractatio quasi Jejuna foret, consentaneum fuit nostras adnotationes inserere commentariis Petri Longobardi, Parisiensis quondam episcopi, Magistri sententiarum optimo jure nuncupati, nunc primum in lucem editis. Proin- de nihil exspectet lector in hisce scholiis nisi quod promittit titulus. Primum enim stomachum suum pascat doetis psalmi enarrationibus ; deinde, si de Vulgat:e editionis fidelitate hzesitet, aut. juvet varias traducliones nuper natas conferre, fortasse inveniet quod querit : nec lectionis peenitebit, modo zequum priestet affectum, et minime contentiosum. Quoniam intra limen sui proocmii, Magister pau- cula tangit de numero librorum in psalmis, et eorum auctoribus, non absonum fuerit rem dispulationem- que altius repetere : simul et nonnu!la przfari con- venit, quz? necessaria judicantur ad stabiliendum suscepli negotii propositum, ne, quod aiunt, illotis pedibus lucubrationis nostre qualemcunque procur- sum aggrediamur. Imprimis libri psalmorum, an plures sint, videtur D. Hieronymus varius et non sibi constare, si quis oscitabunde legat : nam quod adducit Magister in suo prologo, habet divus Hie- ronymus tomo tertio, in quadam epistola ad Mar- cellam, eujus verba subteximus. Amen, Septuaginta γένοιτο, id est fiat. Unde et in fine librorum (in quin- que siquidem volumina Psalterium apud Hebraeos divisum est) fiat, fiat, transtulerunt, quod in He- braico legitur amen, amen, quo scilicet ea vere di- cta quie sunt supra, contirmentur. Hec ille. Ejusdem sententie potest colligi fuisse, cum ad Marcellam de exitu Les tomo primo sie scribit : « Cum hora ferme tertia hodiern:z diei, septuage- simum seeundum psalmum, id est tertii libri prin- cipium, legere ccapissemus, et docere cogere- remur tituli ipsius partem, ad fipem secundi libri principium tertii libri pertinere, » ete. Ex quibus C apparet D. Hieronymum sentire Psalterium in libros distinetum. At contrariam opinionem sequitur, ad Sophronium tomo tertio scribens : « Scio quosdam putare Psalterium in quinque libros esse divisum, ut ubicunque apud Septuaginta interpretes scriptum B sit, pro quo in Hebrzo legitur amen, amen. Nos au- tem Hebrzorum auctoritatem secuti, et maxime apo- stolorum, qui semper in Novo Testamento Psalmo- rum librum nominant, unum asserimus Psalmorum volumen. » Et rursus paulo post : » 81 enim amen, pro quo Aquila transtulit πεπίσομενως, in fine tan- tummodo librorum poueretur, en non interdum aut in exordio, aut in calce sermonis sive senlentiz, nunquam Salvator in Evangelio loqueretur : 4;nen, amen dieo vobis : nec Pauli Epistol:e in medio illud continerent. Moyses quoque et Jeremias, et cceteri, in hunc modum haberent libros, qui in mediis vo- luminibus suis amen frequenter interserunt. Sed et numerus viginti duorum librorum Hebraicorum et mysterium ejusdem numeri commutabitur. Nam et titulus ipse Hebraicus pun ἜΞΞ SEPHER TEHILLIM, quod interpretatur volumen hymnorum apostolieze auctoritati congruens, non plures libros, sed unum volumen ostendit. » Hzc Hieronymus. Sed num ista videntur tibi contradietionem sonare? quandoqui- dem priori loco dixit : « in quinque siquidem volu- mina Psalterium aqud Hebrios divisum est; » et nunc dieit, « nos Hebraorum auctoritatem seculi, unum asserimus Psalmorum volumen. » Verum quoquomodo intelligat, et a se non dissen- tiat divus Hieronymus, perpendes ex psalmi octuage- simi noni explanatione, ad Cyprianum, tomo tertio, ubi sie disserit : « Aiunt Hebrzi uno psalmorum vo- lumine quinque libros contineri, a primo usque quadragesimum, et a quadragesimo primo usque ad sepluagesimum primum, et ἃ septuagesimo se- cundo usque ad octuagesimum octavum, et ab oc- Quagesimo nono (qui quarti libri initium est, et quem nunc disserimus), ad centesimum quintum : in quorum omnium fine duplex amem positum est, quod Septuaginta transtulerunt, fiat, fiat, et a cen- tesimo sexto, usque ad finem, instar duodecim pro- phetarum, qui et ipsi cum proprios libros ediderint, unius voluminis nomine continentur. » Et amplius in praefatione in libros Regum : « Secundus a Da- vid, quem quinque incisionibus et uno psalmorum volumine comprehendunt. » Vides itaque quod sieut duodecim prophetz in unum, sie et quinque psal- 36 31 COMMENTARIUM IN PSALMOS. morum incisiones in unum copulantur volumen. Disceptatio de auctoribus Psalmorum. Grandis concertatio est inter eruditos, de auctori- bus Psalmorum. Sed disputationis gratia, duo di- cam, nullius judicio predicans: prius, licet divus Hieronymus videatur magis declinare ad eam opi- nionem quz dicit plures esse psalmorum auctores, interdum tamen diversam sequitur sententiam ; se- cundo, si quis oculatius inirospiciat dieta Hiero- nymi et Ausustini, forsan inveniet convenire inter eos de hac controversia. Igitur quod videatur Hie- ronymus sentire non omnes psalmos esse David, ostenditur ex tomo tertio in epistola ad Cyprianum. « Sciamus quoque, errare eos qui omnes psalmos David arbitrantur, et non eorum quorum nominibus inscribuntur.» Rursus eodem tomo ad Sophronium : « Psalmos omnes eorum testamur auctorum qui po- nuntur in titulis, David scilicet, Asaph et Idithun filiorum Core, Heman Ezrahite , Moysi et Salomo- nis, et reliquorum quos Esdras primo volumine comprehendit. » Item ad Cyprianum : « Quod autem in plerisque codicibus nonagesimus octavus habet tit. Psal. David, in Hebraico non habetur, hanc ha- bente Scriptura consuetudinem, ut omnes psalmi, qui cujus sint titulum non habent, his deputentur, quorum in prioribus psalmis nomina continentur. » Denique in procmio in Malachiam : « In psalmis diximus qui titulos non. habent eorum esse creden- dos, quorum priores psalmi nominibus prenotali sunt. » Hzec Hieronymus. Nec valet evasio, qua di- ceres Hieronymum non loqui juxta sensum pro- prium , sed juxta opinionem prewceptoris sui in Hebrwis Bar-Hanina vel aliorum. Nam interpretatus locum Matthei decimo tertio : Ut. impleretur quod dictum est per prophetam dicentem : Aperiam in parabolis os meum, ete., « legi, inquit, in nonnullis codicibus per Isaiam prophetam, quod quidem quia minime inveniebatur in [saia, arbitror a prudenti- bus viris esse sublatum ; sed mihi videtur in prin- cipio ita editum, quod scriptum est per prophetam Asaph, dicentem ; sepluagesimus enim seplimus psalmus de quosumptumest testimonium, Asaph pro- phetee tit. inscribitur. » Hzec Hieronymus. Quando di- cit: « Mihi videtur », propriam sententiam satis insi- nuat. Quod autem nonnunquam loquatur secundum diversam opinionem, probemus tom. ΠΠ Ὧ4 Fabio- lam, de quadraginta duabus mansionibus, in LXx viI psalmus, quem, juxta evangelistam Mattheum, ex persona Domini dictum credimus, decem plagarum in Egypto, et egressionis Israel in solitudinem, narratur historia. Deinde paucis interjectis subdit : nam idem propheta in alio loco dixerat : Habitavi cum habitantibus Cedar, multum incola fuit anima mea (Psal. cxix), absentiam terrae sancte non su- stinens, lacrymabiliter ingemiscit, et dieit : Hec recordatus sum,et e[Judiin me animan meam, donec transeam in locum tabernaculi admirabilis, usque ad domum Dei. Invoce exsultationis et confessionis, D sonus epulantis (Psal. xt). Et in alio. psalmo : Revela oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua (Psal. cxviu). Hx ibi. Ex quibus constat Hieronymum psalmos citatos, videlicet septuagesimum septimum, centesimum de- cimum nonum, οἱ centesimum decimum octa- vum eidem prophete tribuere : quod non potest esse, nisi David intelligat. Nam, ut visum est, sepisagesimus septimus, Asaph, quadragesimus primus filiis Cor, centesimus decimus nonus et centesimus decimus octavus non habent proprium titulum. Sed si vera est sententia Hieronymi, quam supra commemoravimus, ejus sunt, qui preceden- tes psalmi inscribuntur. Primus autem prwceden- lium qui titulum habet, est psalmus centesimus nonus, qui aperte David tribuitur, Rursum Hiero- nymus tom. ΠῚ, ad Fabiolam, de vestitu sacerdo- tali : « Unde et David, inquit, orabat in psalmo — FRATRIS RICHARDI PROLOGUS. 38 A Revela oculos moeos , » etc. Et tomo I ad Paulinum, De institutione monachi : « Totum quod legimus in divinis libris, nitet. quidem, et fulget etiam in cor- tice, sed duleius in medulla est. Qui edere vult nu- cleum, frangat nucem. Revela, inquit David, oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua. Si tantus Propheta tenebras ignorantim confitetur, qua nos putas parvulos, et pene lactentes inscitize nocte cir- cumdari? » Hxc Hieronymus. Ubi vides psal- mum ilum David nomitatim deputari, quem supra dicebat eumdem Prophetam in psalmo septuage- simo septimo, et quadragesimo primo. Preterea Hieronymus, psalmo septuagesimo secundo qui inscribitur Asaph, ex persona David citat in Eccle- siasten, cap. Iv. Plenius hune locum David in psalmo Lxxir, et Jerem. in suo volumine exquirunt. Et in commentariis ad Ephes. cap. rr : « Quorum, inquit, verba David in persona sua exprimens, ait : Quam bonus Israel Deus, » etc. ltem in Matth., « Sieut scriptum est in David : Transierunt in af- fectum cordis. » Hzec autem. sunt in psalm. rxxi. « Insuper tom. III ad Dardanum : David in alio psalmo canit : Gloriosa sunt dicta, » etc. Manifestarium est vero illum psalmum rxxxvir inscribi filiis Core. Ad hzc., psal. rxxxvirr, Hethan Ezrahitee inscribi- tur, et tamen Hieron., tom. III ad Damas. de duo- bus filis, desumit nonnullos versiculos ex eodem tanquam ad David dictos. « Secundum illud, ait, quod locutus sum ad David : Si dereliquerint filii ejus legem meam, etin judiciis meis non ambulave- rint, si justitias meas profanaverint. Diceret aliquis : Ideo quia. David majorem psal- morum partem composuit, ob id szepe totum Psal- terium nuncupatur David. Et sic loquitur divus Hieronymus in prologo quem prafixit libris Regum. Inter agiographa primus est liber Job, et secundus David. Nam interdum secus citat quam nomine Da- vid, ut secundo libro adversus Pelagianos, « Asaph loquitur : Cibabis nos pane lacrymarum, » etc. Hoc autem desumitur à psalmo septuagesimo nono, qui inscribitur ipsi Asaph. Verum et si eo pacto evade- res, non omnino tamen satisfacis omnibus przta- ctis, cum dixerit eumdem Prophetam locutum in psalmo septuagesimo septimo, et. ezeteris quos ad- duximus. Et ut nulla detur tergiversandi occasio, quomodo dissolves quod scribit ipse D. Hieronym. tomo tertio ad Cyprianum, ubi contradiceret sen- tenti Apostoli ad Hebreos, quarto. nisi diceres divum Hieronymum mutasse sententiam, et loca superius commemorata hoc ostendere, accipiendo David in persona, non in Psalterio. Sed et videa- mus quomodo alioqui contrairet Apostolo ad Cy- prianum. Sic ait de Moyse : « Cujus ore creaturam mundi eorum duntaxat qua visibilia sunt, conditio- nem hominis, et omnis retro historie didicimus veritatem, qui non solum nobis quinque reliquit libros, Genesim, Exodum, Leviticum, Numeros, et Deuteronomium, sed et undecim quoque psalmos, ab octogesimo nono, eujus principium est : Domine, refugium, factus es nobis, usque ad xcix, qui inseri- bitur : Psalmus in. confessione. » Hec Hieronymus. Apostolus autem ad Hebraos quarto, psalmum no- nagesimum quartum, qui de numero illorum unde- cim convincitur esse, manifeste tribuit David. Quo- niam ergo,inquit, superest introire quosdam in il- lam, et ii quibus prioribus annuntiatum est, non in- troierunt propter incredulitatem, iterum terminat diem quemdam, hodie, in David dicendo.: post tan- tum temporis sicut supra dictum est : Hodie si vocem ejus audieritis, etc. Ex quo palam est Apostolum non deputare Moysi hunc. psalmum quoniam tertio capite de Moyse loquens dicit : Et Moyses quidem fidelis erat in tota domo ejus, tanquam famulus in lestimonium eorum qua dicenda erant. Deinde pau- lo postsubdit : Quapropter, sicut dicit Spiritus san- clus : Hodie si vocem ejus audieritis, etc. Quam per- traetans Apostolus, cap. 1v, ostendit ex contextus 39 PETRI LOMBARDI 40 digestà et aplata consecutione Spiritum sanctum A tos psalmorum auctores nominat, ut in id conveniant, locutum fuisse in Moyse, quantum ad constitutio nem mundi ; et, post tantum temporis rursum in Da- vid, Hodie si vocem, ete, attende igitur ordinem sententie? Apost. Et quidem operibus ab institutione mundi perfectis. Dixit enim in quodam loco de die septimo sic : Etrequievit Deus die septima ab omni- bus operibus suis ; etin isto rursum : Siintroibunt in requiem meam. (Quoniam ergo superest quosdam introire, etc. Ubi considerandum Spiritum sanctum post multum temporis dixisse in David, ex quo lo- cutus fuerat per Moysen de conditione mundi. Pro- pterea colligitur psalmum non esse editum a Moyse, sed a David, quem satis designat in persona, ma- gnum temporis intervallum commemorando inter duos prophetas. Posses tamen subterfugere, referendo, dicit, ad Moysen, non ad Spiritum sanctum quantum ad lit- teram ut Moyses dixit eum requievisse die septimo, et post tantum temporis. Idem Moses interminaverit diem quemdam hodie in David, hoc est, per hoc quod hodie dicitur in psalterio, quod nuncupatur esse David, quod quidem fuisse tempore Apo- stoli promptum est. Verumtamen h:ec expositio es- set, ni fallor, paulo coactior. Superest demonstrare secundum principale, nempe quod forsan D. Hiero- nymus et D. Augustinus non sibi adversantur in hujus argumenti materia. Ex verbis enim eorum facile est videre tituli inscriptionem aut significare a quo editus sit, aut a quo recitatus psalmus. Nam D. Augustinus manifeste in hanc sententiam de- scendit, disserens in principio cur primus titulum non habeat :« Centum itaque et quinquaginta psalmos esse nulla dubitatio est ; et qui psalmus quotus sit, vel a quo recitatus sit, titulorum in- scriptione ostenditur. Non enim omnes psalmi a David editi sunt. Ipse enim David ex omni populo quatuor principes Spiritu sancto mundalos elegit, quorum nomina sunt, Asaph, Heman, Ethan, et Idi- thun, ut in quemcunque divinus Spiritus intrasset, hymnum Deo caneret. David ergo solus novem psalmos ore proprio cecinit, reliqui autem ab illis quatuor principibus, juxta titulorum inscriptionem, sunt dicti. » l[ec Augustinus. Quem vides dicere non omnes psalmos esse editos a David, maxime quantum ad ralionem accinendi. Nec abest ab hac sententia ipse divus Hieronymus ad Sophronium, quod supra etiam commemoratum est, sed indistin- cte tractatum. Ait itaque : « Psalmos omnes eorum testamur auctorum, qui ponuntur in titulis David sci- licet, Asaph, et Idithun, et filiorum Core, Heman Ezrahite, Moysi et Salomonis, et. reliquorum quos Esdras primo volumine comprehendit. » Hzc ille. Ubi novissima particula invenit psalmos esse eo- rum quorum nomina tacentur, et quos dicit Esdram comprehendere in primo volumine. Ait enim Es- dras, 1 Esdre n, cantores filii Asaph centum viginti Octo. Liquet autem non posse pertinere psalmos Dp id eos quos Esdras comprehendit, nisi tan- quam cantores, quando lex et psalmi reparata sunt. Facit quod scribitur, Nehemiz duodecimo : In die- bus David et Asaph ab exordio erantprincipes con- stituti cantorum, in carmine laudantium et confi- tentium Deo. Et I Paralip. xxv : Igitur David et ma- gistratus exercitus, segregaverunt in ministerium [ilios Asaph et Heman, et ldithun, qui prophetarent in. citharis et psalteriis et cijmbalis, secundum nu- merum suum dedicato sibi officio servientes. Deinde recitatis filiis eorum juxta regem prophetantibus, subtexit : Universi sub manu patris sui ad cantan- dum in templo Domini, distributi erant in cymbalis et psalteriis et citharis, in ministeriadomus Domini juxta regem Asaph, videlicet et Idithunet Heman. Sicut ergo oportet exponere D. Aug. in lib. xvir, De civit. Dei, cap. 11, ne sibi ccntradicat in eo quod dixit in prologo t psal., ita et D. Hieron., ubi mul- sicul ante meminimus psalmorum inscriptionem denotare, auctorem aut cantorem. Ait aulem D. August. lib. superius adducto : « Mihi credibilius videntur existimare qui omnes illos 150 psalmos ejus operi tribuunt, eumque aliquos prcenotasse no- minibus aliorum, aliquid quod ad rem pertineat fimeurantibus. » Hac ibi. Que quomodo debeant conciliari cum aliis ejusdem verbis, quare, si potes, et viam aperuimus qua prius a nonnullis attacta est, licet auctoritates utriusque doctoris magna ex parte silentio przeterierim. Accedit nostre senten- ti quod titulus psalmi xxxvrr sie habet: Pro Idithun, canticum David ; et psalmi rLxxr, pro Idi- thun, ipsi David. Atqui de Idithun prater ea quae citavimus habetur I Paral. xxv : Idithun qui in cithara prophelabat super confitentes, et lau- dantes Dominum. Nec obest titulus psalmi LXXVI pro ldithun, psalmus Asaph, quasi Asaph es- pset primarius auctor et ldithun cantor. Potuit enim Asaph inchoare psalmum, cantando, et Idithun. respondere, sicut dicitur secundi Ma- chabzorum primo : Jonatha inchoante, ceteris au- tem respondentibus. Consilimiter debet intelligi ti- tulus psalmi octuagesimi septimi, Canticum psal. filiorum Core, intellectus Heman Ezrahita. Unde in Hebreo dicitur, Ad respondendum intellectus Heman. At dices : Opinando David esse aucto- rem omnium psalmorum quantum ad materiam, remanet scrupulus quomodo deberet intelligi titulus psalmi xxt, videlicet Salomonis, et psalmi rxxxix, Oratio Moysi hominis Dei, cum non possit ita com- mode de his duobus convenire, ceu de aliis canto- rum Officio fungentibus, et David synchronis. Quantum ad primum, finis psalmi suum auctorem pridicat : Defecerunt laudes David filii Isai, ob id, titulus Salomoni, intelligitur pro Salomone vel in Salomonem : qui fuit figura veri Salomonis regis (1 pacifici, de quo materia tolius psalmi apte loquitur, quod et Hebreum indicat π Ὁ Lrstowom. Nam Tamed teste Pagnino libro primo Institutionum He- braicarum, nonnunquam causam materialem deno- tat, ut Exodi quarto, vi revacnascn, in serpen- lem, et septuaginta Interpretes in proposito dixerunt in Salomonem psalmus, εἰς Σαλομῶν ψαλμός. Consi- mili modo potest intelligi titulus psalmi centesimi vigesimi sexti: Canticum graduum Salomonis.Quan- tum ad secundum de titulo psalmi rxxxix D. Hie- ronym. ad Cyprianum refert solutionem opinantium omnes psalmos esse David, licet forte aliter, ut prelibavimus, sentiret D. Hieronymus. Unde, in- quit, et hunc psalmum volunt sub nomine Moysi a David esse compositum, quod scilicet legislator communem humani generis et calamitatem, et deinde exspectationem salutis sacro ore describat. Nec revinceret quod opponit dominus Lyranus cau- sans, quod etiam in plerisque allis psalmis fiat menlio de ea ipsa materia, quia argumentum illud non tam breviter et continenter, nec per modum orationis in aliis tangitur. Hinc in Hebreo habetur nwv"2» LEMoscHEH in Moysen, de titulis aliorum psalmorum suo loco tractari poterit. De Commentariis divi Hieronymi in omne Psalte- rium. C:eterum quia frequentissime in enarratione psal- morum Magister citat D. Hieronymum, ex commen- tariis, quos nonnulli temerarie inter pseudepigrapha depulant, haud absonum fuerit ostendere eos com- mentarios non esse falso D. Hieron. inseriptos,ut ipsi somniant, et impudenter asserunt ; cujusmodi sunt Erasmus et Bruno Amorbachius.llle recensens alieno- rum indicem,ut ipse vocat, inter mista Hieronymo tri- buta, ut vult, sicait: « Commentarii quos habemus in omne Psalterium D. Hieronymi titulo, palam ipsi prze se ferunt quod non sint unius auctoris, Si quis autem 41ι- meum requirat judicium, nihil illie esse arbitror. D. Hieronymi, verum una pars est hominis, quisquis fuit; plane docti et sermonis expoliti, longe tamen dis- crepantis ab D. Hieronymo. Nam hic minus habet nitoris ac lenitatis, plus nervorum : deinde ubique copiosior ac diligentior, ae magis ostentans suas opes. Altera pars est locutulei cujuspiam ac pene dixerim rabule.» Eece quantam injuriam prieter ea qui addit in ealee illus recensionis, audet in- ferre his commentariis Erasmus. llle vero in epi- stola praefixa Psalterio ad lectorem ait : « Hic octa- vus tomus, optime lector, commentarios Davidico- rum psalmorum complectitur : qui tametsi non vacant eruditione, divo tamen Hieronymo hactenus sunt falso inscripti. » Audistis eorum censuram, videamus quantum czcutiant. Loquatur ipse sanctissimus Hieronymus, et se- ipsum defendat adversus hujusmodi importunos censores. Nam libro 1 Apologi: adversus Ruffinum, istorum nimiam audaciam confutat, Ruflino quidem respondens, sed Aristarchos plane damnans. « Illud, inquit, quoque carpere dicitur, quod secundum psalmum interpretans pro eo quod legimus in La- tino: Apprehendite disciplinam | (Psal. m), et in Hebraico volumine scriptum est, 33 NEV2 NASEQU BAR, in commentariolis meis dixerim : Adorate Filium; et rursum, omne Psalterium in Romanum vertens sonum, quasi immemor expositionis antiqua po- suerim adorate pure : quod utique sibi esse contra- rium omnibus patet. » Deinde fusius hujusmodi pur- gat calumniam, ex ratione venerandi sensus versiculi multipliei intelligentia, et Hebraismi zequivocatione. Constat autem commentarium psalmi secundi in eum versiculum : Apprehendite disciplinam, sic ha- bere. In Hebreo legitur 33 cw NAsEQU Ban, quod interpretari potest, adorate Filium. Et hanc. inler- pretaüonem carpebat Ruffinus. Et isti morsicato- res dieunt in his commentariis, quos D. Hieronymus aperte fatetur suos, nihil esse Hieronymi. O im- pudentia! Ad hoc D. Augustinus commentarios D. Hieronymi multis verbis adducit in psalm. xci, eodem ordine, eadem dietione eadem verborum forma, eadem sententia, expresso nominatim D. Hieronymo et ipsius commentariis. Nam Augustinus epistola centesima undecima, qui in antiquis codi- cibus est centesima nonasgesima octava, disputans adversus Anthropomorphitas, docet, si quando Scriptura Dei membra commemoret, esse spiritua- liter intelligenda, quemadmodum omnes accipiunt qui illis spirituali intelligentia resistunt. Deinde hoe ad verbum subdit: « Ex quorum litteris, ne multa commemorando majores moras faciam ; hoc unum sancti Hieronymi interpono, ut noverit iste frater non se de hac re mecum magis quam in prioribus agere debere, si quid eum contra permo- vet. Cum ergo ille vir in Scripturis doctissimus psalmum exponeret, ubi dictum est: Intelligite ergo, insipientes in populis, et stulti, aliquando sa- pite. Qui plantat aurem. non audit ? aut qui finzit oculum, non considerat ? (Psal. xcu.) Inter cetera iste locus, inquit, adversus eos maxime facit, qui Anthropomorphit:? sunt, qui dicunt. Deum habere membra quz etiam nos habemus, verbi causa, di- catur Deus habere oculos, oculi Domini respiciunt omnia, manus Dei facit omnia. Et audivit, inquit, Adam sonum pedum Domini ambulantis in paradiso (Ges. mnm). Hae simpliciter audiunt et P enAnas imbecillitates ad Dei magnificentiam | referunt. Ego autem dieo quod Deus totus oculus est, totus manus est, totus pes est. Totus oculus est, quia omnia videt ; totus manus est, quia omnia operatur; lotus pes est, quia ubique est. Ergo videte quid dicat : Qui plantat aurcm, non audiet ? Non. dixit qui plantavit aurem, ergo ipse aurem non habet? PATROL. CXCI. COMMENTARIUM IN PSALMOS. — FRATRIS RICHARDI PROLOGUS. íx A Non dixit, ergo ipse oculos non habet? Sed quid dixit? Qui plantavit aurem, non audiet ? Qui finzit oculos, nom considerat ? Membra tulit, etfüicientias dedit. » H»c Augustinus ample excerpsit de corn- mentariis divi Hieronymi in omne Psalterium, in quibus etiam breviter tangitur eadem sententia, ad versum psalmi sexagesimi quinti : Oculi ejus super gentes, etc. Eant nunc et dicant temerarii censores, ilie nihil esse Hieronymi. Negent Augustinum, negent et ipsummet Hieronymum, qui testimonium manifestum pro se tulit contra impostores mor- dendi studio insanientes. Quid quod vix evadit psalmus in quo interpretando non admisceat plura Augustinus, desumpta ad verbum ex iis commenta- riis, licet latiori extensione exspatiatus, ut legendo utrumque probabis ? Quin apparet Augustinum 1den- tidem commentarios illos Hieronymi voluisse insi- nuare, cum in psalmo quinquagesimo ad versi- culum, e£ spiritu principali confirma me, ait : Intel- pligunt ergo hie nonnulli Trinitatem dictam ; in Spiritu rec£o Filium, in spiritu sancto, Spiritum sanctum, in spiritu principali Patrem. Nam ipse Hieronymus in eum loeum 'tale attexuit interpreta- mentum, verbis Augustini omnino respondens. « Tu vero, inquit Hieronymus, qui legis sanctam Sceriptu- ram, sanctam hie intellige Trinitatem ; spiritum prineipalem, Patrem ; spiritum rectum, Filium, spi- ritum sanctum, Spiritum sanctum. » Et amplius eamdem intelligentiam pertractat in capite ad Ga- lat. iv. Hoc ipsum manifeste corroborat Cassio- dorus hune loeum interpretatus, qui, ni fallor, claruit ante annos nongentos sexaginta, qui ad eumdem sensum adfert Hieronymum, ut clare di- gnoscas quam longis retro szeculis hujusmodi com- mentarii indubitati fuerint auctoris. Adde quod Gregorius in eumdem psalmum ad versum, (Cor contritum, nominat Hieronymum. Quia vero Erasmus invenit quamdam epistolam ad Damasum, luce clarius testificantem de commenta- ris in psalmographum, eam tantis conviciis et tanta debaechatione insectatus est, ut pigeat referre. Ea autem habetur tomo IV, in hunc modum : « Beatissimo pape Dawaso sedis apostolice: urbis Rom: HrEnoNvMus supplex. Legi litteras. aposto- latus tui, poscentes ut secundum simplicitatem septuaginta Interpretum canens, psalmographum interpretari festinem propter fastidium Romano- rum, ut ubi obscuritas impedit, apertius et Latine trahatur sensus. Precatur ergo cliens tuus, ut vox ista psallentium in sede Romana die noctuque ca- natur, et ut in finem cujuslibet psalmi, sive matu- linis horis, sive vespertinis conjungi przcipiat apo- stolatus tui ordo, Gloria Patri et. Filio et Spiritui sancto. Sicut erat in principio, et nunc, et semper, et in secula seculorum. Amen. Istud carmen omni psalmo conjungi prwcipias, ut fides trecentorum decem et octo episcoporum Niccni concilii etiam vestri oris consortio declaretur : » Hec ibi. Ad hoc facit quod refert Sigebertus in suo Chronico Dama- sium papam instituisse rogatu Hieronymi, ut cane- retur in ecclesia, in fine psalmorum, Gloria Patri, etc. Cujus rei fidem magnam facit, quod id ubique ; terrarum observatur apud Latinos. Quare ne sim- plices decipiantur istorum censorum nugacissimis mendaciis, stat eorum fidem elevare clarissimis argumentis, uL nulla tergiversatio relinquatur, et uL ex uno insigni mendacio, tam impudenter con- ficto, in exteris nullo negotio suspecti habeantur. Age paulo digredientes, ut ocius revertamur, de- monstremus Erasmum sopenumero non lezisse, quie suis censuris jugulare prwsumpsit ; sed im- pendio credulus, suce farinae hominibus rem com mittebat, qui ut tractatus nimia stertentes. vecordia legissent, mendacia mera suo Erasmo referebant, atque adeo omnia Erasmi nomine cudebantur. Quod 2 D 43 PETRI LO ne videar fingere, audi censuram cujusdam -Era- A smiani, quie est przefixa tom. VII ad Parab. Solom. in Hieronymo. « Non clam me est, inquit, candide lector commentarios in Proverbia Salomonis, qui- bus primum in hoc tom. locum dedimus, Hiero- nvmi non esse. Nam id vel hine deprehenditur, quod tota dicendi figura ab Hieronymiana dictione modis omnibus dissidet, quin Gregorius semel atque iterum in hoc opere citatur. Vetustissimi codices in membrana seripti Bede vindicabant. » IIzec ille. Audiamus nunc ipsum Erasmum tomo I, in re- censendis operibus Hieronymi vel germanis, vel, ut vult, alienis. In. Proverb. Salomonis libri tres quos vel hine apparet non esse Hieronymi, quod in his citetur Gregorius, quanquam et alioqui omnia longe lateque dissident ab Hieronymianis. Is qui adornavit Venelam editionem grave pulat argu- mentum, quod hine quidam citantur in epistolis decretalibus Hieronymi nomine. Suspieatur autem à Beda e diversis collectum opus, eui conjectura non admodum reclamo. H:e sunt censurae doctorum hominum: Demus ergo illis ut sint Bed:e illi libri, aut alterius cujuslibet ; sed absit ut demus illis commenta mera, qux confingunt effrontes nimis ! Nam semel et iterum anxie perlegi commentarium universum, ne semel quidem (ita me Deus amet) citatur Gregorius. Bis autem adducitur Augustinus sexto videlicet et vicesimo quarlo capite. Imo vero et ipse Hieronymus capite tricesimo. Mirum ubi mens eorum versabatur, cum maxime, si quidpiam aliud, ad censuram faceret. Hinc colligere licet, aut quod non legerit, aut si legerit, nimis preecipiti et c:eco fuisse judicio ; si excusare velis incogitan- tiam in re tam seria. Quod. si videatur hic divinare quid in aliis faciat intimius pensita ; etenim si palere- tur locus, promptissimum foret commonstrare quot in locis toto colo aberraverit, et pios auctores mendacibus censuris foede confuderit atque detur- parit. Jam redeamus ad commentarios Hieronymi in Psalterium, et quatenus fieri poterit diluamus qui in diversum movere possent, ne spernatur au- cloritas, ας in hoe libro Hieronymi nomine sepius profertur. Age, posset quispiam fluctuare quod Hie- ronymus aliter exponat nonnullos psalmos in aliis tractatibus, et interdum reprobato sensu, qui poni- tur in hisce commentaris. Etenim illud. psalmi XLIV : Eructavit cor meum verbum bonum, interpre- tatur dietum ex persona Patris, qui sibi c:equale ge- nuit Verbum, et tamen hoc improbat, tom. III, ad Damasum de duobus filis. Ait ergo : « Fidelis mecum leetor intelligis, quia pinguedine saturati, in ructum laudis ejus erumpinus, dicentes : Eructa- vit cor meum verbum bonum, dico ego opera mea regi, licet. quidam superstitiose magis quam vere, non considerantes textum psalmi ex Patris persona ar- bitrentur hoc intelligi. » Hzee inibi Hieronymus. Ad simile respondit Ruffino ut supra tactum est D calumnianti, quod eontrario modo vertisset Psalte- rium in Latinam transferens linguam, quam in commentariis disseruisset. Adde quod dupliciter explanat hune versiculum ad Principiam virginem, adducens diversitatem opinantium. « Quidam, inquit ex persona Christi, quidàm ex persona Patris di- ctum intelligi volunt, quod ex imis vitalibus et ar- canis cordis, Verbum suum quod in se erat semper protulerit, juxta alterius psalmi vatieinium : Ex utero ante luciferum genui te (Psal. cix) : ut quo- modo uterus non signilieat uterum (neque enim Deus dividitur in membra), sed eamdem substantiam Patris Filiique demonstrat : sie eor et verbum pro- fertur ex corde, ut Patrem ostendat et Filium, etc. » In quo neutram intelligentiam improbando utramque satis comprobat. Et certe Augustinus interpretatur de zelerna Verbi Dei generatione. Verum. enimvero Erasmus nobis toties inculcat styli distantiam. Re- B G MBARDI 44 spondeo commentarios esse mult eruditionis, quod non diffitentur censuales isti, nec oportet semper scriptorem servare eumdem dicendi characterem, sed pro ratione materie, aut lectionis utilitate, 5: - pius stylum deprimit, quod ne pules meum esse figmentum, audias purgalis auribus ipsum Hiero- nymum ad Paulum Concordiensem de Pauli mona- chi Vita, « Misimus, inquit, interirn te tibi, id .est Paulo seni Paulum seniorem: in quo propler sim- plieiores quosque multum in dejiciendo sermone laboravimus. » Hzc ille. Qua si non scripsisset, dicturus erat Erasmus Pauli monachi Vitam non esse ἃ divo Hieronymo conscriplam ob discerepan- tiam, ut solet, dictionis. Bene preterea cecidit quod in epistola De vitando suspecto contubernio nobis addiderit divus Hieronymus, circa finem : « Undede Scripturis pauca perstrinxi, nec orationem meam utin ezteris libris solitus sum, illarum floribus texui. Extemporalis est dictatio, et tanta ad lumen lucernule facilitate profusa, ut notariorum manus lingua prsecurreret : Hzc si non essent adjecta, non licuisset per Erasmum divo Hieronymo a eon- suelo more discedenti eam tribuere epistolam. Am- plius Erasmus ipse se suo gladio misere confodit, in censione quam prcxmisit operi Augustini De mori- bus Ecclesie tomo I. « Prodit, ait, Manichaeorum mysteria; idque facit mirabili sermonis elegantia, qua utinam illi licuisset in ezteris uti lucubrationi- bus! Hoe sane opere declaravit, si quid offendit eruditos in ipsius dietione non fuisse insciti:& sed charitatis, qua stylum demisit ad imperitorum in- telligentiam. Nam quo pateret lectionis utilitas, ad vulgi captum mutavit stylum in opere posteriore : quod quidem in plerisque suis operibus fecisse vi- detur. » Προ Erasmus. Cui quadrat aptissime quod dieit D. Ilieronymus de optimo genere interpre- landi. Quid agis, o. eolumen litterarum et nostro- rum temporum aristarche, qui de universis scripto- ribus sententiam feras? Si ergo perspicuum sit di- vum Augustinum depressisse dictionem, ad lectionis majorem fruetum, quid vetat divum Hieronymum, ita nonnunquam faelüitasse, preter ea que ante commemorata sunt, przeserüm cum seribat ad Pammachium tomo II : « Ecclesiastica interpretatio, etiamsi habet eloquii venustatem dissimulare eam debet et fugere, ut non otiosis philosophorum scho- lis, paucisque discipulis, sed universo loquatur generi hominum. » Rursus adversus Pelagium ad Ctesiphontem : « Audi ecclesiasticam simplicitatem, aut imperitiam, ut vobis videtur. » Et libro primo adversus Jovinianum : « Est in verbis simplicibus semper divinarum Seripturarum sensus angustior. » Plurimum juvat quod dieit in procemio terüii libri ad Galatas : « Omnem sermonis elegantiam, et La- lini eloquii venustatem | stridor lectionis Hebraieze sordidavit. » Et qu: postea subjungit in eumdem sensum. Item in fine commentariorum in Aggewum prophetam : « Obseerc te, lector, ut ignoscas celeri sermone dietanti, nec requiras eloquii venustatem, quam multo tempore Hebrew: lingue studio perdidi. « Denique ad Marcellam de Ephod:« Nos, ut scis, Hebrcorum lectione detenti, in Latina lingua rubi- ginem obduximus. » Quid proinde mirum, si divus Hieronymus in nonnullis operibus tersior sit quam in aliis, ut quasi alter videatur ? Quod si adduxeris contra nos divum Hieronymum in Apologia adversus Ruffinum, libro rt aperte docentem quamdam epistolam non exiisse ἃ sua offieina, sed esse suo nomine confi- ctam, non aliunde sumendo argumentum quam ex characteris distantia, hoc nihil obest, quandoquidem in ea epistola assumebatur persona divi Hieronymi, lanquam penitentiam agentis, quod Hebr»a volu- mina traduxisset ab Hebraeis inductus, in quibus nulla esset veritas. Quod si res ita habuisset, divus Hieronymus se ipse totum et manifeste proditurus r3 2 Á erat, qualis ab omnibus habebatur nempe diserlissi- mus, ne in epistola, qua palinodiam caneret, sese in forma eloquii fucata quasi caleret, non audens plane errorem fateri, veluti in quibusdam tenebris. Secus vero cum res, vel humilitas, vel lectionis utilitas expostulabat, sic aut sic dicere. Consultius fecisset Erasmus, si eamdem hic tenuisset sententiam, quam aperte tradit in suis adnotationibus in Novum Te- stamentum, nempe Acluum decimo tertio, et He- braorum secundo. Illic enim omnes commentarios ingenue tribuit divo Hieronymo, et quibus sua dicta communit, nisi quis malit eum recantasse in adno- tationibus , id quod scripserat in divum Hiero- nymum. Siquidem adnotantur opera divi Hiero- nymi fuisse excusa anno 1526; sed adnotationum quarlam recognitionem anno 1527. Hzc voluimus longiuscule discutere, ne quis offendatur iu lectione explanationum Magistri sententiarum , passim ci- tantis divum Hieronymum ex commentariis, quibus tanquam nothis derogare ausi sunt novelli censores. Nec tamen velim ex his protinus colligas libros esse constanter auctorum quorum titulis inscribun- tur, quasi nusquam aberratum sit, nec ullos esse adulterinos, sed eo tendebam ne temere judicetur. Porro serupulum movere posset id quod sepe di- cturi sumus , ecclesiasticam editionem cum Hebraica veritate conciliando, Hebraorum codices quos ha- bemus, esse vitiatos post septuaginta Interpretes, aut alias variasse, maxime cum ipse divus Hiero- nymus in versione ad Hebraicam normam, scribens ad Sophronium, sequatur lectionem codicum He- breorum nostra zetatis, ut plurimum. Satisfaciemus huic scrupulo duobus axiomatibus: Primum, divus Hieronymus Hebraeorum codices sua etiamnum slate ceepit in nonnullis locis habere suspectos. Alterum, post divum Hieronymum Hebraorum vo- lumina manifestis scatent mendis, et ἃ primaeva scripture germanitate longe distant. Hxc probatio- nibus munienda sunt. (yuantum ad primum. Enar- rans divus Hierony mus, v capite Michezm: E£ fu Bethlehem, domus Ephrata : « Legimus, inquit, juxta duntaxat septuaginta Interpreles in Jesu Nave, ubi tribus Judze urbes et oppida describuntur, inter emtera etiam hoc, Theco et Ephrata, haec est Be- thlehem, etc., quod nec in Hebraico, nec apud alium invenitur interpretem. Et sive de veteribus libris erasum sit malitia Judzorum, ne Christus de tribu Juda ortus videretur, sive a Septuaginta additum, nequaquam liquido agnoscentes certum quid novi- mus. » Rursum pertractans illud Apostoli ad Galatas terlio : Maledictus omnis qui pendet in ligno, quievit cur Apostolus omiserit à Deo, quod habetur in Deuteronomio capite xxr. Et respondet dupliciter. Primo sic : « Mihi videntur aut veteres Hebrzeorum libri aliter habuisse, quam nunc habent; aut Apo- stolum sensum posuisse, non verba ; aut. quod ma- is ;stimandum est, post passionem Christi, et in Iebrzis et in nostris codicibus, ab aliquo Dei no- men appositum, ut infamiam nobis inureret, qui in Christum a Deo maledictum credimus. » Deinde disserit quod in nullo loco Seriptur:e posset ostendi quempiam a Deo esse maledictum, per nomen Dei expresse additum ; et ut suam firmet opinionem scilicet esse a perfidis additum, dicii: « Audaci itaque pede ad hoc procedo certamen, ut ad libros provocem, nullo loco scriptum, a Deo maledictum. Et ubicunque maledictio ponitur, nunquam nomen Dei adjunctum. » Postea adducit multas auctoritates. Maledic£us tu ab omnibus bestiis (Gen. wr), dieitur ad serpentem ; et ad Adam : Maledicta terra in ope- ribus tuis, etc. (ibid.) Forsan gravius insurges, op- ponens quod ait divus Hieronymus in capite Isa. VI: « Et si aliquis dixerit Hebrzeos libros postea a Judieis esse [alsatos, audiat Origenem, quod in octavo volumine Explanationum huie quiestiuneulce respondeat quod nunquam Dominus et apostoli, qui COMMENTARIUM IN PSALMOS. — FRATRIS RICHARDI PROLOGUS. &6 A estera erimina arguunt in Seribis οἱ Phariswis, de hoc erimine quod erat maximum reticuissent. Sin autem dixerint post adventum Domini Salvatoris et przedicationem apostolorum libros Hebrzos fuisse falsatos, cachinnum tenere non potero, ut Salvator, et apostoli et evangelistz ita testimonia protulerint, ut Judzi postea falsaturi essent. » Hoc ibi divus Hieronymus. Sed si diligenter advertas, deprehendes non pugnare cum praedictis Hieronymi sententiis. Esset nempe ridiculum dicere Judzos falsasse libros in testimoniis de Christo, aut Christi mysteriis, quae antequam proferrentur a Christo et apostolis, non fuissent in eorum codicibus, sed ex przadicatione apostolorum addidisse: Ex /Egypto vocavi Filium (Matth. πα), et : Quoniam Nazaraus vocabitur (ibid.) et : Flumina fluent de ventre ejus aque vive (Joan. vir)et : Videbunt in quem transfixerunt (Joan. xix), et ezetera his similia, quz? ante hanc quaestionem ob- jeetam pramiserat D. Hieronymus, cujus intelligen- Β tiam facile colliges ex consequentia dictorum. Secundum axioma probatur. Hieronymus in illud Matth. xv1: Quem dicunt liomines esse Filium ho- minis. « Et nota, inquit, quod ubieunque scriptum est in Veteri Testamento Filius hominis, in Hebrzo fllius Adam, positum sit. lllud quoque quod in psalmo legimus : Filii hominum usquequo gravi corde ? (Psal. 1v) in Hebrao dicitur: Filii Adam, et tamen in Hebraicis codicibus qui exstant legitur VUNUA BENE 18CH, id est filii viri. » Nescio tamen qua ratione factum sit ut ad eum- dem modum legaturin versione divi Hieronymi juxta Hebrzeum, si modo germana sit, licet ad sensum parum habeat momenti. Sed et Bruno Amorbachius in epistola triplici psalterio prefixa, haud obscure fatetur Hebraeos codices variatos. Ait enim : « Quid quod Hebraicam veritatem, ut vocant, in Judzorum nostri temporis (sic suspiceamur) gratiam? Nam illorum expositionibus admodum favet, nonnihil (C; immutatam comperimus, ab aliquo Hebraice docto. Siquidem exemplari Veneto, cum vetustissimis divi Hieronymi codicibus,multis loeis non conveniebat. » IHzec ille. Verum pergamus ostendere liquido corrupta esse exemplaria Hebraica. Legimus (Geneseos octavo, juxta veritatem, corvum fuisse ab Noe emissum et non reversum, ubi tamen omnes Hebrai codices, qui prostant habent contrarium sensum, nempe fuisse egressum et reversum, 2** N*3* NX" VAIET ZE IATZO VASCHOB, idest qui egressusest egredien- do et redeundo. Septuaginta autem Interpretes le- gerunt cum negatione, οὐχ, ὑπέστρεψεν non estrever- sus, quos sequitur divus Hieronymus, adversus Lu- ciferianos. « Emittitur, inquit, corvus de arca et non rediit et postea pacem terre columba nuntiat. » Idem ad Oceanum: « Statimque columba Spiritus sancti expulso teterrimo alite, devolat ad eum. » Astipulatur et Josephus Judzus libro primo de Antiquitatibus, capite quinto: « Post paucos dies, aqua amplius recedente misit corvum, volens cog- noscere siquid eliam aliud terre fuisset derelictum ab aqua, et ad egrediendum jam tutum esse videre- tur, qui cuneta reperiens inundantia, non regressus est ad Noe. » Hzc Josephus. Non debuit itaque Sanetes in epistola ad Clementem VII praelata suce novae emissioni, hunc locum precipue taxare, quasi ecclesiastica lectio sit falsata ; οἱ maluissem dicere Hebrzeos esse vitiatos, quam veterem lectionem, tot annorum centenariis in pretio habitam repudiare, ut nihil faciat etiam Augustinus Eugubinus (licet alioqui defensor Hieronymianz editionis) qui con- tendit hunc loeum esse ἃ librariis corruptum, aut temporum diuturnitate, et addit huc esse invectas interpretationes fabulosissimas ab expositoribus, ob id quod fuit corvus detentus in devorando cadavere. Et tamen divus Augustinus, Ecclesie jubar, non abhorret ab hac sententia, quam Eugubinus dicit V fabulam. « Queritur, inquit, utrum corvus mortuus A sit, an aliquo modo vivere potuerit? Si enim fuit terra ubirequiesceret, similiter columba requiem invenisset : unde conjicitur a multis, quod eadaveri potuerit corvus insidere, quod naturaliter refugit columba. » Ad idem alludit D. Ambrosius libro De Noe οἱ arca cap. 17, manifestans quoque se cum negalione legisse. Nam disserens cur corvus sit emissus et non regressus, ia ait: « Sensus altior signilicat quod omnis justus quando mundare se incipit, quae tenebrosa sunt et immunda et temeraria primo ἃ se repellit. Siquidem omnis rapudentia atque culpa, tenebrosa est, et mortuis pascitur sicut corvus ; lu- mini aulem vicina est virtus, quce mentis puritate et simplicitate resplendet. Et ideo tanquam imittitur et fugatur culpa, οἱ separatur ab innocentia, ut nihil remaneat in viri justi mente tenebrosum. Denique egressus corvus non reverlitur ad justum, quia fügitans culpa omnis cequitatis, nec probitati vide- tur et justitie convenire. » Hzxe D. Ambrosius. Quae certe non sunt nee dici debent fabulosa. Quod autem ipse Eugubinus objicit dicens : « Deinde si corvum reversum negavit, quomodo cohzret quod mox additur : Donec siccarentur aque ? Quid enim sibi vult, qui egrediebatur et non revertebatur, do- nec siecarentur aque ? Nunquid post arefaetas est reversus? quod ne columba quidem fecit. » Solvit idem D. Ambrosius eL omnem scrupulum amovet. « Considerandum etiam, ait, quare non regressum dixerit corvum, donec siecaretur aqua ἃ terra, quasi vero postea sit regressus. Sed hoe locutio familiaris est Scriptur: divincze, Siquidem in. Evan- gelio habes scriptum de saneta Maria, quod non cognoverit eam Joseph, donec peperitfilium (Matt. 1), cum utique nec postea cognoverit. » Hactenusille. Idcirco non est eradenda a nostris codicibus negatio, ut vult Eugubinus, qui itidem aifirmat exemplaria D. Hieronymi esse corrupta in Hebraicis quzestioni- bus qu: habent negationem. Siquidem ad eum mo- dum legitur : Post quadraginta dies aperuit Noe os- tium arce quod. fecit, et emisit. corvum, et egres- sus non rediit ad eum,donee siccaretur aqua de ter- γα. li::c dixerunt LXX, deinde subdit suam traditio- nem. Pro ostio fenestra scripta est in Hebroo et de corvo aliter dicitur : Emisit corvum et egressus est: exiens et non revertens. Motus est autem Eugubi- nus dicere vitiatos codices, eliam nobis traditos ex Germania, ex hoe quod scripsit D. Hieronymus, et de corvo aliter dicitur. Sed mirum esset omnia damnare exemplaria et vetusta et recentia. Ideo, ni fallor, sicut vicina sunt fenestra et ostium, tamen annotat D. Hie- ron. ostium positum pro fenestra : sie LXX dixerunt de corvo, egressus non rediit, aliter in Hebraeo et egressus esL exiens et non revertens, quod tradueunt Sancles et Munsterus, exeundo et revertendo. Ponit ergo aliter D. Hierony. non ut intelligas. modum contrarium, ut arbitrabatur. Eugubinus, lectionem. Igitur non fabulose seribit D. Augustinus mystice inlerpretans negationem in psalmum centesimum secundum. « l'ratres non tardetis converti ad Do- minum; sunt enim qui preparant conversionem et differunt, et fit illis vox corvina, eras, cras. Corvus de arca missus non est reversus ; non quirit Deus dilationem in voce corvina, sed confessionem in gemitu columbino. » Insuper Job xri, legimus: E- tiam si occiderit me, in ipso sperabo. Hebr:eus habet desperatam sententiam et contrariam prorsus, videli- cet non sperabo. Ubi manifestum est mendum, nisi quis gratis desipiat. Error autem irrepsit quod im ipso, sive inipsum, et nerandi adverbium, in. voce apud Hebrzeos non differant, sed seriptione. Namillud per lamed et vau *5, hoc vero per 5 et v, x5. Hinc Sanctes vertit: Ecce occidet me, non sperabo. Sed et Munsterus sentiens intelligentiam simpliciter ac- PETRI LOMBARDI sed aliam D 48 ceptam, blasphemum quid sonare, coactus est di- cere quod alterum loco alterius positum sit, aut. 1n- terrogative debere legi, ut redeat idem sensus. Ecce clamant isti Genes. octavo negalionem esse abradendam, et editionem nostram mendosam, et ibi permittunt sibi quod volunt, quando non inve- niunt quod respondeant. Demum alia que per va- rietatem, aut aequivocationem solvi habent, in scho- liis nostris Dei gratia pro virili discutientur. Est namque vigilanter animadvertendum pro mullis inter disserendum explicandis quod perhibet divus Hieronymus iu Apologia adversus Ruffinum libro primo quanta sit silva apud Hebreos ambiguorum nominum atque verborum, qua res diversa inter- pretationi materiam prebvit, dum unusquisque in- ter dubia, quod sibi consequentius videturhoc tran- sfert. Deinde satisfaciendum quoque admirationi, qua quorumdam mentibus suboritur, cum in subjectis plerumque conamur defendere ecclesiasticam tra- ductionem, et quod non dissidet ab Hebraica veri- tate, causabimur secus legisse Septuaginta, cum tamen divus Hieronymus ad Sophronium testificetur conlidenter, et mullos suis operis testes citat se duntaxat nihil sententie de Hebraica veritate mu- tasse. Et sicubi editio sua a veteribus discreparit, mittit ad quemlibet Hebreum, ut liquido pervideat lector Hieronymum frustra ab amulis lacerari. At versio divi Hieronymi e regione respondens He- braico, longe lateque discrepat scpius a consueta lectione. Igitur frustra desudamus in hujusmodi apparandis conciliationibus. In promptu est respon- S10, si perspicias divum Hieronymum non tradidisse editionem, quam juxta Hebraicum elucubravit, quasi in communi tenendam et amplexandam ; sed illam tradidit privato homini peculiarem, quo respondeat. Judsis calumniantibus : secus legi in Hebrzao, ut Sophronius querebatur pene per singula se eludi, (et inde fides habebatur contemptui, cum tamen. Hebreorum lectionem sequendo, quam probant, eliam pro Christi fide testimonium adversus eos mox proferatur, quod ipsi pertinaciter Sophronio litterarum Hebraicarum imperito denegabant. Verba ad Sophronium libuit subjicere : « Quia igitur nunc cum Hebreo disputans, quzedam pro Domino Salva- tore de Psalmis testimonia protulisti, volensque te illudere per sermones pene singulos, asserebat non ita haberi in Hebrzo, ut tu septuaginta Interpre- tibus opponebas, studiosissime postulasti ut post Aquilam et Symmachum et Theodotionem, novam editionem Latino sermone transferrem. » Et pau- cis interjectis infert : « Nec hoc dico, quo pracesso- res meos mordeam, aut quidquam arbitrer his detra- hendum, quorum translationem diligentissime emen- datam, olim linguz me: hominibus dederim. Sed quod aliud sit in Ecclesiis Christo credentium psal- mos legere, aliud Judzis singula verba calumnian- tibus respondere. » Super hac, in Apologia adver- sus Rufinum lib. r1: « Egone contra Septuaginta Interpretes aliquid sum locutus, quos ante annos plurimos diligentissime emendatos, mew lingue studiosis dedi, quos quotidie in conventu fratrum edissero, quorum psalmos jugi meditatione decan- to? Tam stultus eram, ut quod in pueritia didici, senex oblivisci vellem ? Universi traetatus mei ho- rum testimoniis texti sunt. » Hzc Hieronymus. Ex quibus palam constat Ecclesiam legere psal- mos juxta Septuaginta praeter paucula ; nec aliter voluisse D. Hieronymum more istorum qui ex He- bra suo volunt Ecclesi: regulam imponere. Scimus quden Aristeum, Josephum et omnem scholam Ju- sorum duntaxat tribuere septuaginta Interprelibus quinque libros Moysi, id quod refert Hieronymus in cap. Ezechiel. quintum, et in Michez ir. At. vero Hieronymum eam non sequi opinionem liquet, prze- ter auctoritatem modo adductam plus millies ex ejus | [| | 49 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — FRATRIS RICHARDI PROLOGUS, 50 commentariis, et ad Suniam et Fretellam aliisque A editioni przeseribunt leges, ex suorum punctorum, locis non paucis. Nihil est itaque incommodi, si per quamdam disceptationis rationem, non per rem ju- dicatam, reducamus distantiam editionis LXX, ab Hebraico ad varietatem lectionis, quz potest erui, aut litterarum affinitate, apicum diversitate, sensus clariori expressione, zquivocationis mulliplicitate, exemplarium falsatione, aut. quavis alia probabili conjectatione. Meliori autem judicio omnia commit- timus. Potissima autem dissonantia videtur esse orta ex additione punctorum vocalium, qua tem- pore D. Hieronymi fuisse nondum mihi persuasum est. Nunquam enim apud eum deprehendes nomi- nari aut patha aut cametz, aut id genus vocales motiones, quas recentiores Hebrzi nobis tradide- runt. Quin potest ex ejus commentariis in variis locis, plane colligi, transtulisse Biblia neutiquam punetulis distincta. Primo in illud Habacuc tertio : Ante faciem ejus ibit mors, pro eo, inquit, quod nos transtulimus mortem,in Hebrco tres littere positze sunt ^37 daleth, beth, res, absque vocali, que si legantur pABAR *23 verbum significant ; si DEBER, 35 pestem, hic typographi addiderunt apices. Rur- sus in illud Isai: 1x : Verbum misit Dominus in Ja- cob, apud Hebraos pAnpAR, ?23 quod per tres litte- ras scribitur consonantes *25 daleth, beth, res pro locorum qualitate. Si legatur pABAR 525 verbum significat; si DEBER ?27 mortem et pestilentiam ; quam ob causam plerique sermonis ambiguitate decepti, non verbum dicunt missum, sed mortem. Et in illud Jeremiae x : Loquere, hec dicit Dominus, et cadet morticinium hominis. Verbum Hebraicum quod tribus litteris scribitur ?27 daleth, beth, res (vocales enim in medio non habet) pro consequen- tia sermonis et legentis arbitrio ; si legatur nABan, 3235 sermonem significat ; si DEBER, *235 mortem; si DAnBER, 5235 loquere. Ex his evadit perspicuum, si fuissent puncta vocalia (qux nunc vocant) et ea ascribunt caleographi operibus Hieronymi, non es- set in legentis arbitrio situm quid legendum foret, contra priscriptum motionum. Et amplius idipsum clarescit ex epistola ad Evagrium, in qua tractat an Salem debeat dici, an Salim proferri, civitas Melchisedech regis Salem. « Nec refert, ait, utrum Salem an Salim nominetur, cum vocalibus in medio litteris perraro utantur Hebrzai, et pro voluntate lectorum, atque varietate regionum eadem verba diversis sonis atque accentibus proferantur. Ple- raque id genus obvia sunt in ejus Explanationibus. Vocales autem vocat divus Hieronymus quas nunc Hebraicantes appellant gutturales, ut in confesso est ex prologo Amos prophete, ubi dieit quod Amos non est ille, quem patrem Isaie legimus. Ille enim scribitur per primam et ultimam nominis sui litte- ram aleph, N et tzade, y : hic per ayn, y et samech 2. Deinde subjungit : « Nos tantam vocalium litte- rarum, et, scilicet, litter, qu: apud Hebrzeos tri- plex est, differentiam non habemus. Sebastianus Munsterus in przfatione ad suam editionem recens natam, qui tamen totis nervis contendit puncta vocalia, non esse noviter adventa, refert quosdam sentire, a Tyberize commorantibus, qui semper in lingua saneta fuere cultiores et poli- uores commenta. Tandem confitetur D. Hierony- mum fuisse destitutum codice punctulis distincto ; et quod olim omnia fere exemplaria punctulis care- bant, eousque deveniens, ut. ingenue asserat fuisse acceptionem eaballisticam ; quam sacerdotes scire tenebantur, et plebeis hominibus explanare. Cum vero temporum successu, demerentibus eorum pec- catis, multe. irruerunt tribulationes, et passim per orbem dispergerentur, doctique, imminuerentur, coacti sunt multa calamo excipere quie prius so- lum traditione seiebantur. Hzc ille. Deinde. grandis est controversia apud rabinos, de lectionis illibata et germana integritate, ut nihil agant qui nostra ut ita loquar, superstitione. Siquidem rabi Da- vid Kimhi non vulgaris auctoritatis apud Judzeos et Hebraicantes in procemio quod pramisit prophe- tis, et III Regum xvii, ait, et quod Munsterus ver- lit, in captivitate prima, corrupta sunt exemplaria, elieueruntque ex uno exemplari sie, ex alio aliter, et ubi clarum non potuerunt habere sensum, scri- pserunt unam dictionem intra contextum, et aliam ad marginem. Perieruntque exemplaria et distra- cta sunt, et morientibus sapientibus, qui tenebant Scripture sensum conati sunt ii qui erant de Syna- goga magna, restituere lezem ad vetustatem suam, invenientesque dissensiones in exemplaribus, adhi- buerunt fidem pluribus consentientibus. Ubi vero claram cognitionem habere non potuerunt, scripse- runt unam dictionem absque punclis, aut scripse- runt in margine et non intra contextum. Hanc Kim- hiet aliorum rabinorum opinionem, reprobat rabi B Jacob, filius Haiim ad hunc modum : « Sententia illo- rum longe est a me. » Nee enim adduci possum ut credam, et labiis confitear Esdram scribam librum legis divina atque libros prophetarum dubios, cor- ruplos et confusos invenisse : quin magis sententia mea est quod Esdras et college ejus invenerint Bi- blia sacra integra et illesa, quodque Esdras judicio suo cognoverit qui libri seripti essent per sapien- tiam illam excellentem. » En cernis non convenire inter Hebraeorum docto- res de codicum suorum fidelitate, quos tamen non addubitaverim apostolorum :etate fuisse. incolumes, tamen de punctorum notulis ut priediximus, non- dum est demonstratum. Cum hzc scriberemus per- venit ad manus nostras tandiu desideratus libellus Elie Judzi, editus de accentibus, et a Munstero ver- sus : in quo tam copiose et tam luculenter nostram sententiam omnibus modis confirmat, ut nihil scru- puli restare possit quantum ad questionem puncto- rum. Tandem post multam discussionem, persuadet puneta vocalia esse inventa, et. bibliis addita a ma- gistris Masoreth, viris Tyberitis ex mcsia Asia Mi- noris, ut superius tetigimus, in sacra Scriptura exer- citatissimis ; idque post quadringentesimum — tri- cesimum sextum annum a destructione templi se- cundi, ergo post quadringentesimum sexagesimum octavum annum a passione Domini nostri Jesu Chri- sti, ac preter alia dieit argumento esse quod nomi- na punctorum ex bona parte sunt Syriaca et Baby- lonica. Et hic Elias adhuc superstes est, in re gram- malica nemini secundus, quod ingenue deprzdicant omnes. Forsan obieetabis : Matthei v, scribitur : Amen dico vobis, donec transeat celum et terra, iota unum autunus apez, non prateribit alege donec om- nia fiant. Hebrzei vero vocant puncta vocalia apices, quo fit, ut si puncta erant tempore Christi, non. po- tuisse a recentioribus Judwis adinveniri. At Evan- gelium non accipit apices, pro illis suis punetis, sed D minimam lDitterze particulam ; quod evadit notum ex ipso divo Hieronymo in eumdem locum. Ex figura litterze ostenditur quod etiam qui minima putantur in lege, sacramentis spiritualibus plena sint. Rur- sum in Abdiz unicum caput : Illud quod in Isaia scriptum est : Onus Duma paululum apice commu- lato, pro 5 daleth posse legi ^ res, et sonare Roma. Vau quippe litera et pro v, et pro o, eorum lin- gua accipitur. Et in illud Sophon. ir, Reddam po- pulis labium electum, Septuaginta legerunt BEponam n3 res, litteram pro daleth, existimantes, pro- pter elementi nimiam similitudinem, quod parvo apice distinguitur. Item in illud [saite XNvit : Quem docebit scientiam. Quod autem verbum Hebraicum ny ΘΈΛΗ, quod omnes verterunt scientiam, soli Se- ptuazinta xox«, id est mala, interpretati sunt, Error perspicuus est. Prima enim littera * daleth vel res, parvo apice dislinguilur. Si ergo legatur ΠΡ ΘΈΛΗ, scientiam sonat, si ny? nan malitiam. Unde Glosa 51 PETRI LOMBARDI : 52 ordinaria : « Apex est lilleree summa particula ; si- gnificat enim minimum preceptum, vel minimam praecepti partieulam, quin D. Hieronymus adversus Helvidium apices accipere videtur pro ipsis litteris. » Nonne, inquit, mihi ipsi apices loquentur, et me stultitia redarguent eum esse dictum primogenitum, qui aperuit vulvam, non qui habeat fratres ? » Insul- tabis iterum ex illo divi Hieronymi ad Ephesios ter- lio esse gentes coheredes, et concorporales et com- participes. « Scio, inquit, appositionem conjunctio nis, per quam dicitur cohcwredes, et concorporales, et comparlieipes, indecoram facere in Latino ser- mone sententiam ; sed quia habetur in Greco, et singuli sermones, syllabe, apices, puncta, in divi- nis Scripturis plena sunt sensibus. » Ubi videtur di- vus Hieronymus ponere discrimen inter apices et puncta, sed nulla alia inveniuntur, nisi ea quae sunt apud Hebraicantes, vocalia : quare non sunt nuper orta. Nec valet dicere quod divus Hieronymus loqua- A binde repetit. Adde quod quidam codex habebat ad calcem, etsi diversa manu, Psalterium de glossis Lombardi. C:eterum commonefaciendus est lector quod varie in variis exemplaribus adnolabantur, in supremo verlice paginarum nomina auctorum in Explanatio- nibus citatorum. Nam in quibusdam signatur Hay- mo; in alis nusquam. Et in his Gregorius, Remi- gius et Isidorus; in istis minime. Et utcunque ci- tabantur auctores, ordine tumultuario et vago re- linquebant lectorem incertum, ubi loquerentur, cum accedendum erat ad contextum commentariorum, et quanta pars sententie ae quatenus danda illi fo- ret, quanquam in nostro exemplari ad contextionem linearum, superscriberentur passim cert: puneto- rum notule, quibus posset internosci cujus inter- pretis essent verba snbseripta; si perpetuo depre- hendissemus nihil dormitatum fuisse et quatenus extenderetur interpretamentum signati auctoris, ex tur de punctis, hoc est. accentibus Grecis, eo quod B punctis diserevissemus, qui mihi indicabant quisnam interpretatur epistolam ad Ephesios, qus scripta est Greece. Nam addit in Scripturis divinis, ut appa- reat ipsum loqui generatim. esl Verum hae non cogunt. Siquidem ab initio for- tasse fuerunt Hebraeis sicut οἱ Grecis nonnulli ac- centuum notule, quz possunt intelligi puneta. Nam divus Hieronymus in capite Ezechielis Xxvri, scri- bit : « frequenter Hebrxa nomina, pro diversitate ac- centuum et mutatione litterarum vocalium, vel ma- xime, quz apud illos habent proprietates suas, va- rie interpretantur. » Vel potuit accipere puncta, ut scribens ad Evagrium de variis opinionibus Melchi- sedech : « Hzc legi in. Graecorum voluminibus, et quasilatissimos terrarum situs in brevi tabella vo- lui demonstrare, non extendens spatia sensuum at- que tractatuum, sed quibusdam punctis atque compendiis infinita significans, ut in parva epistola multorum simul disceres voluntates. » Consimili in- telligentia accipi debet illud ejusdem in Malach. ri : « Ex quo, ait, perspicuum est apostolos et evange- listas et ipsum Dominum Salvatorem, non LXX Interpretum auctoritatem sequi, qua Hebrez lin- gue habentes scientiam non indigent ; sed ex He- brzo transferre quod legerint, non curantes de syl- labis, punctisque verborum, dummodo sententia- rum veritas transferatur. Et clarius in procemio in Malachiam prophetam. « Alios commentarios in hunc prophetam me legisse nescio, excepto Apollinaris brevi libello, cujus non tam interpretatio, quam in- terpretationis puncta dicenda sunt. De commentariis, an sint magistri. Postremo ut praefari tandem desinamus, et rem proxime accedamus. Age, disserendem unde argu- menta sumpserimus hosce centones varie, sed et accuratissime in unum veluti corpus coactos, esse Petri Lombardi, quandoquidem dubitatio posset su- boriri justa, ex hoc quod exemplaria, qua nobis li- cuit videre, et ea quatuor non habeant nomen au- D ctoris ascriptum. Verum tibi faciet satis abbas Tri- themius in Catalogo scriptorum ecclesiasticorum : « Petrus, inquit, Lombardus scripsit sagaci studio, ex diclis sanctorum Patrum commendabile opus Sen- tentiarum libr. quatuor, in totum Psalterium librum unum, cujus oxordium : Cum omnes prophetas, et cetera. » Fidem itidem facit non inferiorem, rege- stum instructissime bibliotheca pientissimi ccnobii Patrum Sancti Victoris, unde codicem ultronea et allubenti familiaritate excepimus, quod procul du- bio hos commentarios Petro Lombardo nominatim tribuit. Adde quod quidem manu vetusta, in exem- plari nobis communicato eceperat adnotare M. lit- teram in margine, ubicunque videbat assui diversas interpretationes diversorum doctorum, quasi insi- nuans Magistri sedulam diligentiam, licet forsan so- mnolentia laboris longiusculi victus, tandem per- gere omiserit, interdum tamen exsuscitatus idem su- co»pisset loqui, quousque vero non item. Siquidem inter sequentes ordinatim apiculos, sepissime mi- scentur multa, quz: suas desiderabant notulas. Dein- de experti sumus crebro aberratum esse in talibus signis et in pluribus omissa. Ex quibus subolere licet, aut primitus non fuisse id genus designatos apices, aut corrupte transcriptos. Idem apparet di- cendum de titulo et numero citatorum auctorum, etiam si in nonnullis exemplaribus ordinatim ad marginem signatis et subjectis locis allegentur au- clores, scrupulo tamen, quem commemoravimus, re- lieto. Quamobrem necesse fuit labore pertinaci ut ab originariis fontibus hauriremus qua appingenda erant suis locis, ut cum, verbi gratia, videris aperto codice Augustinum et Hieronymum et ceteros ad- duci simpliciter, intellige ex scriptis suis in eos psal- mos. Si vero loca petenda erant ex aliis suis volu- minibus, quantum licuit, signantur ad marginem, (1et quedam pauca qua poterant aut lectorem remo- rari, aut obscuritatem facere, aut declavat junculam desiderare, aut scrupulum movere, breviter illustran- tur. Amplius quia non semper ad verbum proferun- tur doctores, sed sententia colligitur et construitur, nune ex principio, nunc ex calce, rursus ex princi- pio et medio suorum operum, maluimus describere punctim per marginem, ex tali aut tali auctore quam in recto casu. Et ubi Cassiodorus et posteriores con- sentiunt cum Augustino, opus erat duntaxat Augu- stinum designare, eum ex ipso decerpentes pro unico debeant haberi. Licet autem Hieronymus sit anti- quior Augustino, tamen ubi conveniunt, potius Au- gustinum quam Hieronymum subindicamus, quia si quid Hieronymus breviter disserit, Augustinus late suo more expatiatus in eo profluit : simul et in hoc opere perpetuus est preter ezteros, qui subinde et interpolate adducuntur, nisi quod Cassiodorus iden- tidem frequentissimus occurrit. Ubi vero singuli singulare quid dicunt, separatim insinuantur. Quod si sententia trahatur ex duobus conjunctim, una co- pula colligantur. (Quando denique auctorem non com- perimus citatum, Magistro tribuimus, M. litterz in- sinuatione. Et hoc est per quam rarum et quadam incogitantia omissum a typographo. Porro citamus sepenumero Alcuinum et glossema interlineale, quo advertas per Aleuinum nos intelli- gere glossam ordinariam, sequentes dicta Antonini Florentini et Roberti Guaguini historicorum. Hic de Carolo Magno agens : « Liberalibus, ait, discipli- nis animum excoluit, praeceptore primum Petro Pi- sano, deinde Alcuino Anglo, viro apprime divinis humanisque rebus erudito, quem glosse in Bibliam (quam ordinariam vocant) auctorem Antoninus Flo- rentinus prodit, id est parte secunda titulo 1&, ca- pite 5. Adjuvat quod scribit in suo Chronico Sige- bertus. » Alcuinus, alias Albinus, de Britannia oriun- dus magister deliciosus regis Caroli, scientia litte- 53 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — AD LECTOREM. Dr: rarum przepolletin Gallia, cujus praecipue magisterio, ἃ non poterat fieri quin consarcinatio similibus col- ipse rex omnes artes liberales didicit hie multa seri- psit, inter quze multa eminent libri de sancta Tri- nitate scripti adipsum regem, hic etiam jussu ipsius regis divinam correxit historiam. At scrupulum mo- vet abbas Trithemius asseverans Strabum fuisse hujusmodi coacervatorem. « Hic, ait Strabus, glossam quie nunc ordinaria dicitur, super totam Bibliam ex dictis sanctorum Patrum primus comportasse me- moratur. Satis huc accedunt quz dicuntur chronica chronieorum. Strabus commentator diligentissi- mus, Rabani auditor, in libris Biblie perpulchre commentatus est. Ut fuerit, certissimum est ta- les rhapsodias fuisse a posterioribus utroque, nempe Alcuino et Strabo ampliatas et ditatas. Nam ssepe indicatur Rabanus qui fuit auditor Alcuini, Strabus ; scriba Rabani ipsemet Alcuinus, quos probabilius est a posterioribusaseriptos fuisse quamseipsis. Adde quod szpicule citatur Isidorus, qui fuit his omnibus superior. Interdum allezantur Haymo, Beda, Remi- "gius : hic junior; illi predictis satis vieini. Nobis- cum est Trithemius in hoe articulo, qui subsecu- tus ait quam videlicet glossam alii postmodum ad- junctis sententiis Patrum ampliarunt. Super hzc longe plura habemus in codicibus typis excussis, quam in vetustioribus manu descriptis. Libuit ta- men potius Aleuinum asciscere quam glossam ordi- nariam, aut quemlibet alium, propterea quod in qui- busdam exemplaribus hujus gnomolegie nonnun- quam signabatur Alcuinus. Preter hoc, Magister in secundo sententiarum distinctione duodecima pro- fert nominatim Alcuinum super Genes. Et id legi- tur in glossa ordinaria. Rursus lib. rm, distinctione 18, profertur Ambrosius, cujus sententiam videtur Magister accepisse ex glossa ordinaria ad 9 caput epi- stole ad Hebraeos, cum Ambrosii commentarius in eam epistolam desideretur (43), Insuper libro quarto, distinctione quarta, glossam ordinariam videtur vo- care Magister, auctoritatem ; adducens enim episto- lam ad Hebrzos sexto, sic ait : « Unde auctoritas di- cit, ideo Apostolum pluraliter dixisse fundamentum baptismatum, quia est baptismus in aqua, in san- guine, iu peenitentia, etc., quz? omnia comperies in glossa ordinaria, ad illud caput. Nec mireris in hac Magistri faragine, cuncta quie sunt in glossa ordi- naria et interlineali feread verbum legi; quando- quidem utrobique idem argumentum assumebatur, (45) Nunc dicitur excussus. lecta coaptationibus pari gradu ad eumdem scopum tenderet. Sed qux erant in glossa ordinaria et in- terlineali, quasi arena sine calce, hic subtili adhi- bito temperamento, in ordinem sub textum redegit. Adde quod quisquis is tandem fuerit, qui praefixit titulos nominum, quibus internoscerentur citati au- ctores in faragine gloss ordinarie confusissime et mendosissime szepius ea recensuit. Nam ubi adno- tandus erat Augustinus, ascribit Cassiodorum, et e diverso. Et ubi principium aut finis sententiz per- tinet solummodo ad hunc vel illum interpretem, sic indicat nomen, quasi tota sit illius quem notat. Imo vero quod interpretatur uno modo, alter contrario, sic tribuit quandoque prcpostero ordine, illorum scripta, ut uterque habeat sententiam sibi opposi- tam. Ad hzc creberrime relinquit loca anonyma uasi incerli auctoris, cum tamen proprium sibi vin- icent, sicut et alia ac forsitan interdum certius quam qu: signat. Hzc omnia legendo comprobabis facile. Etenim tam obvia sunt, ut supervacaneum fuerit diutius immorari. In libris autem manu de- Scriplis, rarissime nomina ascribebantur auctorum. Itaque negotium fuit non otiosum, sed operosum magnopere, citationes, citatis restituere, ne quasi confusum chaos exsurgeret, Denique ut finem facia- mus, quantum ad glossam interlinealem, illam ar- bitrari antiquiorem hujuscemodi consarcinalione sa- lis persuasum habemus, ne quis suspicetur quod ea quie commentatur Magister, potius sint translata in hujusmodi glossemata quam e diverso. Nam in ve- teribus et libris et bibliothecis hzc glossa interseri- lur, maxime cum prisci illi auctores ob inopiam seri- ptorum, et scripture angustiam laconismo delecta- rentur. Sed et multis partibus Joannes Trithemius anobis stat, qui inter scriptores ecclesiasticos re- censet Anselmum Laudunensem virum ingenio acu- tum, sermone scholasticum non minus vita quam scientia insignem, novo expositionis genere, utrius- que Testamenti scripturas glossa interlineali et mar- ginali ex Patrum scriptis explanasse. Is autem ut ex eodem auctore colligimus claruit ante Magistrum sententiarum annis circiter triginta. Denique adeo preclara disces ex his commentariis, quae non ha- bentur in aliis glossarum fasciculis, ut non peni- teat frequentis lectionis. Fruere igitur et vale in ocu- cifixo Jesu, amice lector. C AD LECTOREM. Quantum frugis, amice lector, et accessionis ad eruditionem tuam noster hic Petrus Lombardus tibi sit allaturus satis vel te docere potest silva proborum auctorum quos citatos vides. Deinde non unius tantum doctoris mentem hic reperies, id quod in aliis contingere solet, sed oraculum quoddam divorum (sic enim dixerim) et inter sanctos et veteres illos doctores definilam. | sancitamque expositionem, ab eo com- robatam, cui nomen Magistri bono jure tributum est, velut a primo senatore, post assidentium suffragia, atam sententiam. Quidquid enim hinc haurire licebit, non et lacunis, non ex amnibus turbidis, 4:gyptüs et amaris hereticorum [luviis petitum velim existimes. Omnia plena sunt veteris et prime illius doctrine ua floruit Ecclesia, cum veteribus doctoribus tanquam gemmis ac margaritis perlucebat. Quod si Lom- ardus sui animi sensum tantum scripsisset, profecto non tam est inferior doctrina et opinione quin. po- tuissent ejus lucubrationes inter doctorum monumenta recenseri. Jam vero quando sua sententia aliorum nec vulgarium auctorum interpretationes comprobavit ut sacrosanctas, quid non dignum viro bono ac mo- desto, quid non antiquum receptumque poteris hic audire vel legere ? Equidem protam multis in Psalterium commentariis, vel hic unus tibi esse poterit, sicque carebis cateris, ut quos delegit. doctissimus censor, simul in isto habeas universos. Adde quod tituli psalmorum ita copiose, docte et utiliter collecti sunt, ul nec apud. quempiam reperias hujusmodi divitiaram penu, et fatearis postea nihil esse, quod brevi comprendio ad veram psalmorum intelligentiam viam paret expeditius. Hiec de commentariis. Caterum quod attinet ad apologiam viri optimi et eruditissimi doctoris Richardi Genomani paucis homi- num duo genera velim, alterum eorum qui nostra Vulgata editione fuerunt hactenus contenti, alterum Ic- braice lingue candidatorum. Illi statim, ubi vel Hebreas aut Graecas voces aliquot viderint, non despe- rent, tanquam qui nihil utilitatis sint inde laturi, quod in linguis illis non promoverint. Legant enim dili- genter apologiam quam collationem vocat, et eum conferant cum eo versu qui tractatur, legantque commen- tarium loci illius, tum perspicient quam ridiculum sit, levi occasione et de industria editionem ecclesiasti- cam, qua ab omnibus veteribus summe laudata est, a Ilieronymo, | Lirano et aliquot. aliis peritis He- 95 ἢ PETRI LOMBARDI 56 braice lingue recepta, probata, commentariis illustrata sugillare ut ineptam et indignam que apud Chri- stianos habeatur in manibus. Deinde hic invenient objectionem presentissimam adversus leves quosdam hu- jus etatis sciolos, qui viz prima elementa sancte lingue docti deblaterant in editionem Latinam, si quando verbum verbo non respondet, aut phrases, quibus mirandis abundant llebrai, apud nos non satis expli- cantur, scilicet modestiee student isti qui sibi vindicare audent, quod verecunde faciunt etiam ii qui lingue illius peritissimi sunt, et judicio acerrimo valent. Postremo regatos cupio Hebraismi candidatos dare ve- niam hujus apologie auctori, si quosdam acrius reprehendat quam. vellent. Vir enim candidus et pre- cipitis novitatis impatiens rem Christianam forsitan hac via periclitatum iri reformidavit. Et vide quid indoctu, vulgus existimare poterit obrutum tot versionibus tam dissidentibus mon solum Vulgata, sed inter sese quoque longissimo intervallo, profecto testatos audeam bonos viros non esse modestia partes tam faciliter et libere a communi editione recedere, vel suam tanquam absolutam et eam solam in vul- gus intrudere. Aliud est indicare Hebraismum,seorsumque aperire locum eumdem varie posse transferri; aliud propria cupidine, et minimo cum judicio de re gravissima suum phantasma edere ; ac velut indi- gestum cibum in vulgi conspectum evomere. Utinam vero quos habet Lutetia in ea lingua absolutissimos, sed modestissimossuumjudicium, quod quumacerrimum habent hujusmodi ferrent aliquando,tum animad- vertere liceret multos hujus «tatis sciolos magis novitatis et antmi ostentandi causa, ne dicam lucri, varias editiones precipitasse, quam ut puram et integram Scripturam haberemus. Nam qui prodesse cupit el non est dementatus, ita rem instituit, ut tum mazime negotium non facessat cum rem aggre- ditur, atque adeo de pollicita utilitate grande incommodum non faciategredi. Utere itaque his commen- laris, amice lector, et apologiam amplectere, si quidem diligis Ecclesie auctoritatem, et pessundandos veterum doctorum in Psalterium commentarios non cupis. Gaterum si venia deprecanda est aliquando typographis, quod omnia tam. correcte non licet excudere, equidem Joannes Lodoicus Tiletanus optimo jure etiam si non deprecetur suc diligenti fidens, tamen venia dignus est. Quantum enim laboratum sit in exemplari veteri manuscripto non facile exprimi posset; nam prater hoc quod innumeris sca- teret mendis, tum in orthographia, tum in distinctionibus constituendis, etiam ita lectu difficile erat, ut bonam partem dictionum potius divinare quam legere liceret. In Hebreis autem. vocabulis mihil mendorum adnotavimus tametsi in aliquot paginis erratum sit, quod non liceret tempestive apud typo- graphum adesse cum prima quoque folia inciperet excudere. Sed id raro et in paucissimis paginis pri- mum datis prelo id accidit. Vale. PETRI LOMBARDI PSALMOS. DAVIDICOS COMMENTARII PR/EFATIO. Cum omnes prophetas Spiritus sancti revelatio- A sonum a superiori per manuum tactum, sie liber ne constet esse loculos, David prophetarum exi- iste docet bene operari, non pro terrenis, sed pro mius quodam digniori atque excellentiori modo, ccelestibus, qu: sursum sunt. velut tuba Spiritus sancti, quam alii prophetavit Consistit autem liber iste in centum et quinqua- [Cassropn.]. Alii namque prophetz per quasdam re- ginta psalmis, non preeter altioris significantize ra- rum imagines atque verborum integumenta, scilicet tionem. Hie enim numerus celeberrimis annotatur per somnia ac visiones, facta ac dicta propheta- mysteriis. Constat enim ex octogenario et septua- runt. David autem solius Spiritus sancti instinctu — genario : et octogenarius idem significat quod octo- sine omni exteriori adminiculo, suam edidit pro- — narius, et septuagenarius idem quod septenarius. pheticam. Unde convenienter dicitur liber iste Soli- —Octonarius vero octavam signifieat resurrectionis, loquiorum. [HrER. et REw:G.] Dicitur quoque Psal- quia cum sint ΥἹ :elates viventium, et ὙΠ morien- terium, quod nomen accepit a quodam musico in- tium, octava atas erit resurgentium : quz? ex tunc strumento, quod Hebraice nablum. Grzce psalte- — ccepit, quando animz quiescere cceperunt in pas- rium, a Greco ψάλλειν quod est íangere, Latine sione Christi. Per septenarium vero significatur organum dicitur, quod est decachordum et a supe- tempus hujus vite, qu:e septem dierum repetitione riori reddit sonum per manuum tactum. Ab illo p agitur. Recte ergo compositus est liber iste in tali autem instrumento ad litteram ideo nominatur liber numero psalmorum, cujus partes prefata notant iste, quia ad vocem illius instrumenti David decan- — mysteria, quia sic nos in hujus vitz septenario ope- tabat psalmos ante arcam in tabernaculo Domini. rari ae vivere docet, ut in octava resurrectionis non Et quemadmodum singule modulationes illius in- — induamur diploide confusionis, sed stola geminc strumenti vocabantur psalmi, ita et singule istius glorificationis. libri parlieulae vel clausulie. Juxta spiritualem quo- Vel ideo in hoc numero psalmorum est composi- que intelligentiam bene ab illo instrumento nomen tus, quia ut diximus hic numerus constat ex octo- sortitur, quia sicut illud instrumentum est deca- genario et sepluagenario, qui idem significat quod chordum, ita liber iste docet observantiam decem — octonarius et septenarius. [Auc.] Octonarius vero mandatorum. Et sicut illud instrumentum reddit — significat Novum Testamentum. Patres enim Novi 51 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PR.EFATIO. 58 Testamenti ogdoadi, id est, oetonario deserviunt ; A Incipit liber Hymnorum, vel Soliloquiorum Propheta: observant enim octavam diem resurrectionis Chri- sti, id est Dominicam et octavas sanctorum, exspe- ctantes octavam resurrectionis. Per septenarium vero signifieatur Vetus Testamentum, ideo quia Veteris Testamenti Patres hebdomadi, id est septe- nario serviebant. Observabant enim septimum diem septimam septimanam, septimum mensem, septi- mum annum. Et septimum annum septimze decadis, qui et jubileus dieitur. Unde Salomon : Da partes septem necnon et octo (Eccle. x1) ; et Michzas: Susci- tabimus super eos septem pastores, e£. octo primates (Mich. v). Bene igitur hic liber in hoc numero psal- morum est editus, cujus partes utriusque Testamenti significant doctrinam, ut per hoc ostendatur in hoc libro utriusque Testamenti contineri mandata. Distinguitur autem liber iste per tres quinquage- nas, quibus tres status Christiane religionis signi- ficantur, quorum primus est in poenitentia, secun- dus in justitia, tertius in laude vitze &eterna.. Quocir- ca prima quinquagena terminatur in penitentia, scilicet Miserere mei Deus, secundum, etc. (Psal.L): secunda in justitia, Misericordiam et judicium can- tabo libi, Domine (Psal. c); tertia, in laude vite eterna, scilicet Omnis spiritus laudet Dominum (Psal. cL). Et quia hec ita docet, David in lib. hoc, ideo hzc triplex fit psalmorum distinctio. [REwIG.] Notandum quoque hane Scripturam plus ceteris in ecclesiasticis frequentari officiis, quod ideo fit, quia in hoe libro consummatio est tolius theologiez paginz; hie enim describuntur praemia bonorum, supplicia malorum, rudimenta ineipien- lium, progressus proficientium, perfectio perve- nientium, vita activorum, speculatio contemplati- vorum. Hic etiam docetur quid peccatum auferat, quid peenitentia restituat, quid peenitens peccati con- scius dicat, scilicet Domine ne in. furore tuo arguas me, etc. (Psal. v1) ; et alibi : Miserere mei, Deus, secundum magnam, etc. (Psal. 1), et quid per poe- nitentiam assequatur, subjungit : Docebo iniquos vias tuas, οἱ impii ad. te convertentur (ibid.). Per quod ostenditur nulli quantumcunque delinquenti de ve- nia ac de misericordia Dei fore diffidendum, assumpta peenitendi humilitate. Cum enim cernimus David homicidam et adulterum per penitentiam factum doctorem atque prophetam, nulli peenitentiam agen- dilocus diffidentie relinquitur. Sieut et de Sauli conversione, ejusdemque in apostolum promotio- ne de Dei misericordia plene certificamur. Unde et Epistolis ejus plusquam aliorum, sicut prophetia David Ecclesia in officiis utitur. Ideo quoque hzc prophetia in frequentiori usu habetur, quia inter alias dictorum excellit apertione, Ea quippe quae alii prophete obscure et quasi per :nigmata dixe- runt de passione et resurrectione Christi, et :eterna genitura el de ccteris mysteriis, David propheta- rum excellentissimus ita evidentissime aperuit, ut magis videatur evangelizare quam prophetare. His consideratis intueri restat quis titulus, quz sit cjus maleria, quie inlentio ; quis modus tractandi. Est itaque titulus talis : de Christo. Liber dicit et non libri, contra illos qui dicebant plures libros esse propter quinque psalmorum di- stinctiones quz fiunt per /iat, fiat. Quibus quoque Hieronymus consentit, sed hiec illorum non valida est ratio. Licet enim quinque sint distinctiones, non tamen ideo quinque libri sunt dicendi, sicut plu- res sunt distinctiones Epistolarum Pauli, et tamen unus liber. Ex verbis quoque ipsius David hoc cla- rescit, qui in Christi persona loquens ait: [m ca- pite libri scriptum est de me. |Cassrop.] Libri ait, non librorum, unum librum, et non plu;es fore si- gnificans. Inde etiam in Actibus apostolorum dici- tur : Sicut scriptum est in libro psalmorum (Act. 1), pnon dixit libris. Itaque liber unus est, quamvis Hieronymus quinque esse dicat, propler quinque distinctiones. Hymnorum vel soliloquiorum. (Avuc.] Hymnus est laus Dei cum cantico. Canticum est exsultatio men- tis habita de zternis in vocem prorumpens. Bene ergo dicitur liber iste hymnorum, quia docet nos laudare Deum cum exsultatione habita de eternis: et hoc non tantummodo corde, verum etiam voce, ut qui audit, dieat : Veni (Apoc. xxi), et cortina ducat cortinam, et fontes nostri deriventur foras. Et sunt isti hymni apud Hebrzos imetrice scripti: quod in translatione servari non potuit. Vel Soliloquiorum. [Cassrop.] Hic videndum est quid sit prophetia, et quibus modis fiat, et secundum qua tempora. Est (igitur prophetia inspiratio vel revelatio divina, re- rum eventus immobili veritate denunlians. Unde prophetia visio, propheta videns dicitur. Fit autem quatuor modis, per facta, vel per dicta, per ea quae videntur dici vel fieri, id est per somnia et visio- nes: Per faeta ut per arcam Noe, quz significabat Ecclesiam, etsicut per sartaginem ferream inter prophetam Ezechielem et civitatem positam ; per dicta, ut per ea quz angeli dixerunt Abrahew et aliis fidelibus, ut: In semine tuo benedicentur omnes gen- ies (Gen. xxii) et. hujusmodi ; per visiones, sicuti factum est Jeremie, qui vidit ollam succensam a facie aquilonis, et sicut Moysi qui vidit rubum ar- dere, qui non consumebatur, et Ezechiel vidit ro- lam in medio rote ; per somnia, ut per somnium Nabuchodonosor, qui vidit lapidem de monte sine manibus przeisum. Quod autem fuit somnium regi, fuit prophetia Danieli. Et per somnium Pharaonis, qui vidit septem boves, et seplem spicas, quod fuit prophetia Joseph, spiritualiter intelligenti. Prae- ter haec, est et alius prophetia: modus, cteris di- gnior, quando scilicet ex sola Spiritus sancti inspi- ratione, remoto omni exteriori adminiculo faeti, vel dicti, vel visionis,vel somnii, prophetatur. Hoc modo prophetavit David, scilicet. solius Spiritus saneti instinctu. Unde in sequenti : Audiam quid loquatur in me Dominus Deus (Psal. iXxxtv). Propterea soli- loquium dieitur, quasi solius Spiritus saneti elo- quium ; licet enim et in. titulis et. in. psalmis qui- busdam alludat diversis historiis, tamen ex eis nil didicit, sed in eis quod per Spiritum sanctum ante 59 PETRI LOMBARDI 60 cognoverat, fimurari intellexit, Vel soliloquia di- A editus fuerit. Ad quod dicitur, quia si in quibus- cuntur, quasi sola de Christo eloquia; alii namque Obscure, et quasi per «senigmata prophelarunt de Christo : [ste vero David, quod et de incarnatione et de passione, et de aeterna genitura, et de resur- rectione, evidentissime disseruit; et ideo dicitur liber Soliloquiorum. Sicut autem prophetia diversis fuit modis, ita etiam secundum diversa tempora. Est autem prophetia alia de presenti, alia de pre- terito, alia de futuro. De presenti, ut Elisabeth : Unde hoc mihi, ut veniat mater Dominimei ad me ? (Luc. τ.) De preterito, ut Moyses : In principio creavit Deus calum et terram (Gen. 1). De futuro, ut : Ecce virgo concipiet, etc. (Isa. vir). Et sit pro- phetia per bonos, ut per Isaiam, Jeremiam et alios. Et per malos, ut per Balaam, Caipham et alios. p Item prophetia alia secundum przwscientiam Dei, quam necesse est omnibus modis impleri, etiam secundum tenorem verborum, ut: Ecce virgo com- cipiet (ibid.), alia secundum comminationem, ut: Quadraginta dies sunt, et Ninive subvertetur (Jon. mm, que non secundum verborum superficiem, sed tacite intelligenti: significatione impletur. Prophetie per excellentiam cum dicitur Propheta sine adjectione proprii nominis intelligitur David, ut cum dicitur Apostolus intelligitur Paulus, et. Urbs Roma. Hcc autem dicit contra quosdam qui dixe- runt plures fuisse psalmorum scriptores, vel aucto- res, eo quob eorum nomina in titulis hebeantur, ut Asaph, Heman, Ethan et Idithum, quod pro mysterio- rum significatione qui ex interpretationibus nomi- num percipitur factum esse in libro ostendemus. Non ergo illi auctores psalmorum fuerunt, sed positio nominum rationi servit mysteriorum. De Ghristo. Ecce de quo agunt Soliloquia, de Christo toto, id est de capite et. corpore. Materia itaque hujus libri est totus Christus, scilicet sponsus et sponsa. Intentio, lmines, in Adam deformatos, Christo novo homini confor- mare. Modus tractandi talis est. Quandoque agit de Christo secundum caput, aliquando secundum cor- pus, aliquando secundum utrumque. De Christo au- tem agit secundum caput tribus modis. Quandoque secundum divinitatem ut, Tecum principium (Psal. cix), aliquando secundum humanitatem, ut, Ego dormivi et somnum copi (Psal. n1); aliquando per transumplionem, ut quando ulitur voce membro- rum, sicut ibi, Longea salute mea, etc. (Psal. xxt). Et ibi, Deus, tu scisinsipientiam meam, etc. (Psal. Lxvir). Item de Eeeclesia, tribus modis: Aliquando secundum perfectos, aliquando secundum imper- fectos, interdum secundum malos qui suntin Ec- clesia corpore, non mente ; nomine, non numine. De ordine quoque psalmorum, quia serie histo- rie discordant quari solet, quare scilicet non sunt eo ordine dispositi quo compositi. Quod non esse liquet, cum historia de qua agitur, in Miserere mei, Deus (Psal. 1), priecesserit illud, de quo agitur, in Domine quid multiplicati sunt (Psal. 1). Et : Dene- dictus Dominus Deus meus qui docet manus meas, ele. (Psal. xvi), ante ambos predictos psalmos dam possit reddi ratio ordinis, non tamen in omni- bus. Neque tamen sine ratione ita dispositi sunt. Esdras namque propheta, qui Psalterium et totam bibliothecam a Babyloniis combustam instinctu Spi- ritus sancti reformavit, eodem Spiritu revelante, psalmos ita disposuit, eisdem et titulos apposuit, qui sunt quasi claves psalmorum, Sicut enim per clavem intratur in domum, ita-per congruas titu- lorum expositiones, subjectorum clarescit intelli- gentia psalmorum. Hzc autem circa totum librum advertenda sunt. Prolter hec autem in singulis psalmis quzedam specialia consideranda sunt. [HrERox. in Comment.] De primo itaque psalmo videamus, ubi considerandum est quare ei titulus non preponitur sicut et aliis, quee sit ejus materia, qua intentio, quis modus tractandi. [Cassrop.] Hinc primo psalmo, ideo titulus non apponitur, quia psalmus iste principiumest et praefatio, et caput libri, sicut in sequenti dicitur: In capite libri scriptum est de me : et de illo agit, qui est omnium princi- pium, id est, de Christo, qui non habet principium, [ΠΈΠΟΝ in Comment.] Ideo itaque titulo caret, ne titulus przsceriptus, libri caput et initium. videre- tur; vel etiam ideo quia iste psalmus, quasi titu- lus et prologus est sequentis operis. Continet enim summam et materiam tolius libri. Materiam autem hujus psalmi eadem est, quae et totius libri scilicet Christus integer. Similiter intentio. Modus autem C tractandi talis est. Bipartitus est psalmus. Primo, agit de beato viro, per beatitudinem nobis blan- diens. Secundo, agit de ultionibus iniquorum, ter- rens nos adversis, ibi : Non sic impii, non sic. De beato autem viro agit hoc modo: Primo versu ostendit eum immunem ab omni malo; secundo, plenum omni bono in se, inde utilem aliis, et hoc usque ad partitionem. Ad ostendendum vero eum immunem ab omni malo, utitur comparatione vete- ris hominis, scilicet Adze, ostendens illum plenum esse omni malo, quia non valet melius ostendi cujusque rei excellentia, quam si sui contrarii vili- tas atque oppressio vel depressio non taceatur Ostendit itaque veterem Adam triplici genere pec- candi, deliquisse seilicet cogilatione, voluntate et actu, verbi doctrina vel consuetudine. ltem : Cogitatio large accepta tria complectitur, scilicet primum motum animce qui est venialis culpa, dele- clationem atque consensum qu: sunt mortalia. Qui ergo peccat, eonsensu et cogitatione peecat. Qui vero nec cogitatione peccat, nec consensu, vel delectatione. Hic autem tria genera peccandi notat per tria verba scilicet : Abiit, stetit, sedit. Per abiit, peccatum voluntatis; per sze£if, peccatum operis, per sedit peceatum verbi, vel consuetudinis. Abiit ergo Adam a Deo, non loeo, [Casstop.] sed dissimilitu- dine, cum persuasioni diaboli et Evce consentiens a Deo recessit; [Arcurw.] stetit, cum pomum vetitum comedens, in peccato delectatus est; sedit, cum se excusando et culpam in Creatorem referendo in superbia confirmatus est (Gen. nr), dicens : Mulier 61 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. I. 2 E 6 quam. dedisti mihi seduxit me, [Avc.| non valens A Et Adam in Deum et inse, et in proximum pecca- redire nisi per eum liberatus, qui nihil horum ha- buit. Et dicitur hoc ἃ simili exsulantium, qui dum sunt in via, facilius revocantur; cum jam stant, diffieilius ; demum difficillime, cum jam ibi magi- stri et domini effecti sunt. Ita qui sola voluntate peccat facilius redit; qui opere, difficilius ; qui vero consuetudine vel doctrina verbi, difficillime revoca- tur. [Avc. lib. 1, De sermone Domini in monte, et serm. 90 De tempore.] Isti sunt tres mortui, quos Dominus suscitavit, in domo, in porta, in sepul- ero: hoc est triduum quo Moyses volebat educere populum Dei de /Egypto. Item nota: Peceatorum impiorum pestilentie, Nam impius est qui peecat in Deum, peccator in se, pestilens in proximum. vit. [REMIG. ] Quasi diceret : Primus homo miseret infelix, qui abiit in consilio impiorum. [Gloss. in- terlin.| Id est serpentis et Evae, id est consensu vo- luntatis peccavit; in via peccatorum stetiit, id est opere peccavit. [Arcurw.] Et in cathedra pestilentiae sedit, dans aliis exemplum peccandi, id est docendo vel consuetudine peccavit. Cathedra enim proprie doctorum est sieut thronus regum, tribunal judicum. [REwrc.] Ecce ostendit primum hominem tribus modis peecasse. Peccatur enim cogitatione, actu, verbis, docendo. Nune quo ordine creverunt in primo ho- mine removeri debent a secundo. Ac si dicat : Pri- mus homo infelix, qui abiit, stetit, sedit, sed se- cundus est beatus. PETRI! LOMBARDI COMMENTARIUS N PSALMOS DAVIDICOS. I PSALMUS PRIMUS. Vrns 1. —« Beatus vir qui non abiit in consilioim- B « plorum, et in via peccatorum non stetit, et in ca- « thedra pestilentize non sedit. » [Cassiod.| Beatus dicitur cui omnia optata succe- dunt, vir scilicet contra prospera et adversa firmus, qui non abiit |Gl. int.] a Deo in regionem dissimili- tudinis, id est cogitatione non peccavit, quamvis es - set positus, iz consilio impiorum, id est quamvis impii hoc molirentur : quod est laudabilius [Aug. et Hier.] Non abiit iste, sicut Adam, qui consensit uxori, ἃ dia bolo deceptce. Impii hoc molientes, dze- mones sunt, et Scribz, et Phariscei. E£ in via pecca- torum non stetit(Aug.|. Via peccatorum mundus est, in quod quidem natus, et inter peccatores conversa- tus est, sed non tenuit eum illecebra seculi [Gl. int.] Vel, via peccatorum est prava operatio, quie ducit ad mortem. Et est: in via peccatorum non ste- tit, id est vel in mundo, vel in prava operatione Et in cathedra pestilentie non sedit |Aug.], id est, noluit terrenum regnum. Est enim pestilentia, morbus late pervagatus, omnes, aut pene omnes in- volvens, et dicitur a pastu, quasi pastulentia. Hic est amor dominandi quo vix caret aliquis. Vel, cathe- dra peslilenti:, accommodatius accipitur prava, οἱ perniciosa doctrina, quie ut cancer serpit. Et est in cathedra pestilenti: non sedit, id est non perni- eiosam doctrinam docuit, sed salubrem. Ecce hoc primo versu oslenditur immunis ab omni malo per remotionem eorum qua in primo homine fuerunt. Vrns. 2. — « Sed in lege Domini voluntas ejus ; » el in lege ejus meditabitur die ac nocte. » c3 Sed in lege Domini [Rem.]. Hie ostenditur Chri- stus plenus omni bono in se, quia non est perfecta laus fugere vituperanda, nisi sequantur laudanda. Unde post ostensam immunitatem, addit, Sed in lege, quasi dicat : Non abiit, non stetit, non sedit, sed in lege Domini fuit voluntas ejus [Avg.]. Aliud est esse in lege, aliud sub lege. Qui est in lege, se- cundum legem agit, voluntarie legi obediens. Qui autem sub lege est, secundum legem agit, necessi- tatis timore coactus. Ille liber, iste vero servus. Ite- rum: Aliud est lex littere, qua scribitur servo; aliud lex sanctitatis, qug? mente conspicitur a filio, qui non indiget litteris; justo enim lex posita non est, ut ait Apostolus (1 Tim., 1). Dicit ergo, in lege Domini quia voluntate serviebat, non sub lege, quasi ex tristitia et ex timore serviret voluntas ejus, id est Christi [Cassiod.|. Voluntas dieit, ut ostendat quod non sit t:edium ei laborum. Et hic voluntas non est otiosa, vel non est ad horam [Aug.] Sed meditabitur die ac nocte, 1d est assidue, et in pro- speris, et in adversis. Dies enim leetitiam,nox adver- sitatem significat. [Cassiod.] In lege ejus : non uti- que inlittera legis, sed in sanctitate propositi. Et hoc legis meditatio sanctitatis jugis observatio. Vide qualiter hzc praeeedentibus respondeant. Ibi dicit, nonabiit ; hie, voluntas in lege. Ibi, non in via pec- catorum stetit, non in cathedra pestilenti sedil ; hie, assidue in leze Domini meditabitur. Vrns. 3.— « Et erit tanquam lignum quod. plan- « tatum est secus decursus aquarum ; quod fruetum « suum dabit in tempore suo, » 63 PETRI LOMBARDI 64 Hteril tanquam lignum quod plantatum.[Alcuin.] À. ejis non erit irritum, sed deducet ad vitam. Unde: Supra ostendit Christum immunem ab omni malo, el plenum omni bono in se ; hie utilis nobis osten- ditur: et hoe tribus modis, scilicet dans fructum vitz», et folia, οὐ obumbrans. Et nota quia heec omnia (non omni beato viro conveniunt, sed Christo soli. 'Et est haec plena diffinitio beati viri, quasi dieat: Meditabitur die ae nocte, et erit. tanquam lignum. Loquitur de Christo, a simili ligni vitze quod erat in medio paradisi, de quo homo obediens, si comede- ret, viveret in :eternum. Ita qui Christum spiritua- liter sumit, non videbit mortem in zeternum [Gl. in.]. Et sicut illud lignum eceteris viridius erat, sic οἱ Christus ceteris sanetis viridior erat, cui spiri- lus non est datus ad mensuram [Hier.]. Erat ergo tanquam lignum, id est vere lignum vitze, ut ait Sa- pientia. Est lignum vite. omnibus amplectentibus eam[Gl. in.]. Tanquam, aliquando similitudinem notat tantum, aliquando veritatis expressionem facit, aliquando utrumque, ut hic. Ita enim notat similitu- dinem, ut veritatis non excludat expressionem [Aug. |]. Quod plantatum est, id est humanatum est, vel in- carnatum, per quod ad eum aecedere possumus. Et hoc, secus decursus aquarum [Aleuin.et Aug.]. Aquae Spiritum sanctum significant, juxta illud : Qui credi- derit in me, [lumina de ventre ejus [luent aque vive (Joan. vi). Et est eontra :stum. vitiorum, ut aque contra :estum sitis. Et est, plantatum est secus decur- sus aquarum, id est homo fiet secundum operationem Spiritus. saneti, qui in eum plenissime descendit. Et ideo apponit decursus aquarum, ut plenitudinem. no- tet [Aleuin.]. Vel per aquam, sapientia Dei intelli- gitur : quia interior homo reficitur, ut sitis aqua. Et est plantatum secus decursus aquarum, id est secun- dum sapientiam, quz& hominem suscepit, id est. fiet "homo unitus sapientie Dei. Et bene ait, secus aquam, quia non est faetus homo Deus vertibilitate | nature in naturam, sed unione persons [Aug.]. Et ita aquae sunt mortale genus. Unde Joannes in Apo- calypsi: Aqu multe, populi mulli (Apoc. xvm) quia defluunt in mortem, ut. aqua in. mare. Et est plantatum secus decursus aquarum, id est secundum fluxum populorum, quia in similitudine carnis peceati apparuit [(]. int.]. Quod lignum dabit fructum suum, id est vitam zternam in tempore suo, id estin tem- pore plenitudinis, quo reseratus est aditus paradisi, de quo [Aug.|: Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis (I Cor. vi). Vel ita : Dabit fructum suum, id est. Ecclesias constituet, in lempore suo, id est post resurrectionem οἱ ascensionem, misso Spiritu. Vel ita : Dabit fructum suum, id est Spiritura sanctum mittet. In tempore suo, id est post. glorili- cationem suam. Unde in Evengelio : Non est datus Spiritus sanctus, quia modum glorificatus est Chri- stus (Joan. vi). Et nota hoc lignum esse rationabile, per hoc quod ait, dabit [Cassiod.]. Dare etenim per- tinet ad rationabilem sensum et ad voluntatem offe- rentis . Vgns. ἡ — « Et folium ejus non defluet : * nia quaecunque faciet prosperabuntur. » [Aug.] Et folium ejus non defluet, id est verbum et om- calum et terra transibunt, verba autem mea non transibunt (Matth.xxtv).[Cassiod.]. Et bene verba, fo- lia dicuntur, quia sicut folia tegunt fructus suos, ita verba Domini suas promissiones custodiunt [Alcuin.]. Et quid per singula ? [Aug., Cassiod., Gl. int.] Ef omnia qurcunque faciet prosperabentur, id est fru- ctus et folia,id estfacta et dicta,prosperabuntur sibi, contra casum Λα et membris suis. Et. bene dicit omnia, quia et si moreretur, tamen omnia qua faciet prosperabuntur, quia mors ejus est salus mundi. Pans.ig, vERS. 5. —« Non sic impii, non sic; « sed tanquam pulvis quem projieit. ventus a facie « terrae. » Non sic impii. Hic est secunda pars, ubi agit B ge ultionibus iniquorum, et terret adversis. Ho- rum formido gratiora facit promissa, quasi dicat: Omnia illius prosperabuntur. Sed impii non sic, quia nihil poterunt assequi. Et nota quiahae repe- titione immobilis firmitas monstratur. Non sie, sed sunt lanquam pulvis, quia cedunt pravis sugzgestio- nibus, non habentes humorem gratie Dei; quem projicit ventus, id est superbia, que vento compa- ratur, quia petit alta et inflat; a facie terre, idesta presentia slabilitatis zeternae [Aug.], quc dieitur terra a simili, quia sieut hzc terra nutrit et continet exteriorem hominem, ita illa interiorem. VzRs. 6. — « Ideo non resurgunt impii in judicio, « neque peccatores in concilio justorum. » Ideo non resurgunt impii. Et quia ventus projicit, id est quia dati fuerunt in reprobum sensum, ideo non resurgunt impii, prima resurrectione, quz est in fide, scilicet a peccatis. Et hoc, ix judicio, id est ut se judicent et. aceusent. Dua quippe resurrecliones sunt. Una, anima, in prasenü qua resurgit homo a peccatis. Unde Apo- stolus : Exsurge, qui dormis, etilluminabit te Chri- stus (Ephes. v). Altera, corporis, in futuro, qua fiet impassibile et immortale.Hie agit de illa quz est anima. Negue ipsi peccatores item resurgent, im consilio justorum, ut voluntatem Dei suis praeferant voluntatibus, quod est consilium justorum. Vel, in concilio, alia litera, justorum, id estin concordi multitudine justorum, et est idem sensus cum priori etaecipit eosdem peceatores et impios. Vel ita: Dicit superbis tolli, quod ipsi ambiunt,id est ut judi- cent, agens de resurrectione corporis et judicio futu- ΤῸ, quasi dicat : Quasi ventus projicit,ideo non resur- gunt impii in judicio, id est ut judicent, quod pla- nius repetit [Aug.], zeque ipsi, id est. peccatores re- surgent in eoncilio justorum, id est in judicio, ut cum eis judicent. Consilium dicit judicium ex similitudine, quia judieium Dei, quasi in consilio erit, in quo di- versa peccata diversis poenis punientur. Vel ita, ut alios accipiamus impios, alios peccatores. [Cassiod. Aug.]|. Impii sunt infideles, idololatrze, apostatze, qui cum resurgent non judicabuntur, quia jam judieati sunt. Peceatores, sunt Christiani falsi. Et est, quia ventus projieit ; ideo impii, id est penitus infideles, - 65 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. I. 66 non resurgent in judicio, ad hoc ut judicentur, quia À judicantur et regnant, qui vit» maculas lacrymis jam judieati sunt; neque peccatores, id est falsi fideles, resurgent in consilio justorum, id est ut ju- dicent, sed judicabuntur tantum. [Hier. et Aug.] Nota quod quatuor ordines in ju- dicio erunt : Alii namque erunt, qui judicabunt et non judicabuntur, ut apostoli, et alii perfectissimi ; ali, qui neque judicabunt, nec judicabuntur, quia jam judieati sunt. Sententia enim damnationis eo- rum toti Ecclesi: nota est, ut infideles. Alii judica- buntur et salvabuntur, ut mediocriter boni. Alii judicabuntur et damnabuntur, ut mediocriter mali. Ideo Job ait : Non salvatimptos, et pauperibus judi- ciam tribuit (Job. xxxv1). Quia hi qui nequiter op- primuntur, ipsi tunc super oppressores suos judices venient. (Greg. et Hier.] Du: quippe sunt partes, electorum scilicet atque reproborum; sed bini or- dines eisdem singulis partibus continentur. Alii namque judicantur et pereunt, alii non judicantur et pereunt ; alii judicantur et regnant, alii non judi- cantur et regnant. Judicantur et pereunt, quibus Domiricainelamatione dicitur : Silivi, e£ non dedistis mihipotum.Discedite, maledicti,inignem eternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus (Matth. xxv). Alii vero in extremo judicio non judicantur et pe- reunt,de quibus, propheta ait : Non. resurgunt impü in judirio, et Dominus ait : Qui autem non credit, jam judicatus est (Joan. mr). Et Paulus : Qui sine lege peccaverunt, sine lege peribunt. (Rom. 1). Re- surgunt vero omnes, etiam infideles, sed ad tor- mentum, non ad judicium. *? Non enim tunc eorum causa discutitur qui ad conspectum distrieti judicis jam. cum damnatione sum infidelitatis accedunt. Professionem vero fidei retinentes, sed professionis opera non habentes, redarguuntur ut pereant, ut mediocriter mali. Qui vero nee fidei sacramenta tenuerunt, increpationem judieis in extrema examinatione non audient, quia prajudicati sunt infidelitatis sus tenebris, ejus quem despexerant inventione redargui non meren- tur. Illi saltem verba judicis audiunt, qui ejus fidem sallem verbo tenuerunt. Isti in damnatione sua slerni judicis nec verba percipiunt, quia ejus reve- rentiam ne verbo tenus servare voluerunt. Illi lega- liter pereunt, quia sub lege peccaverunt positi. Istis in perditione sua de lege nihil dieitur, quia nillegis habere conati sunt. Princeps namque ter- renam rempublicam regens, aliter punit civem in- terius delinquentem, atque aliter hostem exterius rebellantem. In illo jura sua consulit, eumque sub verbis digne inveclionis addicit. Contra hostem vero bellum movet, instrumenta perditionis exercet, dignaque ejus malitia tormenta retribuit. De malo vero ejus quid habeat, lex non requirit. Ita. ergo in extremo judicio et legalis illum invectio percutit, quia ab eo quod professione tenuit, actione decli- navit, et iste sine judicii invectione perimitur, qui lege fidei non tenetur. Ex electorum vero parte, alii tergent. Qui mala praecedentia factis sequentibus re- dimentes, quidquid illicitum aliquando fecerunt, ab oculis judicis, eleemosynarum superductione coope- riunt. Quibus judex veniens, in dextera consisten- tibus dicit : Esurivi et dedistis mihimanducare, etc. (Matth. xxv). Alii autem non judicantur, et regnant, qui et przecepta legis, perfectionis virtute transcen- dunt, quia nequaquam hoc solum quod cunctis di- vina lex przcipit implere contenti sunt, sed prz- stantiori desiderio plus exhibere appetunt quam praeceptis generalibus audire potueru t. Quibus Do- minica voce dicitur : Vos qui reliquistis omnia, et secuti estis me, cum sederit Filius hominis in sede majestatis sua sedebitis et vos super thronos judi- p cantes xu tribus Israel (Matth. xix). Et de quibus propheta ait: Dominus ad judicium veniet cum sena- toribus populi sui (Isa.1m) Et de quibus Salomon, cum de sanete Ecclesi: sponso loqueretur, intulit dicens : Nobilis in portis vir ejus, quando sederit cum senatoribus terre (Prov. XXXI). Hi itaque in extremo judicio non judicantur et regnant, quia cum auctore suo etiam judices ve- niunt. Relinquentes quippe omnia plus propria de- volione exsecuti sunt, quam juberi generaliter au- dierunt. Speciali namque jussione paucis perfectio- ribus, et non generaliter omnibus dicitur, hoc quod adolescens dives audivit : Vade et vende omnia, etc. (Matth. xix). Si enim sub hoc precepto, id est con- silio cunctos jussio generalis astringeret, culpa profecto esset, aliquid nos de hoc mundo possidere. Sed aliud est quod per Seripturam sacram dieitur omnibus, aliud quod specialiter perfectioribus im- peratur. Hi ergo recte sub generali judicio non te- nentur, quia et precepta generalia vivendo vice- runt. Sicut enim non judicantur et pereunt, qui suadente perfidia legem tenere contemnunt, ita non judicantur et regnant, qui suadente eliam pietate ultra generalia divine legis przecepta perficiunt. Hinc est quod Paulus etiam specialia prxecepta trans- cendens, plus opere exhibuit quam institutione le- gis el permissionis accepit. [Aug.] Cum enim acce- pissel ut Evangelium preedieans de Evangelio vive- ret, et Evangelium-audientibus contulit, et tamen Evangelii sumptibus sustentari recusavit. Cur ergo iste judicetur ut regnet, qui minus quod servaret D accepit ; sed majus quod viveret, invenit ? Recte ergo judicium pauperibus tribuit, quia quanto huie mundo magna humilitate despecti sunt, tanto. tune, acceplis sedibus, majori culmine potestatis excre- scunt. Hinc alias dieitur : Donec justitia convertatur in judicium (Psal. xcur). Justitia ergo in judicium verlitur, quia hi qui nunc juste atque irreprehensi- biliter vivunt, tune judieandi potentiam nanciscun- tur. Hinc Laodicensi Ecclesie dicitur : Qui vicerit, dabo ei sedere mecum in throno meo, sicut etego vici et sedi cum Patre meo in. throno. ejus (Apoc. n). Vincens Dominus in throno cum Patre sedisse se as- serit, quia post passionis certamina, post resurre- clionis palmam, claruisse omnibus quod potestati 61 PETRI LOMBARDI 68 Patris esset equalis judieavit, eique se non dispa- A Cavete a fermento Phariseorum (Luc. xu). Ad hac rem, calcato aeuleo mortis innotuit. Unde et Maric, necdum se credenti Patri similem , dicit: Noli me tangere, nondum enimascendi ad Patrem (Joan.xX ). Nobis enim in throno Filii sedere est, ex ejusdem Filii potestate judieare. Quia enim judicii prinei- patum ex ejus virtute. percipimus, velut in ejus throno residemus. Nec abhorret a vero, quod alias superxi thronos venturos testatur esse discipulos. Hie vero in throno suo perhibet esse sessuros. Per thronos quippe xir, universale judicium ; per thro- num vero Filii, singulare culmen judieiari:e pote- statis ostenditur. Vel ita, et accipit eosdem impios et peccatores, quos quia ventus projicit, ideo non resurgent impii in judicio, id est ut judicent in fu- turo. Hoc convenit cum secunda sententia, sed dif- B fert quod sequitur : Et ipsi ideo peccatores non resurgent in concilio justorum, id est ul judicati in collegio sanctorum quiescant. Vel, in concilio justo- rum, in eodem sensu, id est in zeterno bono, quod sanctis sequi consilium est. VERS. 7. — « Quoniam novit Dominus viam ju- « Storum, et iter impiorum peribit. » Quoniam, novit, quasi dicat : Impii non resurgunt cum sanctis in judicio, quia opera justorum Deus diligit ; impiorum vero, non ; hoc est, quoniam no- vit, ete. Vel sie, junge secundum primam praceden- tem sententiam : Non resurgunt hic in anima, quia Deus non approbat eorum opera; nam justorum tantum, et hoc est, quoniam movit Dominus viam justorum, ut sua et approbat, e£ iter id est opus impiorum peribit. Peribit dicit pro non novit Do- minus, sed planius dieitur, quia hoc est nesciri a Domino quod perire; et sciri ἃ Domino est. manere el esse. COLLATIO IN PSAL. I : « BEATUS VIR. » Vrns. 1. — In. cathedra pestilentie non sedit. Noster interpres significantius expressisse videtur dictionem Hebraicam et Gra:cam, hzretieg pravita- lis notando perniciem corruptissimam, quam si di- xisset illusorum Hebraice m*x5 rETZzIM, aut wer- lisset pestilentiarum, Grece λοιμῶν. Nam legendo simpliciter illusorum, aut pluraliter pestilentiarum, non habetur forsan tale pondus emphaseos, quam praescribit Propheta, et quam divus Hieronymus explicat, ad illud Isa. Lxvr, Eligam illusores, sive il- lusiones eorum, e£ que timebant adducam eis. « Cau- sas, inquit, reddit cur traditi sint Seribis et Phari- seis ilusoribus suis, de quibus primus psalmus, juxta Hebraeos canit : Et in cathedra illusorum non sedit, quos appellant LXX pesltilentes, quales fue- runt filii Heli, filii pestilentize. Idem in illud Isa. ru: Et effeminati dominabuntur eis. Pro quo ait in He- brzeo scriptum. est ΟΣ mAALULIM, quos LXX, et Theodotio illusores interpretati sunt. Deinde sub- dit : Possumus illusores dicere et magistros populi Israel, qui devorant populum Dei sicut escam panis, et perverse Scripturas sanctas interpretantur, illu- duntque stultitie discipulorum. Rursus in illud ejusdem prophetze : Popule meus, qui te beatum di- cunt, etc. (Isa. ur). Scribas et Pharisaos exactores appellaverat non magistros, et supra illusores. » Hac ille. Quz: perspicue insinuant nostram editio- nem preter alia, prophetice taxare pestilentem Pha- riseeorum farinam, de qua Salvator ait, Matth. xv1 : α D idem Hieronymus in presentem locum psalmi com- mentanmdo dicit: « Pro pestilentibus in Hebrzo de- lusores habet, quod scilicet omnes discipulos per- versus doctor illudat. Radix etiam Hebraica, unde vocula deflectitur, signat interpretari verbose, Job xvi : Verbosi amici meti *y^ ua MELITZAIREHAI, Quid autem sunt hzretiel, nisi verborum venatores, juxta illud Proverb. xix : Qui tantum verba sectatur, nihil habebit ; qui autem possessor est mentis, diligit animam suam. Nonne aperte nune vides hereticos ampullatis et sesquipedalibus verbis et interpreta- tionibus distortis, omnes Eeclesiz cczremonias, dis- solutis quasi cachinnis, atque rugato subsannare naso? quibus miseras animas immedicabili tabe in- ficiunt, ad communem omnium perditionem, si fieri posset. Itaque ut sparsa colligamus haeretica, super- stitiosa et ventosa doctrina, quam in principio va- lebat abesse a beato viro David, unico pestilentiz nomine, congruenlissime designata est. À quacun- que enim illarum, pestilentissima corruptio, si mi- nus caveatur, late pervagata procedit. Proinde tanta detestatione deprecandi sunt perversi doctores, in eam malitii dementiam prolapsi, ut non dieantur mali, sed ipsamet malitia; non pestilentes, non illu- sores, sed singulariter et extreme, pestilentia. Disce igitur nostram venerari versionem, quze tantillo verbo re maxima comprehendit tam abstrusum sensum, quo pr:egnans erat vocula Hebraica v5 LOTZ. " Vgns. 5. — Non sic impii non sic. Hebreus legit semel duntaxat, non sic QE N5 lo chen. LXX aut alize versiones Grecs sententie gravitate repetitione insinuaverunt, ut psalmo 21 : Deus, Deus meus, re- spice in me, quare me dereliquisti ? ubi Hebraeus non habet, Respice in me. Pondus enim rei, additione ila vocali intimius sentitur, pro immensitate do- loris Jesu. Christi, in cruce dire patientis, de cujus mira patientia, totus ille psalmus loquitur. Consi- mile adducit divus Hieronymus, de optimo genere interpretandi ad Pammachium ex Marc. v, ΝΠ MOD TALITHA ΟΥ̓ΝΙ, quod est interpretatum, puel- la tibi dico, surge. Arguatur, inquit Hierony- mus, mendacii, quare addiderit, fibi dico, cum in Hebraeo tantum sit, puella, surge. Sed ut ἐμφατι- χώτορον faceret, et sensum vocantis atque interpre- tantis exprimeret, addidit, £ibi dico. » Hsc ille. Quantum tamen pertinet ad praesentem locum, Hiero- nymus asserit se duntaxat semel reperisse, 207 sic, in Hexaplis Origenis. Quem projicit ventus a facie terre. Hebraice tantum habetur, quem projicit sive projicie£ ventus. eum Ty) "22 33) ἼΩΝ ASCHER TID PENNU RUACH. LXX, conformiter ad nostram editio- nem ἀπὸ προσώπον τῆς γῆς quo exprimerent laten- tiam sententi:, qua includebatur in verbis Hebrai- cis. Quod autem vertit Sanctes glumam, quem se- quitur interpres pro Cajetano, Munsterus paleam, Campensis paraphrasis festucam, non perinde qua- drat sensui prophete, ae pulvis, ut versio nostra habet, et Hieronymus juxta Hebraeos, Conrardus et Pratensis. Nam licet worH vYv2 significet indi- scriminatim. glumam, paleam subtilem, vel pulve- rem aut quisquilias, non tamen ita ventus solet projicere a facie terrze communia glumam : quin potius ventilarum, aut excussorium projieit a fa- cie arem. Ventus vero ubique (ut perspicuum est) indesinenter pulverem exagitat, per quod signifi- cantissime denotetur impiorum inconstantia, et a stabilitate vitz:e ceternze separatio perpetua, juxta illud Threnorum 1 : Peccatum peccavit. Jerusalem, propterea instabilis facta est. Nec video qua ratione isi rejecerint editionem quam dicunt Vulgatam. Et certe quanto vulgatiorem, tanto recepliorem. Nam nova indigent longiore multo probatione, quam ve- » 69 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. II. 10 tusta, quze tam multis annis explorata sunt. Et illa A quidem consilium Domini, est congregatio justorum, nova nullius essent auctoritatis, vel certe minoris, nisi vetusta fierent. Vzrns.6.— Neque peccatores in concilio justorum. Magister interpretatur concilium et id quod est vo- luntatis, et quod est congregationis, duplici sensu quemadmodum acceperunt LXX. Cum notum sit θουλήν utrumque significare. Nee ex hoc leditur Hebreum n'y ApaATH, id est congregatio quando- qui ne ad latum unguem discedunt a voluntate ejus. Unde Psal. rxxxvri, Deus qui glorificatur in consi- lio sanctorum, dupliciter legi potest, aut per s, aut perc, etiam ex Hebreo "yD2 sEsop, ut intelligas congregationem sanctorum, quorum est salutiferum consilium, fragilitate sua agnita in Domino glo- riari. PSALMUS SECUNDUS. PSALMI TITULUS : « PSALMUS DAVID. » 2$ Quare fremuerunt gentes (Cassiod.) Psalmus iste secundus est in ordine, et primus in titulo. Unde et in Actibus apostolorum primus dicitur (Acf. 1v) B Titulos autem Esdras propheta psalmis apposuit, qui sunt quasi claves et januz psalmorum. Per eo- rum namque intelligentiam subjectorum psalmorum clarescit sententia. Licet enim in titulis. frequenter tangatur historia, vel ponantur aliquorum nomina, unde ad litteram non agitur in psalmis; tamen et historia mystice intellecta, et nomina congrue in- terpretata psalmorum continentiam aperiunt, ut hic ubi ponitur David, qui interprelatur manu fortis, desiderabilis aspectu. Et significat Christum, qui vere est manu fortis debellando aerias potestates, et desiderabilis aspectu, id est in quem sancti an- geli desiderant prospicere (I Petr. 1), Psalmus bo- nam operationem notat. Dicebatur enim ad litteram psalmus modulatio que fiebat per tactum decem chordarum, ita bona operatio quae fit per observan- tiam decem mandatorum. Et sensus tituli, psalmus; iste, id est tractatus iste, qui dicitur psalmus, quia monet ad bene operandum, attribuitur David, id est Christo, qui agit hic de se rege. Intentione monet ut ei subdamur. Modus talis, tripartitus est psaluus. Primo increpat persequentes et minatur, et loquitur Christus, vel Propheta ; secundo, inducit verba Christi agentis de omnipotentis regno, et ine- narrabili genitura sua ubi de divinitate et huma- nitate ejus multa discimus, ibi. Ego autem consti- tutus sum, elc. ; tertio pro his arcanis patefactis admonet omnes humiliter obedire, et suadet ab utili scilicet ne pereant et ab honesto quia beati qui con- fidunt in eo:ibi, Et nunc reges, Increpans ergo persequentes Propheta, vel Christus dicit. Vgns. 1. « Quare fremuerunt gentes, et populi « meditati sunt inania ? » [Remig.] Gentes, id est Romani milites, crucifixo- res, [Cassiod.] fremuerunt [Remig.] ut ferz sine ra- tione : fremere enim ferarum est, [Cass.] et populi sci- licet Judaei, (Gl. int.) meditali sunt inania, ( Alcuin.) id est falsa in Scripturis, ut de futuro adhuc Messia, quem exspectant. Ipsi enim sunt pueri Abraham, ex- spectantes cum asina. (Remig.) Vel meditati sunt ! inania,id est Christum detinere in morle. Vel, me- ditati sunt inania, scilicet ne mundus post eum abi- ret ; [Aug.] et hoe, quare ? id est qua utilitate sua ? quasi dieat, frustra, quia non impleverunt, ut Chri- stus exstingueretur. VEns. 2. « Astiterunt reges terre, et principes « convenerunt in unum adversus Dominum et ad- « versus Christum ejus. » [Rem.] Astiterun£ reges, quasi dicat, non solum populi et gentes, id est minores, contra Christum surrexerunt, sed etiam majores, quia astiterunt, quasi cum mora, mora eüim notatur in hoc, reges lerre [Gl. int.] id est Herodes e£ principes, id est Pilatus. [Aug. 3. consens. Ev. cap. 16.] Ponitur plu- rale pro singulari, per synecdochen. Vel ita reges terre, scilicet Herodes prior, qui infantes occidit ; et posterior Herodes, ejusdem filius, qui Pilato con- sensit in morte Christi. [Cassiod. Rem.] Astiterunt et principes, scilicet sacerdotum, videlicet Anna et Caiphas convenerunt in unum, id est in unam pra- vam voluntatem. [ Cassiod.] Stulta praesumptio, re- ges terre, contra regem cali convenerunt, quod aperit dicens, adversus Dominum, id est Patrem. c Qui enim contradicit Filio, et Patri contradicit. Ideo adversus Dominum, ef id est quia adversus Christum ejus idest me, secundum hoc quod Christus loquitur. Vrns. 3. —« Dirumpamus vincula eorum et pro- « Jiciamus ἃ nobis jugum ipsorum. » VERs. 4, — « Qui habitat in. coelis irridebit eos, « et Dominus subsannabit eos. » Dirumpamus vincula quasi dicat ipsi [6]. int.] sed o mei, dicit Christus ne consentiatis in morte mea, et hoc est, dirumpamus vincula eorum, id est blan- ditias et minas, et projiciamus a nobis jugum ipso- rum, [Rem. Gl. int.] ne dominentur nobis. Qui habitat in calis. Sic continua, secundum hane sententiam, dirumpamus, dicit Christus, quia qui habitat in ccelis. [Aug. Remig. Cassiod.] Aliter ab illo loco, dirumpamus vincula. Licet enim hoc possit diei in persona Christi, ut legimus, aptius ta- men illis conveniunt hec verba qui nolunt jugum Christi sibi imponi, id est persecutoribus Christi, quasi dicat Christus, vel propheta, convenerunt in unum reges principes dicentes ; Dirumpamus vin- cula eorum. [Alcuin.] id est rationes eorum, id est Dei et Christi, vel Christi et ejus discipulorum, qui- bus nos sibi astringere volunt, e£ projiciamus a no- bis jugum ipsorum, [Rem]. id est legem. Ipsa ita, sed cerle qui habitat [Aug. Alcuin.] id est Dominus [in ecelis] scilicet spiritalibus, id est in sanctis ani- mabus, et angelis irridebit eos quasi buccis,ut factum est, quando positis custodibus surrexit et. Dominus subsannabit cos, quasi dicat maso, ut facium est, τι PETRI LOMBARDI 12 quando per mundum dispersi sunt. [Hier.] Ivrisio A rex ab eo Patre super Sion montem sanctum ejus, enim sit bucea, subsannatio vero, rugato naso at- que contracto exprimitur quz tamen. de Deo car- naliter nullatenus sunt existimanda, sed est ανθρω- mo παθος. Aliter [Aug.] lrrisio Dei est vis prescien- tim, quam dat sanetis, ut. videntes nomen Christi futurum in omnibus gentibus, et dominationem per- vagaturam in posteros, illos inania meditatos intel- ligant. Et accepit pro eodem, irridebit et subsan- nabit, etc. Qui habitat in eclis, hoc non mulatur. Irridebit eos, id est dabit sanctis suis intelligere eos esse irridendos, et inania meditatos. Εἰ Dominus subsannabit eos. Repetitio est. VERs. 5. — « Tunc loquetur ad eos in ira sua et « in furore suo conturbabit eos.» Tunc, id est praterea : et tunc scilicet. quando irridebit, loquetur ad eos in ira sua, ἀνθοωπο xac est hie, id est humana propassio, quando quod cre- ture est attribuitur Creatori, [Aug.] Nam ira Dei, motus est, qui fit in sancta anima, qua novit legem Dei, cum eam videt ἃ malo homine preteriri. Per quem motum multa vindieantur, ut fecit Moyses, quando descendens de monte, et videns populum ante vitulum ludentem, transivit gladio, accinctus ἃ porla usque ad portam; et Phinees, quando transfixit Judaeum et Madianitidem turpiter coeuntes. Et est, loquentur ad eos in ira sua, id est increpabit et vindieabit in eos, per sanctos qui movebuntur pro peccatis eorum. Postea planius aperit dicens: Et in furore suo conturbabit eos.[Aug.] Et ira Dei et furor est obscuratio mentis transgressorum legis. Et est, tunc loquetur ad eos, id est excecabit eos. Vel ita, ut partim de presenti, partim de futuro le- gatur versus iste, sie, [6]. int.] tunc id. est quando irridebit, loquetur ad eos, per prophetas et per Scripturam sanctam et hoc, in ira sua, id est in comminatione poene ; et in futuro, eonturbabit eos, corpore et anima. In furore suo, id est, in :terna pana. Vel totum de futuro legitur ab illo loco. Qui habitat, hoc modo, [Rem.] qui habitat in ccelis, hoe non mutatur. Irridebit eos, id est irrisione dignos reddet eos in futuro. Post eam idem repetit, et. Do- minus subsannabit eos.Tunc scilicet in futuro, loque- tur ad eos, qui modo tacere videtur dum tolerat, in ira sua et in furore suo conturbabit eos. [Aug.] Ira Dei et furor, non est perturbatio, quae, ab eo penitus re- legata est, sed vis, id est virtus ejus, qua juste vin- dicat, et est, in virtute sua puniet eos. Vzns.6— « Ego autem constitutus sum rex ab eo « super Sion monlem sanctum ejus, praedicans « praeceptum ejus.» Ego autem. [Cassiod. Aleuin.] Hie est secunda partitio, ubi indueit verba Christi agentis de om- nipotenti regno et ineffabili genitura sua, ubi multa discimus de divinitate, et humanitate Christi quasi dicat illi ita turbabuntur; sed [ego] dicit Christus. [Aug. Gl. int.] Ezo cum pondere, quasi dicat, cujus jugum et vineula volebant abjicere, constitutus sum id est super Ecclesiam de Judois, quae dicitur mons sanctus, quia prius recipit radios fidel, ut montes prius suscipiunt radios solis, secundum illud; Non sum missus nisi ad oves qug perierunt domus Israel (Matth. xv). |Hier. Cassiod. Rem.] Predicans pre- ceptum ejus, id est Evangelium, vel illud spirituale preceptum, de quo mandatum movum do vobis, ut diligatis invicem (Joan. xut.) — (Gl. int. ]. Et non tantum rex est super Judaeos, sed et super gentes: de quibus probat auctoritate Patris, quia dubium erat, et hoc est, vere etiam super gentes sum rex quia. Vrns. 7.— « Dominus dixit ad me: Filius meus « es tu, ego hodie genui te.» VEns. 8. — « Postula a me, et dabo tibi gen- « tes hiereditatem tuam, et possessionem tuam ter- « minos terra. » Dominus scilicet Pater dixit ad me [Alcuin.], id est promisit mihi. Et nota quia persona regnantis hie loquitur, id est, Christus ut regnans, vel per- sona regnantis, id est Patris, promisit hoc quod dixi, id est, promisit mihi Pater, ecce ego dabo tibi gen- ies, [Gl. int.] id est nationes mundi hereditatem iuxm, quas scilicet excolas ; éuam, quasi dicat quze hareditas est tua, secundum quod tu es Deus. [Cassiod.] Hzreditas dicitur ab hero, eo quod in ea libera potestate dominetur, e£ dabo £erminos terra. [Aug.] Terminos hie ponit pro eo quod supra dixit gentes ; sed hoc planius, ut omnes gentes intelligas, non particulam terre, sed omnem possessionem, quas scilicet possideas ad earum utilitatem ac salu- tem, et tibi bona fructificent. Possessionem dico, tuam quasi dicat, dabo tibi gentes, quas tamen ut Deus mecum possides [Gl. int.] Et ut ego dem tibi, postula a me, id est obedi patiendo, moriendo, ut sic possis postulare [Aug.]. Hoc enim quod dicit, pos- tula, ad susceptionem hominis, id est humanz na- ture perünet, qu:e pro salute hominum facta est, secundum quam interpellat pro nobis, quod est postulare. Ideo autem dabo tili gentes hxreditatem, potius quam alicui obedienti [Alcuin.], quia £u es Filius meus, per naturam consubstantialis, ineffabili genitura et vere, quia ego co:xternus tibi hodie, id est eternaliter, genui te [Gl. int.], id est non est no- D va, sed ab zeterno facta generatio [Aug.]. Quod dicit, hodie genui, et si posset ad litteram accipi de die illo quo Christus secundum hominem natus est, ta- men quia hodie praesentiam signifieat, et quod zter- num est, semper est, de zeterna generatione sapien- tie Dei divinitus accipitur. Et nota quia in quibus- dam predictorum convenit Christo cum aliis [Alcuin.] Constitutus est enim rex a Deo: sic et re- ges terre constituti sunt ab. eo, et. praedicans super Sion [Cassiod.] sicut prophet: predicaverunt. Ipse est Filius, sic et Iserael dieiturfilius. Unde Dominus ad Pharaonem dicit per Moysen: Dimiite primoge- nilum meum Israel. Hodie genui te, hoc soli Christo. [Rem. ] 73 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. II. yi^ Aliter, per Sion, quz interpretatur specula vel Aid est per ea qua dicta sunt, intelligite quanta speculatio, intelligitur Ecclesia generalis, quie spe- culatur gloriam Dei, et est mons eminentia virtutum οἱ firmitate. Et est, Ego autem constitutus sum rex ab eo, hoe non mutatur. Super Sion montem sanc- tum ejus [Aug.], id est: super sanctam Ecclesiam generalem, quz» Deum speculatur, firma et alta in virtutibus. Pradicans preceptum ejus, nec hoc mutatur. Bene dico quod sum rex constitutus ab eo, quia Dominus dixitad me: Dabo tibi gentes hz- reditatem tuam, etc. Hzec et sequentia non mutan- lur. Nota vero quia dicere Patris, pluribus modis accipitur, pro disponere, pro facere, pro gignere, etpro promittere : hic autem pro disponere, vel promittere potest accipi. Vzns. 9. — « Reges eos in virga ferrea, et tanquam « vas figuli confringes eos. » Reges eos. |Cassiod.| Quasi dicat : Tibi dabo gentes, et merito, quia reges eos, [Cassiod.]| id est, non eris lyrannus im virga ferrea, |Aug. Cassiod.| id est in justitia inflexibli, .vel in regali potestate, e£ con- fringes eos, ad vitam tanquam vas figuli, [Aug.] id est secundum hoc quod sunt vas figuli, id est lu- tum id est, quidquid de ^4 peccatore limo contra- xerunt, conteres in eis. [Alcuin.] Vel ita, ut partim in bono, partim in malo accipiatur, secundum il- lud Simeonis : Ecce hic positus estin ruinam, et re- sunm ectionem multorum (Luc.i), ut qui justus est, justificetur adhuc ; et qui in sordibus est, sordescat adhuc (Apoc. xxu). [ Cassiod.]Et est, regeseos, id est bonos, in virga ferrea hsc est regalis potestas Christi : et confringes eos, scilicet peccatores, per- mittendo eos amplius sordescere, qui sunt tanquam yas figuli, quod et luteum est et facile frangitur. Vzrns. 10. « Et nunc, reges, intelligite, erudimini, « qui judicatis terram. » Et nunc, reges.|Cassiod. |Hicesttertia partitio, ubi pro his patefactis, admonet omnes humiliter ei obedire, et suadet ab utili, scilicet ne pereant, etab honesto, | quia, Beati omnes. qui confidunt in eo. Etnota quia in prima parte Propheta loquitur secundum quam- dam sententiam ; in seeunda parte, Christus tan- tum; hic in tertia, iterum Propheta loquitur post Christum secundum quamdam sententiam. [Cassiod.] In prima ergo parte praecedit quasi Propheta, id est ante Christum loquitur, sicut prophet» ante Chri- Stum prophetaverunt. In. hac post Christum loqui- lur quasi apostolus, id est gerens figuram aposto- lorum, qui post Christum przedieaverunt. Quasi dicat, contritum est lutum. E£ nunc jam contrito in vobis luto, jam innovati et faeti reges, [Aug.| id est jam valentes regere vos, scilicet. qui judicatis, id est damnalis, Zerram, [Rem.|id est terrena in vobis, intelligite quo dicta sunt. Et si per vos non suf- ficilis, erudimini ab aliis, et dicit reges, sanctos, et loquitur Christus vel propheta. [Gl. int.] Aliter, et loquitur Christus, quasi dieat: Ita promisit mihi Pater, sed, o vos facti reges, seilicet qui judicaltis lerram. Hac non mutantur a prima sententia, Nunc, Parnor. CXCI. facit Filius, [Aug.|] et si per vos non sufficitis, erudimini ab aliis. Ne autem inde superbiant, sub- ditur. Vzns. 11. « Servite Domino in timore, et exsultate « ei cum timore. » [Aug.] Servite Domino, qui non sinit peccare, in timore, ut qui stat, videat ne cadat [Cassiod.]. Ne vero misera servitus videatur, addit, et exsultate ei, [Aug.] quia timor Domini non est miserie, sed gaudii. Sed ne iterum in temeritatem eatur, subdi- turcum tremore, ne sitnegligens exsultatio. [Cassiod., Aug.| Aliter totum, et loquitur Christus ad reges terre, quasi dicat: Constitutus sum rex, et nunc me constituto rege, vos reges, qui judieatis terram, ad litteram, ne contristemini, sed intelligite et eru- dimini ; expedit enim vobis ut sub illo sitis, a quo est intellectus et eruditio.; et expedit ut temere non dominemini, sed Domino omnium serviatis et in beatitudine exsultetis. Et hoc est quod sequitur : Servite Domino in timore, et exsultate ei cum tre- more. Et Vgns. 12. — « Apprehendite disciplinam, ne « quando irascatur Dominus, et pereatis de via « justa. » Appreheidite, etiamsi fugiat disciplinam Dei, sci- licet adversa. [Gl. int., Aug.] Apprehendite, dico, quasi presidium et munimentum. Nequando irasca- tur Dominus, dubitative dicit, Nequando. [Aug.| Hzc autem dubitatio non est secundum Prophetam, sed secundum illos qui cum dubitatione cogitant C iram Dei. [Cassiod.| Vel, nequando, dicit, propter patientiam Dei, quia in hoc seculo diu sustinet ; Ne pereatis de via justa, id est Ghristo sublati, vel de operatione bona. [Aug.| A qua deficere ma- gna poena est, his scilicet qui dulcedinem justitize gustaverunt. Vgns. 13. — « Cum exarserit in brevi ira ejus, » beati omnes qui confidunt in eo. » Cum ezarserit, quasi dicat ; Apprehendite ne pe- reatis, et ut beati sitis, quod plus est; [Alcuin., Cassiod.| quia cum exarserit modo non ardet, cum castigat ut pater, sed in futuro ardebit, quia nihil patienti: erit in brevi; [Cassiod., Aug.| quia non singula horum separatim, sed simul omnia di- scutiet. Vel in brevi, qui cum putent longe futu- D rum ira ejus, id est vindicta iniquorum, beati erunt omnes qui confidunt im eo, et est sensus, [Aug.] cum exarserit, id est cum venerit vindicta ini- quorum, non modo non attinget confidentes in Deo, sed et beati erunt, quia ad regnum pervenient. COLLATIO IN PSALM. II, & QUARE FREMUERUNT, » etc. Vrns. 6. — Ego autem constitutus sum rex ad eo super Sion montem sanctum ejus, Hebraus, "pw m by czbn ΣΩΣ NASACTI MALKID AL TZION HAR QUODSI , Constitui regem meu, super Sion montem sanctum meum, aut sanctitatis mem. At LXX et subsequenter nostra traductio reddidit sensum in passiva significatione per tertiam perso- nam pronominis, referendo ad Patrem, propter ver- 3 πὸ PETRI LOMBARDI "i6 sum proxime pracedentem : Tune loquetur ad eos, A liter respondere. Quod si mihi non credis, loquatur quo sententize aptius cochererent. David enim in su- perioribus nominaverat Deum in tertia persona, ob id apposite intulit post punitionem malis commina- tam : Constitutus sum rex ab eo, in persona Filii, non obstante conoilio iniquorum. Versus etiam con- tinuo sequens eo modo ordinatus subnectitur : Do- minus dixit ad me, quia sequendo anxie lectionem Hebraicam, sermo transit a persona verbi tertia in primam, et mox de prima in terüam, juxta quod suggerebat impetus Spiritus, qui ut vult spirat (Joan. n), et mentem prophete tangit. Boni autem interpretes licet. eodem spiritu. tangantur, tamen attemperant se proximius humans consuetudini , quod et spiritus ipse passim facit, nonnunquam et super humanum sensum. Y : , Hic Faber magis probat lectionem, quam invenit in exemplari Cllesunorum Parisiensium : videlicet, Ego autem unzi regem meum, quam alias quaslibet. Nam Hieronymus juxta Hebreum vertit, ego autem ordinavi regem meum. Quem sequitur Pellicanus, Sanetes Pratensis, Munsterus Hebraismo addictis- simi, constitui regem meum. Campensis et interpre- tes pro Cajetano, praefecit regem meum; tamen Cam- pensis in versione habet ungam. Sed. Faber interim secutus est (ut granditer przdieat) auctoritatem principis apostolorum, qui in Actis Iv, cap., pa- lam refert hunc psalmum : Quare fremuerunt gentes, eb populi meditati sunt. inania. Astiterunt reges terre, et principes convenerunt in unum, adversus christum ejus. Deinde quasi alludens ad interpreta- tionem Fabri subdit : Convenerunt enim vere in ci- vitate ista, adversus sanctum puerum tuwn Jesum, quem unxisti, Herodes et Pontius Pilatus, etc. Quam- vis autem nihil verius quam quod Pater Filium suum Jesum unxerit Spiritu sancto, oporlebat ta- men adverlere principem apostolorum respicere Christi nomen, quem proxime commemoraverat ; nec cogebat ut diceretur referri ad versum, postea in psalmo positum, quem non produxit ipse Petrus. Caxerum vocula Hebraica Ἴ NAsAc teste Munstero, in suis scholiis, significat libare et fundere ; et quia reges oleo perfundebantur cum regno przeficerentur, utitur hic Propheta verba^423 Nasac, quz osten- dunt parvi referre ad sensum, seu legeris unzi, seu constitui, tamen non erat sibi sapiendum. In eodem versu, Predicans preceptum ejus. Hinc in Hebreo versus exorditur in prima persona nw pn 5Ni "EON ASAPERAH EL. HOQ ADONAL. Nar- rabo preceptum. Domini. Utraque contextio sue persons pro varietate respondet inviolato sensu, ut przlibatum est. De diversa distinctione nil mirum, cum hoc passim occurrat, mox causam reddemus. Qui vero gravissima et. plus quam ardua incipie- batur materia, nempe de :eterna Filii generatione , non inconcinne certe debuerunt LXX illinc. versum inchoare, ut caput sermonis respondeat capiti sen- tenti&. Cum autem semel poneretur duntaxat no- men Dei, LXX addiderunt ad declarationem sensus, pronomen ejus. Hieronymus et Pellicanus genitivum Dei, inlerpretes pro Cajetano, ad praeceptum AEssIACH, Dominus, ete, Sanetes simpliciter, narrabo statutum, facta diastole, deinde; Dominus dixit, etc. Et ad eumdem modum Pratensis, sed Munsterus magis audet, Narrabo velutstatutum, quod Dominus dixit: οἱ Campensis, Erudiam eum lege Domini. Sic etiam apud me cogito; tu es Filius meus, etc. En cernis quo tandem insanie deveniemus : nisi ad unum scopum ecclesiastici ritus tendamus, omnia certe erunt confusa et incerta. At cum in progressu non raro se ecu alie et ali: versuum sectiones, in editione Latina et Hebrea, opere pretium est et hune nodum dissolvere, et semel hoc loco dictum, puta aliis locis ubi expostulat, repetitum. Siquidem psalterium Hebraice lyrico. carmiue constat, ob id non potuit Latine aut Grece pedum numerus zqua- Hieronymus in epistola ad Paulinum t. ΠῚ: « Da- vid, Simonides noster, Pindarus et Alezus, Flac- cus quoque, Catullus et Serenus, Christum lyra personat. » Idem in prolog. in lib. Job. : « Quod si cui incredulum videtur, metra scilicet esse apud Hebreos, et in morem nostri Flacci, Grecique Pindari et Alezi et Sapphus, vel Psalterium vel La- mentationes Jeremiz, vel omnia ferme Scripturarum cantica comprehendi; legat Philonem, Josephum, Ori- genem, Cwsariensem Eusebium, et eorum testimo- nio me verum dicere comprobabit. » Rursum in caput Jerem. x : Et David in lyrico carmine canat : A Domino gressus hominis dirigentur, ete. (Psal. xxxv). Itidem in caput Jer. xxv : « Unde in Psalte- rio, male quidem juxta textum historie, psalmorum requirunt ordinem, quod in lyrico carmine non observatur. » Iterum ad cap. Ezech. xxx : « Ut ee- tera pretermittam quai in psalmorum ordine conti- pnentur, quzritur quomodo tertius psalmus prapo- natur iis psalmis in quibus mutat faciem suam David coram Abimelech, et de Doech Idumao, et quando inventus est in spelunca ; et quinquagesimus pc- nitentid:,, in eujus titulo demonstratur, quod intro- ierit ad Bethesabee uxorem Urie, cum priores sint isti psalmi tertio, in quo fugere donatur à fa- cie filii sui Absalon. Sed in psalmis facilis est re- sponsio, carmen esse lyricum, et in hujusmodi opere non quzri ordinem historie, sed factorum carmina singulorum. » Vrns. 9. — Reges eos in virga ferrea. Cur Mun- sterus confringes, Sanctes conteres, et Pratensis, interpretes pro Cajetano confringes, et Campensis reges et confringes ? quandoquidem notius sit quam ut à me dicatur 2y'n TEROEM apud Hebaos si- gnificare reges eos, sive, αἱ vertit Hieronymus, pa- 5665 605. Siquidem pascere et apud Creecos ποιμαίνειν, est cum auctoritate gubernare. Unde Dominus dixit Petro, Joan. xxi: Pasce oves meas. Εἰ δὰ rem, Pellicanus hoc in loco, Reges eos, nobiscum, cum eiiam Munsterus et Pratensis psalmo xxit: aperte transferant, Dominus pastor meus, ac Sanctes, Domi- nus pascit, ubi est eadem radix verbi, quz hic rn 'Yy^ ADONAI mor. Non negamus tamen, quin non- nunquan significet conterere; sed hic non debebant spiritum contradictionis habere, si tamen habuerint. Adde quod D. Joannes, Apoc. xix, adducere videtur hunc versiculum juxta nostram lectionem. VEns. 12. — Apprehendite disciplinam. Heb. "2 "pU NASEQU BAR, quod Sanetes, Munsterus, Pratensis, pro Cajetano interpres, adorate Filium, dicunt, Hieronymus in Commentariis, adorate Fi- lium, ut in prologo nostro supra commemoravimus. In versione juxta Hebrzeum, adorate pure. Pellica- nus, osculamini pure : Omnes sensus possunt ex- cerpi ex Hebrzis voculis. pU2NAsCAQ signat quan- ] doque armatum esse. I Paralip. xm, nup pui NOSQUE, QUESCHET, a7nati arcu , sive HELL cum, ^3 BAR vero nullo Hebrzorum reclamante nunc filium, nunc puritatem. nunc pabulum, nunc ele- ctum notat. ltaque juxta significantiam armari , in pvzNAscAQ, LXX, sensum recte reddiderunt , ap- prehendite disciplinam, quasi armamini filio, puri- tate electa tanquam $$» pabulo, delectimini et cor- roboremini in disciplina Christi. Ut enim scribit Hieronymus ad Simiam et Fretellam, « Haec et re- gula boni interpretis, ut idioma alterius lingue, suc lingue exprimat proprietate, quod quidem et Tullium in Protagora Platonis, et in OEconomico Xenophontis, et Demosthenis in JEschinem ora- tione fecisse convincimus, et Plautum, Terentium, Ceciliumque eruditissimos viros in comediis trans- ferendis. Neque ex eo quis Latinam linguam an- gusüissimam putet, quod non possit verbum de verbo transferre, cum etiam Greci pleraque nostra per τ COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. III. 18 circuitus transferant, et verba Hebraica non inter- A plenitudine omnes aecepimus (Joan. Y), per amoris pretationis fide, sed linguze 5185. proprietatibus ni- tantur exprimere. » Quod ergo totis nervis et vi- ribus (quz concinne innuuntur per arma) debeamus discipline Christiange mordicus haerere, cujus summa est in confessione et adoratione nominis Christi, osculando ejus sanctimoniam, de cujus affectum totam amplexantes, juxta illud Cantic.1: « Osculetur me osculo oris sui, digna et exoscu- landa phrasi dixerunt. LXX, δράξαςθε παιδείας, ap- prehendite disciplinam. Munitiola quidem prudentes pertransimus. A nobis stat apertissime paraphrasis Chaldza, Recipite doetrinam. PSALMUS HI. PSALMI TITULUS : € PSALMUS DAVID CUM FUGERET A FACIE ABSALONIS FILII SUI. » Domine, quid multiplicati? Titulus: Psalmus Da- vid cum fugeret a facie Absalonis filii sui. De histo- ria sumpsit Esdras velamen mysteriorum ; legitur enim in libro Regum quod Absalon filius David persequens patrem suum, querebat eum occidere. Cui David cessit cum suis, exiens de civitate Jeru- salem, nudis plantis: intelligens hoc sibi contin- gere propter peccatum adulterii commissi cum Ber- sabee, et homicidii de Uria perpetrati, sicut Na- tham propheta predixerat ei dicens : Non. recedet gladius de domo tua, et suscitabit Dominus semen tuum contra te (II Reg. xu). Dum autem Absalon persequeretur David converso contra eum exercitu, Absalon terga vertit in fugam, atque impetu muli ductus est in ramosam quercum: ramis cujus cir- cumnectentibus collum ejus, ibique capite interce- pto pendens, ab Joab principe militie David inter- fectus est. Quod mortuo David restitutus in regnum, in pace regnavit. Huic historie alludit titulus, de quo tamen non agit psalmus, sed de significato hi- storie, id est de passione et resurrectione Chri- sti. [Aug.] David enim, Christus est: Absalon fi- lius ejus, Judas est quem cum aliis apostolis filium vocat Christus in. Evangelio, dicens : Non possunt filii sponsi jejunare quandiu sponsus cum illis est (Luc. V). A quo Juda Christus fugit, cum illo ad Scribas et Phariseos discedente, cum caeteris apo- stolis in montem secessit, et potius tunc ab eo fu- git, cum mentem ejus sapientia Dei deseruit, ut totus esset et plene diaboli. Quz desertio dicitur fuga, propter celeritatem. Unde et Dominus ei di- xit : Quod facis, id est facere moliris, fac citius, id est facies (Joan. xi). Et sicut. David pacem exhi- buit filioiniquo, scilicet Absalon, qui przecepit populo eunti ad bellum servare puerum Absalon, eoque interempto dixit: Quis mihi det ut moriar pro te, fili mi Absalon? (II Reg. xvur.) Ita Christus Jude proditori, ut in convivio, et in osculo, etin aliis : propter quod bene Absalon dicitur, quod paz patris interpretatur; aba enim pater, salem paz dicitur: inde Absalon, quasi Absalem dicitur. Et sicut. Ab- salon, ita Judas suspensus interiit. Quo mortuo Chri- stus in pace regnavit, quia in gloria resurrexit. Hoc igitur intelligens Esdras, scilicet illo faeto signi- ficari mysterium passionis et resurrectionis Christi, de quibus agit psalmus, tituli verba posuit de histo- ria, |Rem.] quasi dicat idem et David per Spiritum sanctum tantum inteligens, in psalmi serie verbis allusit historie, et est sensus tituli : Psalmus iste, attribuitur David, id est Christo, qui hic loquitur. Psalmus dico agens de eo quod figuratum est, cum B fugeret a facie Absalonis filii sui, [Aug.] id est de passione et resurrectione Christi, quze in illa. histo- ria significata sunt. Et est psalmus iste primus de his qui breviter de passione et resurrectione Christi agunt. [Cassiod.] Intentio Prophet: est redarguere eos, et maxime paganos: qui non putant gloriam majestatis posse descendere ad humilia, id est Deum et hominem fieri, pati, mori. Modus talis est, bipartitus est psalmus: primo, ponit duas partes oppositas a simili preliantium, ex una parte per- sequentium multitudinem, ex altera, Christum oratione armatum, et Deo susceptore securum; se- cundo finis rei ostenditur, id est resurrectio: qua est consummatio passionis. Unde proponit non esse timendum, ibi, Ego dormivi, Christus ergo ad Pa- trem loquens, et quasi admirans cur tot habeat persecutores, cum ad salvandum venerit, dicit : Vzrns. 1. — « Domine, quid multiplicati sunt qui « tribulant me? multi insurgunt adversum me. » Domine multiplicati sunt qui tribulant me, [Aug., Cassiod., Rem.] ut de numero discipulorum augere- tur numerus persecutorum, et ut quid? nimirum est, quia nil mali ab eis merui. Multiplicati dico, [Gl. int.] quia ecce multi insurgunt deprimendo me, id est ut deprimant me, adversum me , et vere. VEns. 2. — « Multi dicunt anime me: : Non est « Salus ipsi in Deo ejus. » Multi enim anima mec insidiantes dicunt in rei evidentia, id est hoc, scilicet ostendentes verbo et opere. [Cassiod., Gl. int.] Et nota iterari multi pro magno numero persequentium. Quid dicunt hoc, non est salus ipsi in Deo ejus, id estin eo quem sibi Deum facit? hoc dicunt persecutores. Nisi enim resurrecturum desperarent, nec Judas traderet, nec illi occiderent, [Aug.] et est sensus, Deus non salvabit eum, nec est Filius Dei. Vzns. 3. — « Tu autem, Domine, susceptor meus « es, gloria mea, et exaltans caput meum. » Tu autem, Domine. Proposuit multitudinem ho- stium contra se ; hic alteram parlem, scilicet suam contra illos ostendit. Quasi dicat illi ita : [Cassiod.] Sed tu Domine, Verbum Fili Dei :eterne, dicit ho- mo Christus es susceptor meus,[Aug.| id est mem humanitatis, non person: quidem, sed natur: hu- man. [6]. int. Rem.] Hominis vero, id est humani 79 nalura susceptio, Verbi incarnatio. Et nota, quia loquitur de Deo a simili oratoris, et judicis, et medici. ([Cassiod.] Suscipit enim orator reum ul eum defendat, ju- dex vero ut parcat, medicus cgrum, ut curet. Gloria mea, [Aug.] ecce procedit augendo, tu glo- ria mea es, quia homo ille est, et Deus unus cum illo qui suscipit, id est cum Verbo quod illius hu- manitatem hominis suscepit. Et es exaltans caput meum, id est mentem. meam, que tanta passione non deponitur. Hoc mihi merito, quia VEns. &. —« Voce mea ad Dominum clamavi, et « exaudivit me de monte sancto suo. » Voce mea, [6]. int. voce cordis, qus sonat Deo, qua Moses tacens ore clamabat ad Dominum, quando PETR! LOMBARDI 80 ést Verbum caro factum, id est A in nobis facit ipse. Et est, Exsurge, Domine, id est fae me resurgere ἃ morte. Quod aperit subdens, salvum me fac, Deus meus. VrEns. 7. — « Quoniam tu percussisti omnes ad- « versantes mihi sine causa; dentes peccatorum « contrivisti. » Quoniam. tu percussisti, hoc non retropendet, id esta precedentibus non continuatur, nec prece- dentis causa hic redditur ; non enim propterea sal- vum facit, quia percussit; sed inde contriti sunt dentes, id est maledica verba in irritum ducta, quia percussit. Et est, saluum me fac, Deus meus, et, me salvato, contrivisli dentes peccatorum, id est maledica verba in irritum deduxisti : quibus mali dilacerant Christum et Christianos. [Gl. int.] dietum est ei: Quid clamas ad me de terra? [Aug., Β ve], dentes sunt principes peccatorum, qui quos- Gl. int.] Hac etiam voce clamans Susanna, audita est. Hac inquam, voce clamavi ad. Dominum. Cla- mor dicitur oratio, propter vim intentionis. Ef exaudivit me de monte sancto tuo, id est de me, qui eram sanctus mons, in quo habitat ; de quo Isaias : Et erit in novissimis diebus mons domus Domini in vertice montium, et fluent ad eum omnes gentes, etc. (Isa. 1). Hie est lapis parvus de monte sine mani- bus pracisus, qui crevit in montem magnum, et occupavit totam faciem terre, sicut ait Daniel (Dan. 1). Aug.] Vel, de monte saneto suo, id est de sua justitia. Justum erat enim ut innocentem resuscitaret, qui pro aliis, non prose mori voluit. Pans II. VEns. 9. — « Ego dormivi οἱ soporatus « sum ; et exsurrexi, quia Dominus suscepit me. » Ego dormivi. [Alcuin.] Hic est secunda pars hujus psalmi, ubi ostenditur finis rei, id est passionis. [Gl. int., Aleuin.] Unde proponit non esse timen- dum. Quasi dicant : Exaudivit me. In quo? in hoc, quia ego exsurrezi a morte, et quia Dominus susce- pil me in regno suo, unde misso Spiritu confirmat pradicatores. Et merito, quia mortem sponte su- scepi. Et hoc est quod dicit, quia ego dormivi id est passioni me sponte permisi, e£ soporatus sum. Alialittera : [Aug., Gl. int.] E£ somnum cepi,id est mors subseeula est, uta dormilatione trans- itur ad somnum. Aliter, secundum littere seriem. Quasi dicat : Serviunt illi contra me ; sed non dor- mirem, nisi vellem. Et hoc ego cum pondere pro- nunliandum est, quasi dica qui tantus sum. Dor- p müvi, id est injuriis fui affectus: et soporatus sum, in corde terre sepultus, et post exurrexi, quia Dominus suscepit me. Vrns. 6. — « Non timebo millia populi circum- « dantis me; exurge, Domine, salvum me fac, « Deus meus. » Non timebo, quasi dicat: Et ideo, quia modo sum liberatus, non amplius £imebo millia populi circum- dantis me pendentem in cruce, quanta multitudo crucifixum cireumstetit, quie post resurrectionem nihil ei nocere potuit. [|Aug.] Et ut non timeam exsurge, Domine, nec dormienti Deo dicit, exurge; sed mos est Seripture sacre Deo attribuere quod dam de numero sanctorum przcidunt, et malis incorporant. Et hoc inde est, quoniam percussisti omnes adversantes mihi sine causa, dentes pecca- torum contrivisti, [Aug.] id est omnes haereticos, qui sunt intus in. Ecclesia nobiscum, corpore qui- dem, non mente. VEns. 8.— « Domini est salus, et super popu- « lum tuum benedictio tua.» Domini est salus. [Gl.int.] Convertit verba ad homines, quasi dicat: Et quia ita est, ut dixi, o homines, hoc vobis credendum est, quia Domini est salus : [Aug.] inde pro eis fit oratio ad Dominum, ad quem loquitur Christus sic, et, o Domine, bene- dictio tua sit super populum tuum, id est qui spe- rat de te salutem, non ab alio. Aliter potest legi psalmus iste, ut loquatur totus Christus hie, id est Ecclesia et caput ejus inter procellas persecutionum constituta. Et secundum hoc, in titulo per David intelligitur Ecclesia, cum capite suo ; per Absalon, persecutores Ecclesim. Et est sensus tituli, psalmus iste attribuitur David, id est Ecclesie, agens de hoc quod fuit, cum fuge- ret David a facie Absalon filii sui, id est a praesen- tia persecutorum. Timens ergo Ecclesia, ait: Do- mine, multiplicati sunt qui tribulant me, et ut quid? et vere, quia mul£iinsurgunt adversum me, Christia- num nomen exstinguere cupientes. Multi dicunt anima mec : Non est salus ipsi in Deo ejus. Aliter, persecutores non sperarent delere Ecclesiam late pullulantem. Ipsi ita : Tu autem, Domine, susceptor meus es, quia in Christo homine suscepta est Ee- clsia, et cum eo exaltata. Unde sequitur: Φ Εἰ tu es gloria mea, et exaltans in coelo vaput meum, id est Christum, qui primus ascendit in colum. Et merito, quia voce mea ad Dominum clamavi, hoc non mutatur. E£ exaudivit me de monte sancto su0,ld est de Christo, vel de justitia sua. Quid tibi fecit? [Hier., Aug., Alcuin.] Ecce: Ego dor- mivi, olim in vitiorum torpore, e£. soporatus sum, et post exurrexi secundum illud : Exurge a mor- tuis qui dormis, et illuminabit te Christus. Et hoc non propter me, sed quia Dominus suscepit me. Et ideo, Non timebo millia populi circumdantis me, id 81 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. IV. 82 est gentes quae conantur exstinguere Christianum A tissime referet ad quod alludit. seutum seu. clypeus, nomen. Et ut hoc fiat, Exsurge, Domine, scilicet Christe, caput meum, in cujus resurrectione salus est. Unde : Salvum me fac Deus meus. Et me re- gnante dieit Ecclesia Percussisti confusione omnes adversantes mihi sine causa.Et quoniam percussisti omnes adversantes mihi sine causa, ideo dentes peccatorum contrivisti, id est verba maledica vel principes. Et quia ita fecit Dominus, ergo credite, homines, quod Domini est salus, et, o Domine, su- per populum tuum benedictio tua. Potest etiam legipsalmus iste moraliter,in persona uniuscujusque fidelis, qui a vitiis et cupiditatibus impugnatur, et secundum hoc per David accipitur quilibet fidelis ; etper Absalon, vitia et concupiscen- lim carnes. Fidelis, ergo vitiorum pugnam senlens, ait: Domine, quid multiplicati sunt qui tribulant me? multi insurgunt. adversum me ? multi dicunt anima mec : Non est salus ipsi in Deo ejus. Coacer- valione namque vitiorum, subrepit desperatio sanita tis, quasi vitiis insultantibus anim: veletiam diabolo et angelis ejus per suggestiones. Tu autem, Domine, susceptor m2us es, gloria mea et ecaltans caput meum.id est Christum in ccelo, vel mentem meam quae servit legi Dei. Et merito, quia Voce mea ad Dorni- num clamavi. et exaudivit me de monte sancto suo hoc non mutatur. Ego dormivi et exsurrexi, Domi- nus susceptor meus; hoc non mutatur. Ideo non time- bo millia populi circumdantis me. Hic cum est po- pulus vitiorum et demonum, Exsurge Domine, sal- vum me fac, Deus meus ; hoc non mutatur. Quoniam tu percussisti omnes adversantes mihi sine causa. Recte hoc dicitur de diabolo et angelis ejus in pra- destinatione, id est secundum hoc quod a Deo prze- destinatum est de eis, et futurum. Dentes peccatorum, id est auctores vitiorum, qui conantur eum de corpore Christi preeeidere, eos seilicet qui ei maledicunt, Do- mini est salus. Cavenda est superbia, et. totum Deo dandum, Ef super populum tuum benedictio tua, id est super unumquemque nostrum. COLLATIO IN PSALMUM III, « DOMINE, QUID MULTIPLICATI ? Vgns. 3. — Tu autem, Domine, susceptor meus es, Heb. *3y3 Tp MAGEN. BAADI, Hieronymus juxta Hebr. clypeus circa moe; Pellicanus, Sanetes, et pro Cajetano interpretes, clypeus pro me; Pratensis οἱ ἢ Campensis, scutum prome, 1n eamdem recidunt sententiam cum nostra lectione. Et certe radix unde derivatur id nominis,significat protexit. "33 ΜΊΟΘΕΝ, inde T3 MAGEN protectorem, sive susceptorem,ap- ut Munsterus verterit, profectio es circum me Ve- rumtamen longe magis respondet editio LXX, et Latina mysterio Inearnationis, ut clare habes in ex- planatione contextus. Vzns. 6. — Non timebo millia populi, etc. Heb. TY2330 ΝῸΝ N5 LoIRA MERIBABOTII. Sanetes, Mun- sterus, Non. timebo a decem millibus, quibus con- sentiunt LXX, ἀπὸ μυριάδων. Solemne est sumere millia indefinite. Unde Hieronymus juxta Heb. et Pellicanus verterunt simpliciter millia. Campensis, centum millia, et Pratensis, pr«lia, usi paraphrasi, sed non mutatur tntelligentia. VEns. vit.— Percussisti omnes adversantes mihi sine causa, Ποὺ. n5 *z:w 52 TN ΤΣ icum ETH COL OIEBAI LEHI. Pratensis, Sanctes, Munsterus, Pellicanus, interpretes pro Cajetano, Campensis, verterunt in mazcilla aut i$ marillam. LEmr He- breum signat percussionem. contemptibilem, quae eliam refertur ad blasphemias, juxta illud Job xvr ; Exprobrantes percusserunt maxillam meam, quod non negant Sanetes in suo Thesauro, et Munsterus in Scholiis. Idipsum vero quam apte quadret Christo Domino quis non videt ? quem im- pii Judzei, licet per omnia innocuum, alapis et. co- laphis ceciderunt, blasphemis onerantes et in fa- ciem ejus spuentes, seu in vilissimum homuncio- nem, cum tamen non esset inventus dolus in ore ejus (I Petr. πα). Hinc et servo illi nefandissimo re- spondit perculienti maxillam : (Quid me cadis? (Joan. xvi.) Quid enim peccaverat ut frustra. cz- deretur? Et juvat multis partibus quod seribitur Lue. vt , et Matth. v : S quis £e percusserit in unam maxillam, probe ei et alteram. Quod non esse intellizendum ad litteram, erudite docet August. lib. τι De sermone Dom. in monte. Quando enim Apostolus ΠῚ Cor. xr, dixit: Sustinetis enim si quis vos in faciem cedit, significat, inquit Augu- sinus, contemni atque despici; alias enim non implevisset Dominus quod jusserat, non prebens ministro sacerdotis alteram maxillam, quin potius redarguens. Si autem verleris, ut Hebraicantes vo- lunt, Percussisti omnes inüinicos meos in. macilla, jam contradictiones et contumelie non referuntur ad Christum patientem, sed ad Judzorum inimico- rum Christi destructionem, ut etiam in Scholio suo interpretatur Munsterus. Jgnominiosa cede stra- visti adversarios meos. Et. juxta sensum catholieze psalmodie, Judaorum et hwreticorum multa sub- nectuntur congrua, quasi poena. talionis respondens ad pereussiones irrogatas contumeliose Christo. Et enim Sapient, xi: Per qua quis peccat, per hac ei torquetur. Percusserunt maxillam Christi, con- tradicentes illi frustra, ergo justa animadversione dentes peccatorum debuerunt conteri, ut. Juant pae- nam recto ordine culpe debitam, juxta alium psalmum vir : Conteret dentes eorumin. ore ipso- rium. Hieronymus dixil : Percussisti omnium intmi- corum meorum mazillam. (Quod potest sonare, ani- madverlisti in pereussionem illam, qua despiea- biliter, nulla causa, me innoxium maligni cecide- runt, PSALMUS IV. PSALMI TITULUS, & IN FINEM PSALMUS CANTICI DAVID. » Cum invocarem.Titulus: In finem psalmus cantici David. |Aug. Hier. Alc.| Finis duobus modis aceipi- tur, scilicet pro consumptione,et pro consummatione, id est quando aliquid deficit, vel quando perficitur. Pro consumptione, ut cum dicitur, finita. est candela, vel finita est expensa. Pro consummatione, ut. cum dicitur? finita est domus, finitus est liber,id est eonsum- matus est. | Aug.| In titulis autem. psalmorum | pro consummatione accipitur, et significat Christum, qui est consummatio fidelium in presenti ad justi- tiam ; in futuro, ad coronam, [6]. int.| Vel. signi- ficat plenitudinem temporis. Unde Apostolus : Cum venit igitur plenitudo temporis, misit. Deus Filium 83 suum, factum de muliere factum sub lege (Gal. IV). [Cassiod.] Quod autem hie habetur, psalmus canti- ci diligenter advertendum est ; in titulis namque pe- salmorum aliquando tantum ponitur psalmus, ali- quando tantum canticum, interdum utrumque, sed diverso modo. Quandoque enim canticum psalmi, quandoque psalmus cantici, Esdras posuit. Cujus diversitatis ratio secundum litteram, ut liqueat, sciendum est quia quandoque psalmus ante arcam in tabernaculo Domini solius instrumenti, quod dicebatur psalterium, sono decantabatur sine chori voce, quandoque voce humana sine instrumento ; quandoque instrumento, et chori voce. Et quando utroque cantabatur, aliquando precinebat sonus instrumenti, et acclamabat vox chori. Aliquando vox chori precinebat, et instrumentum sequebatur. Quando solo instrumento cantabatur dicebatur tan- tum psalmus. Quia psalmus ad litteram sonus est instrumenti et modulatio. [Aug., Cassiod.] Quando sine instrumento sola voce cantabatur, dicebatur tantum canticum. Canticum enim sonus est huma- ne vocis. Quando instrumento precedente, et voce sequente, dicebatur psalmi canticum, vel can- ticum psalmi. Quando vero chori vox pracede- bat, et instrumentum sequebatur, dicebatur cantici psalmus, vel psalmus cantici. Quod. etsi secundum litteram przdieta ratione factum esse videatur, maxime tamen pro mysterii significalione, hac di- versitste in titulis usus est Esdras, sicut David in magno mysterio usus est praedicto instrumento.[|Aug. psal. rxxvir, Cassiod.] Ut enim supra diximus psal- mus bonam operationem notat canticum letitiam mentis habitam de eternis indicat. Dicitur itaque psalmus in quo tantum de bona operatione agitur; canticum, in quo de mentis exsultatione solum tra- ctatur. Psalmi canticum, vel canticum psalmi, ubi primum de bona operatione, postea de mentis jo- cunditate; cantici psalmus, vel psalmus cantici, ubi primum de mentis lztitia, postmodum de bona operatione tractatur, ut hic; prius enim dicit se exauditum, etin tribulatione dilatatum ; deinde de poenitentia et sacrificio justitie agit. Et est psalmus iste. de moribus, quia ad bonos mores nos informat. Et est sensus tituli talis, psalmus iste, qui dicitur psalmus, quia monet ad bene operan- dum; psalmus dico cantici, quia agit de mentis le- titia, faciens mentionem de «eterna jucunditate. Psalmus dico dirigens nos in finem, id est, in Chri- stum, qui est finis consummans in presenti ad ju- stitiam, in futuro ad coronam. Velin finem, id est in plenitudinem temporis, quia agit de his que faeta sunt tempore plenitudinis. Est David prophe- te, qui hic loquitur in sua persona, vel alicujus perfecti. [Alcuin]. Intentio, monet ut deserantur falsi dii et vana βου, id est temporalia. Modus talis. Tripartitus est psalmus. [Cassiod.] Primo, exemplo sui increpat infideles de falsis diis et falsis bonis ; secundo, proponens novum homi- nem, veterem jubet exuere ibi, e£ scitote quoniam etc., tertio ; deposito vetere homine, nos in sacri- PETRI LOMBARDI 8. Α ficium Deo jubemur offerre, quia certi sumus de bonis, ibi, sacrificate, etc. Propheta ergo redarguens idololatras, et ab idololatri:& superstitione revocans, dicit : VEns. l. — « Cum invocarem, exaudivit me « Deus justitie me: ; in tribulaüone dilatasti mihi.» Cum invocarem exaudivit me. Quasi dicat : Vestri dii, o idololatrze, cum invocantur, nequeunt exaudi- re, quia non vere vivunt; sed Deus, scilicet. dator justitie mec id est me justificans, scilicet a quo est justitia mea, exaudivit me,cuminvocarem eum, |Aug.] idest intus in mente habens gratiam, vocarem ad majorem conferendam. Velin secunda persona legitur secundum aliam litteram, que est exaudisti me; sie, o Deus justitia mee, exaudisti me, cum B invocarem te, et estidem sensus cum priori. In fri- bulatione dilatasti mihi,id est ab angustiis tristi- lie in latitudinem gaudii deduxisti me, quod gaudium est de pura conscientia, et de spe vite sterns. Unde Apostolus ; Gaudemus in. tribulatio- ne, scientes quoniam tribulatio operatur patientiam; patientia, probationem ; probatio vero, spem ; spes autein non confundit, quia charitas Dei diffusa. est in cordibus nostris (Rom.v).Hzxec dilatationem cordis generat, angustias depellit Hae viri sancti intus recreantur, etsi extra aflligantur, quia qui carent, in visceribus angustiantur. Hzc sunt deambulatoria sacerdotum in templo Ezechielis (Exech. xum). Unde alibi, Deambulabam in. innocentia cordis mei. Et nota mutationem personz. A terlia enim persona, QCubi ait, Exaudivit, transit ad secundum, ubi ait: Dilatasti mihi. Prius enim indicavit hominibus se esse exauditum, deinde quasi jam habens in corde Dominum, de quo ante loquebatur, ex dilectione ei familiariter loquitur, in quo demonstratur cordis dilatatio. VERs. 2 — « Miserere mei et exaudi orationem "$ meam. » Miserere. [Aleuin.] Quasi dicat: Misertus es de justitia, et de dilatatione, [Aug.] Item adhue mise- rere mei contra miserias hujus vite, ut in me ccepta perficiantur, exaudi orationem meam, qua est de petendis bonis, dicit vir justus. Et cum ait de me sil, o VEns. 3. — « Fili hominum, usquequo gravi « corde? ut quid diligitis vanitatem et quzeritis « mendacium ? » D Filii hominum. [Gl. int. | Quasi dicat : Qui utira- tione deberent. Vel, filii hominum, scilicet Adze et Ev:, non Dei. Adam enim homo fuit, etnon filius hominis, eujus filii sunt qui ejus imaginem por- tant. Vos, inquam, estis gravi corde, id est cor ve- strum sarcina peccatorum, et pondere iniquitatis gravatum est, quo demergitur in profundum. lnui- quitas enim in Zacharia propheta legitur sedere su- per talentum plumbi (Zach. v). Ideoque de Pha- raone et .Egyptiis legitur quod submersi sunt velut plumbum in aquam vehementissimam (Excod. Xv), 85 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. IV. 86 quia ingravatum erat cor Pharaonis et JEgyptio- À Vel ita conjungi potest cum superioribus, quasi di- rum. Petrus quoque quasi aliquid plumbi habens, super aquam ambulans timuit; sed pondere non gravatus, aquis non est submersus ; sed extenta ad eum Dominica manu, est eductus (Ma£th. xiw). Do- minus autem Christus ab omni peccati contagione, immunis super aquas intrepidus ambulavit, tan- quam plumbe:c gravedinis nihil habens. Unde dieit Isaias : Et ascendit. Dominus super nubem levem (Isa. xix). Quia carnem suscepit, nobis contra in- centiva vitiorum refrigerium przbentem, omnis no- xie gravedinis liberam. Vos, inquam, filii hominum, estis gravi corde, et usquequo erit istud ? [Aug.] Id est sallem in adventu Filii Dei, presente veritate cesseterror vester. U/ quid diligitis, quasi dicat : Vere gravi corde estis, quia vos diligitis, (Aleuin.] id est voto amplexamini,e? quaritis cum labore vanitatem et mendacium, [Cass.] id est idola, quie vana sunt, Scilicet, a vero esse aliena et mendacia, quia non sunt Deus ut dicuntur. Et ut quid hoe facitis, vel diligitis, vel quzritis vanitatem et mendacium, [Aug.] id est terrena, qui sunt vana, quia ut umbra trans- eunt ? Omnia enim qua sub sole sunt vanitas sunt et mendacia, [Rem., Aug.] quia non faciunt quod pro- mittunt, scilicet beatos. Et ut quid hoc facitis, sci- lieet cur de terrenis, qua vana sunt et transeunt, vultis esse beati? Sola veritas facit esse beatos, ex qua vera sunt omnia. Ut quid igitur temporalium rerum amore detinemini ? ut quid tanquam prima extrema sequamini ? Pans i, διάψαλμα. Vgns. 4.— « Et scitote quoniam mirificavit Domi- «nus sanctum suum; Dominus exaudiet me cum « clamavero ad eum. » Et scitote. [Hier., Aug.|] Secunda pars, ubi posite novo homine, veterem jubet exuere. Et sciendum quod ubi nos habemus diapsalma, Hebrwi habent SELA, quod interpretatur semper. Et est confirmatio et commendatio precedentium, vel sequentium. [Hier.] In hujusmodi vero locis, dum psalmi ante arcam Domini cantarentur, in psallendo interpone- batur silentium, et fiebat quedam. verborum inter- cisio, quasi speciali laude aliud intellizerentur se- quentia continere quam przecedentia, [Aug.| Ideoque LXX interpretes magis attendentes sensum et rei cat: Nolite diligere vanitatem. Et scitote Quare? Quoniam mirificavit Dominus sanctum suum ; Do- minus exaudiet me cum, etc. Sed diapsalma inter- positum sic jungi vetat. Proprietas enim diapsal- matis non conjunctionem inferiorum et superiorum verborum exigit, sed disjunctionem, licet hoc pene nusquam servetur. Licet enim diapsalma interpo- natur, sequens tamen cum precedenti littera con- jungitur. Unde et hic aliter potest continuari lit- tera, [Cassiod.] quasi dieat : Quod vana sunt scitote, et etiam scitote quid sequamini. Quoniam Dominus Pater mirificavit sanctum suum, scilicet Christum, qui est Sanctus sanctorum, [Aug.] id est mirabi- lem eum ostendit suscitando, et ad dexteram suam collocando, ad quem converti debetis ab:amore mundi; de quo dicitur : Cum venerit Sanctus san- ctorum, cessabit unctio vestra (Dan. 1x). Sicut ergo dicitur Dominus dominantium, et Deus deorum, ita et Sanetus sanctorum, qui in se sanctus est, et alios sanctifieans. [6]. int.] Et per eum Dominus exaudiet me de requie zterna, cum clamarem (vel cum clamavero) ad eum. Wa et vos exaudiet si cla- maveritis. Et ideo clamate, et sie digni auditu eri- lis, scilicel, si clamaveritis, et feceritis quod sub- ditur. VEns. 5. — « lrascimini et nolite peccare, quie « dicitis in. cordibus vestris, etin cubilibus vestris « compungimini. Irascimini. Quasi dicat : Ut autem et vos merea- mini exaudiri, irascimini et nolite peccare, [Aug.] id est si motus animi surgit, qui non est in potestate nostra, non ei consentiat ratio. [Cassiod., Alcuin.] Venialis enim ira est, qua non ducitur ad effectum. Et sciendum quod primus motus animi non est in nostra potestate, sed Dei gratia contemperare pos- sumus. [Cassiod.| Quod ergo consuetudinis est, permittit, id est non prohibet ; quod culpa, scilicet mortale, prohibet. Quasi dicat : Irasecimini quidem primo motu, qui est invincibilis ; [Aug. ; Hier.lib. i adv. Pelag.| et si irascimini, nolite peccare, con- sentiendo, et ad effectum ducendo. Hec eadem Apostolus docet dicens : Sol non occidat super ira- cundiam vestram (Ephes 1v). Quibus verbis innuit, ut peccatum sit omnino vel, id est etiam leviter ordinem, quam Hiebrei verbi proprietatem, non D irasci : justitia autem est iram celeri ponitudine transtulerunt SELA, sed pro eo posuerunt diapsalma. Quo vocabulo significatur vocum divisio, in psal- lendo, ut psalma sit quod psallitur, diapsalma vero interpositum in psallendo silentium. Sicut σύμιψαλμα dicitur vocum eopulatio in cantando. Et cerium est, ubieunque diapsalma ponitur, rei et persone fieri narrationem, ut sic. post inerepatio- nem infidelium Christum proponit, per quem Deus exaudit, dicens : scifote. Et nota et. conjunctionem in initiis solere poni in propheticis Scripturis, ut dicla cum visione qui estin corde conjungat. Nam sepe invenis ita ceptum : Εἰ dizit Dominus ad il- lum; Et factum est verbum Domini ad illum.Ya hic, miligare. [Aug.] Vel, irascimini, vobismetipsis, de preteritis peccatis el ulterius nolite peccare. [6]. Int.| Vel, irascimini, primis motibus, eis resistendo et nolite peccare, id est ne ducatis ad affectum. Post iram enim, removet etiam simulationem, di- cens, qua dicitis. | Aug.| Labiis etiam, in. cordibus vestris dicite, ne sitis de illis de quibus dicitur : Po- pulus hic labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me (Matth. xXv).Et in cubilibus vestris compun- gimini, id est in cordibus vestris compungimini do- lore penitentie, ut seipsam anima puniens com- pungat, ne in Dei judicio damnata torqueatur. Vel, in cubilibus vestris compungimini, id est quasiqui- 81 PETRI LOMBARDI 88 busdam stimulis adhibitus excitate vos, non pro Atus tui, Domine ; dedisti lztitiam in corde meo. » dolore peccatorum, sed ad videndam lucem Christi, scilicet, non pro irriguo inferiori, sed pro irriguo superiori, ut invisibilium amore inardescatis. Vel ita, dico nolite peccare, et si peccaveritis, compun- gimini per peenitentiam de his que dicitis in cordi- bus, [Cassiod. Rem.] id est de his quee tractatis in corde vestro, quae etiam novit Deus, id est de con- sensu et de his quz voluistis. In cubilibus vestris, id est de delectatione carnis, in qua captiva versatur ratio, ut fera in cubili. Vel cubilia sunt cogitationes ferocium, ut de homicidiis, vel rapinis, et hujusmo- di. Et est, compungimini de his qua dicitis in cu- bilibus vestris, id est compungimini de atrocissirmis cogitationibus. Pans nt. Διάψαλμα. VERS. ὁ. — « Sacrificate sa- « crificium justitie, el sperate in Domino ; multi « dicunt : Quis ostendit nobis bona ? » Sacrificate, tertia pars. [Cassiod. Alcuin| Depo- sito in precedenti parte homine veteri, hic nos in sacrificium jubemur offerre, quia certi sumus de bonis. Quasi dicat : Compungimini, irascimini, el sacrificate, id est offerte, non animalia quibus non delectatur Deus. Unde per Isaiam : Sacrificia vestra odivit anima mea (Isa. 1), sed sacrificate sacrificia justitie, quod est spiritus contribulatus. Ut se pu- niens homo per penitentiam, mactet Deo. Unde ali- bi : Sacrificium Deo spiritus contribulatus. (Psal. v) [Aug.] Quod bene dicitur sacrificium justitiae. Quid enim justius quam ut suis quisque peccatis potius quam alienis irascatur, seque puniens per peeniten- tiam et satisfactionem Deo offerat? Vel ita, com- pungimini et sacrificate sacrificium justitize, id. est opera justa facite, post peenitentiam et lamentum : quod notat fortassis interpositum diapsalma, scili- cet ut de veteri vita transeatur ad novam, ut scili- cet exstincto per penitentiam veteri homine, sacri- ficium justitig secundum regenerationem novi ho- minis offeratur Deo, quia sic se offerti ipsa anima jam abluta in altari fidei, divino igne, id est Spiritu sancto succensa, ut post Pascha, quando torrebant spicas igni confricantes manibus, sequatur Pente- coste, quando novos panes de novis messibus offe- rebant. Quibus signilicabantur opera justiti:e. Dico sacrificate, [Aug., Cassiod.| e£ sie sperate in Domino, dona eterna. Non enim hic ea recipietis, sed quia vix aliquis est qui diligat interiora bona, qua sola diligenda sunt ; caeteris autem ad necessitatem ulen- dum, non ad gaudium perfruendum est, subjicit, multi dicunt. Quasi dicat : Dico sperate, sed multi dicunt : quis ostendit nobis bona? |Aug.]| scilicet futura, de quibus ipsi dubitant et. desperant. Ideo- que dicunt : Quis novit si vera sint? aut. quis venit Signatum est. Quasi dicat : Hoc illi dicunt, sed jam, o Domine, lumen vultus tui, scilicet lumen gra- tis tue, quo reformatur imago tua in nobis, qua libi similes sumus, est signatum super nos, id estim- pressum rationi, que superior vis anims est, qua Deo similes sumus, cui impressum est illud lumen, ut sigillum cerz. Vultus ergo Dei, ratio nostra ac- cipitur, quia sieut per vultum cognoscitur aliquis, ita per speculum rationis, cognoscitur Deus, et si- cut vultus conformitate alius alii assimilatur, ita per rationem nos Deo similes sumus, secundum il- lud : Fecit Deus hominem ad imaginem et similitu- dinem suam (Gen. 1). Hzc autem ratio per peccatum hominis defermata est, per quod homo dissimilis B Deo factus est; sed per gratiam Christi reformata G ab inferis, ut ista nuntiaret? Ad quos respondet Propheta, scilicet quod. qua&ritur. Quis ostendit no- bis bona? ostendit breviter qua bona sint que- renda, subdens : VERS 7. — « Signatum est super nos lumen vul- est, vel recuperata. Unde Apostolus : Renovamini spiritu mentis vestra, ete. (Eph. 1v-) Gratia ergo qua renovatur imago creata, hic lumen dicitur. Tri- plex enim est imago, imago scilicet creationis, imago recreationis, imago similitudinis. Imago creationis est, in qua. creatus est homo, scilicet ra- lio; imago recrealionis est, per quam reformatur imago creata, scilicet Dei gratia, quze menti repa- rand: infunditur ; imago similitudinis est, ad quam factus est homo, qui factus est ad imaginem et si- militudinem non Patris tantum, vel Fili, sed to- tius Trinitatis. [Aug.] Per memoriam, similis Patri ; per intellizentiam, Filio ; per dilectionem, Spiritui sancto. Unde meminerim te, intelliram te, diligam te. Lumen ergo vultus est gratia justificationis, qua imago creata insignitur. Hoc lumen est totum et $$ verum hominis bonum, quo signatur ut denarius in imagine regis. Homo enim factus est ad imagi- nem Dei, quam peecando corrupit, sed renascendo signatur. Unde Dominus in Evangelio : Reddite que sunt Gcesaris Cesari, et que sunt Dei Deo. (Matth. xxm). [Alcuin.| Ac si diceret : Sicut reddit Caesari suam imaginem, sic animam Deo, lumine vultus ejus illustratam et signatam. Vel ita, ut intransi- tive legatur, lumen vultus tui, id est luminosus vultus tuus, et illuminans nos, scilicet imago per quam cognoscetis nunc in :nigmate, infuturo prout es. Signatum est super nos, id est impressum est anim nostra. |Hier., Cassiod.] Et dicit, lumen vul- tus rationem, quia illuminosa est, et illuminat ho- minem; et vultus Dei, quia ut predictum est, per eam videtar Deus. Vel lumen vultus, dicitur crux Christi, que nobis impressa est intus et ex- terius, scilicet in fronte mentis, et in fronte corporis, etin signum regis nostri. [Aug.] Ut enim nummus imperatoris imaginem portat, ita fidelibus signa cce- lestis principis imprimuntur, que crux est lumen verum, quia in talibus irradiat Deus. Et per hoc lu- men dedisti laetitiam spiritualem non foris, et in vanis, sed intus in corde meo, ubi habitat Deus, ibi quaerenda est letitia; intus enim sunt vera et certa bona, qu: mali non vident, temporalia sectantes, de quibus recte subdit : p 89 COMMENTARIUM IN PSALMOS, — PSAL. IV. 90 Vgns. 8. « sui multiplicati sunt. » A fructu, vel tempore frumenti. [Alcuin.] Quasi dicat : Dedisti mihi Letitiam intus, sed illi qui dicunt, Quis ostendit nobis bona, mulfi sunt ἃ tempore frumenti, vini et olei, id est a temporali frumento, vino et oleo. Vel: A fructu frumenti, vini et olei, quia putant in his esse fruetum, id est consumma- tum bonum. Et addit sui, non sine significationis causa, et est referendum ad hec tria, ut dicatur frumenti sui, vini sui, olei sui, ad differentiam no- tandam. [Aug.] Quia est aliud frumentum non suum, scilicet panis Dei qui descendit de ccelo. Est et aliud vinum quod letificat cor hominis. Est et oleum Dei de quo dietum est : Impinguasti in oleo caput meum (Psal. xxn). Et nota quod hee tria magis humanis usibus necessaria ponit pro potiori- bus omnibus divitiis, quibus illi multi qui non quarunt verum bonum, multiplicati sunt. Qui enim non vident regnum colorum intra se esse, in his multiplicati sunt, non quidem in veritate, sed mul- tiplieati in distraetione et zerumna. Non enim mul- tiplieatio semper ubertatem significat, sed plerum- que ad multa distraetionem, cum anima temporali- bus dedita semper exardeseit cupiditate, nec vacare potest, sed multiformi et zrumnosa cogitatione distraeta. Simplex bonum non sinitur videre. Isti ergo innumeris phantasmalibus distracti, non in simplicitate cordis quzerunt simplex bonum, agentes contra quod preceptum est : Servite Domino in bo- nitate, et simplicitate cordis querite illum (Sap. 1). Ista multiplicitas vehementer adversa est illi simpli- citali, qua simplex est verum bonum qu:eritur de quo bonus exsultat dicens : VERS. 9. — « In pace in idipsum dormiam et re- « quiescam. » In pace in idipsum. |Cassiod.] Quasi dicat : Dedisti mihi letitiam utique de hoe quod in pace qu est in idipsum, id est, immutabilis, dormiam ab omni strepitu mundi secretus. Et hoe erit, cum mortale hoe induerit immortalitatem ; et requiescam id est fruar vita vita beata. [Aleuin.| Et hoe vere, quia jam est spes qua non confundit. Et hoc est quod ait : VrEns. 10. — « Quoniam tu, Domine, singulariter D in spe constituisti me. » Quoniam tu, Domine, ete. [Rem., Cassiod.| Vel ita, In pace. Quasi dieat : Illi laborant multiplicari his temporalibus, ego autem in pace mentis dor- miam, hic oblitus mundi tendens in idipsum, id est ad illud bonum, quod est id ipsum, id est quod manens immutabili perennitate consistit. Et requies- cam in futuro. Et hoe vere erit, quoniam jam tu, Domine,constituisti me. Vel habitare fecisti me singulariter in spe, id est in una spe, qua singula- riter unum et verum bonum speratur, non in multi- plieitate saeculi. Et profeeto erit quod speratur. Et bene ait singulariter; hoc enim ait eontra hoc quod — « A fructu frumenti, vini, et olei A multiplieati sunt a tempore frumenti, vini et olei ; perit enim hae multiplicitas, et singularitas tenetur in sanctis, de quibus dieitur : Mul£itudinis credentium erat cor unum, et anima una in Deum (Act.iv). Se- creti enim ab omnibus rebus nascentibus et morien- tibus amatores cternitatis et unitatis, uni Deo hze- rere debent. COLLATIO IN PSALMUM IV : « CUM INVOCAREM EXAU- DIVIT ME DEUS JUSTITLE. » 55» Vgns. — Cum invocaren exaudivit me. Heb. 522 AVENI, Munsterus, Sanctes, Campensis, exaudi me. Hieronymus juxta Hebr. videtur legisse AVITANI "uneziy et Pellieanus *z27 per duplex Kamet, AvANI. Unde argumento est codices variasse, quia trans- tulerunt, exaudisti me, et exaudivit me. Quod au- lem Pratensis et interpretes pro - Cajetano vertunt, responde mihi, gratis faciunt, cum Deum nobis respondere, sit orationes exaudire. Utrumque lege- ris, exaudivit,ezaudivi,exaudisti, responde, nihil lze- ditur sensus. Faber tamen mallet occini in Eeclesiis, exaudisti me, in secunda persona. Sed cur? « Ex Greco inquit et translatione Romana. » Sicontulisset exemplaria quzedam habere εἰσήχουσέν μον, quaedam εἰσήχουσάς μου, non pretulisset aliam translationem nostrae. Vulgate. Eadem cecitate laborat C;eeus Burgensis in quadam apologia, cujus et talis titulus : Petri de Ponte Ceci Burgensis, Apologia in eos qui pleraque divini sacrificii voca- bula et sensa perperam obstinatis suis erroribus pertinaciter inhzrent. Hic volebat cum Fabro legi in secunda persona, exaudisti. Quod quam c:ecutiat convieimus. Omnia tamen quie in ipsis iste repre- hendit, a Fabro vix apice mutato expiscatus est. VEns. 3. — Filii hominum. In Heb. w"wN *23 BENE IsCH, id est filii viri. EL ad eum modum tradueit Hieronymus juxta Heb. Attamen in Commentariis in Matth. xvi : Quem dicunt homines esse Filium ho- minis. Et nota, inquit, quod ubicunque in Veteri Testamento seriptum est filii hominum, in Hebraco quoque scriptum est filii Adam, nominatim hunc recensens locum. Quare luce clarius collegimus slate etiam. Hieronymi codices variasse, et LXX verterunt, υἱοὶ ἀνθρώπων. Usquequo gravi corde. Hebr. ma5:5 22 ma "Y AD MEH QUEBODI LI- CHIMMAH. (uod Hieron. in versione quam sepe citamus ad preces Sophronii ita reddit : Usquequo, inclyti mei, ignominiosa diligitis , etc. : Pratensis, Usquequo gloria mea opprobrio ; Sanctes periphrasi usus est : Usquequo gloriam meam vertetis in igno- minium ; Munsterus : Usquequo. gloria mea erit in ignominiam; Interpres pro Cajetano, Erit ignomi- niv, Paraphrasis Campensis, Studebitis contumelia afficere. Consentit Pellicanus, Usquequo gloria mea ad ignominiam. Translatorad Campensem, Quousque spreta magnitudine mea. Tanta varietas et discre- pantia a leetione Vulgata oritur ex zequivocatione verbi Hebrwei 732camap, quod interdum significat, gravis fuit, quandoque honorabilem esse. Hinc 522 CABOD gloria, et *1*22 cEBoDI, gloria mea. Sed me- rito rogamus, unde habeamus gravi seu graves corde, θαρυχάρδιοι Luce clarius constat LXX legisse,ma5 35 T22 ΠΣ "TN AD MEI CABOD LEB LAM- MAH, id est usquequo gravi corde, posita diastole. Deinde secuti, u£ quid, etc., adeo ut quod nunc legitur unica dictione mob535 duabus distinctim legebant. LXX πὸ 25 ven rawwan, priesertim cum beth 3 et caph 2 habeant. affinitatem non parvam, et facilis est lapsus, ut alterum loco alterius irrepat. Caiterum LXX jungunt. LAMMAIH mob quod est pars dictionis, eum alii seeus legunt junetim LicLiMAU, ad 91 PETRI LOMBARDI 92 id quod mox sequitur illud, ut quid, faeta prius dis- A positum in Hebreo; deinde indicandi modus, di- junctiuncula rN LEB, id est, corde, 25 ubi alii leze- runt 2 LIC, initium dietionis in lectione quam no- bis tradunt. Hieronymus Judieis pro Sophronio sa- lisfaciens, ut in prefatione explieuimus, junxit meb5z5 unam ad id, verbi diligitis, et adje- cive aecepit *122 ΟὔΈΒΟΡΙ, quando vertit, inclyti mei quod alii dieunt gloria mea. : ve VJ Vzns. 4. — Mirificavit. Non possum satis mirari cur Sanctes, Munsterus, Pratensis, interpretes pro Cajetano voluerint vertere, segregavit aut separavit, cum ipsi attestentur verbum hie positum n»sn HIPHLA signifieare extra controversiam, tum mirabi- lem. reddere, vum. segregare. Ac Hieronymus dixit, mirabilem reddidit, licet ad sententiam parvi rete- rat, cum quie sunt mirifica, extollendo ceteris su- periora facimus et. segregamus. Ostendunt tamen se sponte discedere a lectioni communi et recta. Sunt et pleraque id genus, qu:e piget adnotare ceu levieula. Vxns. ὃ. — lrascimini et nolite peccare. Heb. Quantum ad primam particulam. *353* niGzu Pra- lensis, Munsterus, el interpres pro Cajetano, con- lremiscite, seu tremite : Sanctes, pavete, ut peccati nomine homines timere debeant, et id. reprwsentat sua paraphasi Campensis, dafe operam sedulo ne pecceltis. Quod licet quam verissimum sit, tamen non congruit hoc loeo interpretationi apostolie:ze, Ephes. IV, qui hune versieulum intelligit de ira moderan- da. Cum enim prwmisisset, ὀργίζεσθε xoi μὴ ἁμαρ- τάνετε, COnfestim quid intelligat explicat ; Sol mon occidat super iracundiam vestram. Quam intelligen- tiam plane tradit Hieronymus lib. 1 adversus Pela- gianos, cujus verba haud gravatim audito : « Ira Dei justa est, ira autem viri de pertubata mente proce- dit. Unde et in psalmo dieitur, Irascimini, ete. Qui versiculus quem sensum habeat Apostolus docet : Sol non occidat super iracundiam vestram ut pecca- tum omnino sit vel leviter irasci, justilia autem, ce- leri poenitudine mitigare. » Eamdem sententiam in Commentariis ad Ephesios recenset. « De quarto psalmo, ait, hoc usurpatum nulli dubium est, et vi- detur illi esse contrarium, quod alibi dieitur : Nunc autem deponite et vos omnem iram, indignationem et malitiam,et blasphemiam,et turpem sermonem ea: ore vestro (Coloss. uv). Sed et simpliciter intellectum nocet, dum putantur irze frena laxata. Duplex autem non solum ad nos, verum etiam apud philosophos irze nomen accipitur, vel euminjuria lacesciti naturalibus stimulis coneitamur, vel eum requiescente impetu et furore restincto, potest mens habere judicium, te nihilominus super eo qui putatur lzsisse desiderat ultionem. Arhitror itaque de priori ira nune dictum, et nobis quasi hominibus esse concessum, ut ad in- digne alieujus rei faciem moveamur, tranquillitatem- que mentis velut levis quzedam aura conturbet, ne- quaquam tamen tumentis gurgitibus furoris suble- vemur. » Hac sacer Hieronymus. Qu: nihil aut parum respondet ad versionem istorum quz dissi- det a sensu Apostoli, et ita psalmographi germanam intelligentiam forte aut depravant aut distrahunt. Unde et Hieronymus in versione juxta Heb. scri- psit, irascimini et non more istorum, pavete, aut contremiscite, Sic et Pellicanus, irascimini. Quamvis autem pavor cum ira possit conciliari, ut reddat in- teligentiam. dignam, tamen non est idem animi at- fectus. Quc dicitis in cordibus vestris, et in cubilibus ve- stris compungimini. Hebr. miazw2-5y nz2253 TNZNOYVOTTS DMRUOOBILBABCHEM AL OMISSCABCHEM VE- DoxwU,id est loquimini in corde vestro super cubili vestro, et silete ; ut contendunt Hebraismi candidati. Quatuor sunt qua in nostra editione et LXX €» pariunt diversitatem : nempe relativum, que, non cilis ; tertio conjunctio copulativa, e£ transposita : postremo verbum compungimini. Quod numerus hie vel ibi varietur, sensum non mutat, eum sz- penumero alter pro altero soleat poni in sacris. Quantum ad primum, relativum, qued, casu quo- cunque, genere, numero apud Hebreos passim su- bauditur, ut liqueat exempli eausa, psalm. vir: In precepto quod mandasti ; et incidit in foveam quam fecit, inm Hebreo non ponitur relativum. De secundo quatuor litterze, aleph, mem, res, vau, ci- tra punetorum distinctionem sie, Yv2N possunt in- lellisi amru indicativi modi YY2N id est, dixistis, vel dicitis, preteritum. pro presenli, sicut etiam Munsterus accepit initium psalmi secundi, Quare fremuerunt, traducens, quare ad tumultum conve- niunt gentes, ubi certumest Hebraice legi per prze- teritum. *v?a? nAcEscHU ; de conjunetione transpo- sita non esse magnopere digladiandum, cum possit pBrespieere pro bonitate intelligentis aut priecedentia aut sequentia. Postremo verbum Qv'5 DAMAM, id esL, siluit, inde 213 ον, refertur ad compunctio- nem cordis, qu:e fit in abscondito, et soli Deo pa- tet. Silentium enim cordis, est intimis visceribus secreto ad Deum ire et converti, juxta illud psalm. xxxvu : Domine, ante te desiderium meum, et ge- mitus meus a te mon est absconditus. Alia pete ex commentario. Vgns. 7. — Signatum, est super nos lumen vul- tus tui, Domine. Heb. legunt 522 wEsAH, quod magno consensu vertunt leva, aut exalta super nos, a themate NAsan mp3 loco Nv2 per sin et aleph., id est, exzaltavi. Apparet LXX legisse id vocabuli nomi- naliler pro signo, licet. sensum ponderantes verte- rint, signatum est. Etenim citra controversiam He- bri affirmant v NEs a radice NAsAs vo3 significare vexillum, quod procul dubio exaltatur, a quo nomine non incongrue deflexerunt LXX 522 ΝΈΒΔΗ, id est si- (gnum, et traduxerunt ἐσημειώθη signatum est. Isa. autem XLIX, legimus *Dz ΘΝ ARINNISI, id est exal- Labo signum meum. Quid ergo prohibet LXX sic usurpasse, presertim eum. lumen illud de quo canit Psaltes descendens a Patre luminum, pertineat ad Dei cognitionem et eontemplationem, qu: quate- nus hominem exaltet, nemo novit nisi qui accipit. Adde quod radix vocabuli unde id proficiscitur, ut probat auctoritatibus adductis in suo Thesauro San- cles, recte significat preter alia non pauca, capere et donare; quod abunde quadrat imagini, quam naturaliter gestamus, et qua Dei participes sumus. Vrns. 8. — A fructu frumenti, vinietolei multi - plicati. Hebraei, 333 Bv vmm ἼΔΤ DVD MEETA DE- GANAN VETIROSCHAN RABBU, quod potest interpretari a tempore frumenti eorum, et mustieorum muiti- picati sunt, vel ut in versione Hieron : In tempore frumentum eorum et mustum eorum multiplicata sunt. Pratensis habet cum, Sanetes et Munsterus, quo frumentum eorum et vinum eorummultiplicata sunt. lnterpres pro Cajetano non addit quo, sicut nec in Heb. habetur. Pellicanus, magis quam tem- pore frumenti eorum et musti eorum multip licentur. Interpretes qui dixerunt a fructu, etc., emphasin sententi:te propius expresserunt. Quid namque est multiplieari a tempore frumenti nisi fructu qui tem- pore suo colligitur, quod non male παραφραστιχῶς ostendit Campensis, quod illis frumentum et vi- num, quemadmodum optaverant, abundanter pro- venerit, et divites jaeti sunt. Faber vult gratis par- tieulam olei confodi, tanquam superlluam. « Nee, inquit, sacer Hieronymus particulam illam reperit, cum vetustum Origenis Hexapli Psalterium revovisset quod ipsius manu fuerat emendatum, neque in Heb., neque, in e:leris editionibus, nec apud LXX repe- riri. Quarein ecclesiis nihil formidini esse debet illico 93 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. V. 94 locum illum emendare, et convellere particulam il- A diderunt guo, sic primo psalmo dixit Munsterus, lam olei, et amodo canere, a fructu frumentiet vini sui multiplicati sunt. Ita Faber : O bone, quid gravat guttur tuum olei particula tam mollis? Certe in Veteri Testamento solet Dominus innuere bonorum affluentem abundantiam per hzc tria simul fru- mentum, vinum et oleum, ut est illud Joel ur : Ecce ego mittam vobis frumentum, vinum et oleum, et replebimini in eis. Paliaris itaque cantum eecle- siasticum oleo lwtüititie perungi, quoniam citra oleum nulla est melodia in Ecclesia. Noe movere debet dictum Hieronymi, cum nolit partieulam illam confodi, convelli, ut exaggerat Faber, si in Eccle- sia decantetur presertim etiam si non ponatur, debeat intelligi, ad significandam divitiarum om- nium opulentiam quod ; quasi insinuat Pellicanus iu Scholiis. De spirituali consolatione tua nos longe magis gaudeamus, quam illi szeeulares de messe et vindemia copiosissima. Perspicuum est autem vin- demiam et ad alia transferri. Deinde Hieronymus questione x ad Hedibiam przdicat nihil sibi pla- cere, nisi quod ecclesiasticum est, et quod publice in Ecclesia dicere non timet. Apparet nihilominus codices variasse, quia in (Grecis nune legimus ἐλαίου. Quod si in quibusdam aliis non fuerit, non refert, ubi intelligentia sana est, et eodem recidat. Quin si verum est quod adduximus in prologo de rabbi David Kimhi, qui dicit dissensiones fuisse in exemplaribus, et nonnullas dictiones fuisse ascri- ptas margini, non est omnino improbabile, quibus- dam codicibus additam in fine illius vocabuli litte- rulam duntaxat unam, videlicet nunc, ut legas owunnloco avvn habebis vinum et oleum tiros- samen dictionem compositam. Facile est autem aut addere aut expungere unam litterulam. Nec obstat quod sequendo lectionem illam neque conjunctio secunda haberetur, neque affixum seu pronomen, quia interpretes hoe supplent, maxime cum Psal- terium sit carmen lyricum, ut probavimus in pre- fatione. Et in hoc versu Munsterus et Sanctes ad- Non sic impii, sed moventur ad malum, sicut palea : sed moventur ad malum, non habetur in Heb.; tamen ostendit debere subaudiri. Vrns. 9. — Iw pace in idipsum dormiam et re- quiescam. Duplex potest fieri distinctio : primo sic, in pace in idipsum ; deinde, dormiam et requie- scam. Vel sie : in pace in idipsum dormiam, et requiescam. Priorem insectatur Cecus Burgensis in Apologia, et subsannat cantum ecclesiasticorum ad completorium et ad alias preces, qui suspen- dunt spiritum, in pace in idipsum, quasi deberent occinere, in pace in idipsum dormiam, facta pausa. At neutra est rejicienda, quia si perpendas quid significet in idipsum, fortasse magis probatis di- sünctionem priorem quam posteriorem. Profecto August. interpretans illum versiculum psalmi ΟΧΧΙ, Jerusalem qua «dificatur ut civitas, cujus partici- patio ejus in idipsum, docet idipsum esse quod mutari non potest, et significare ipsum nomen Dei, qui est, Ego sum qui sum (Exod. ur). Caetera qua creata sunt aliter et aliter possunt esse ; qui autem creavit, aliter et aliter non potest esse, quoniam dictum est ei : Mutabis ea, et mutabuntur : tu autem idem ipse es (Psal. cr. Igitur cum Christus sit pax nostra, qui fecit utraque unum (Ephes. ΠῚ, et ea pax est eterna, qu: exsuperat omnem sensum (Philipp. 1v), et immutabilis, in qua omnes unum sumus : nonne congruenlissime tibi videtur quod idipsum conveniat huic paci et jubilemus in pace in idipsum, pace, quz» est sola imperturbabilis et immortalis ? Quod si proprius vocabulum in He- breo positum inspicias, pervidebis non positum simpliciter 5r 1AHAD, id est simul, sed cum pro- nomine vau, quod significat cum. "39 IAHADAN, quod LXX interpretes dixerunt :ixi τὸ αὐτό ad in- nuendam summam unitatem. Hzc potuissent silen- lio, premi, si quidem tacuissent Nec tamen prohi- beo emendare, sicubi in pausis aut aliis manifeste aberretur sine imperitia, sine incogitantia. PSALMUS V. PSALMI TITULUS : IN FINEM PRO EA QUE CONSEQUI- (ldirigens nos im finem, id est ad xternam hredi- TUR H.EREDITATEM. » Verba mea. Titulus : In. finem pro ea que conse- quitur lureditatem. |Rem.| Titulus hujus psalmi historie Genesis, alludit, ubi legitur quod Abraham duos filios habuit, unum quidem de ancilla Agar, scilicet Ismaelem ; alterum vero de libera Sara, sci- lieet Isaac. Ismael vero major natu persequebatur Isaac, dum luderet cum eo. Intelligens ergo Sara ludum Ismaelis cum Isaac persecutionem esse, dixit viro suo : Ejice ancillam et filium ejus de domo (Gen. xxr). Ejecta itaque est ancilla de domo cum filio, et libera cum filio hzreditatem obtinuit. Ad hanc historiam videtur respicere titulus, cui etiam qua- dam verba psalmi alludunt. Verum non de histo- ria, imo de significato agitur hoc psalmo. Libera enim Sara, qui» non secundum naturam, sed per Dei gratiam peperit, Ecclesiam significat, quz fi- lios spirituales Deo generat, non vi carnis, sed gratia Dei. Ancilla significat Synagogam, quie pro temporalibus servit; et totum corpus malorum, qui fecundi et terrenis abundantes persequuntur Ecclesiam et filios ejus tormentis et illusionibus : qui tamen consequitur hereditatem zternam, illis exclusis. Et est sensus tituli talis Psalmus iste tatem, qui est consummatio. Est pro ea libera, id est Sara honoranda, id est agit de Ecclesia hono- randa, per liberam Saram significata. [|Rem., Al- cuin.| Quia hie honoratur Ecclesia, cui habenda haereditas affirmatur, a qua :?rula excluditur. Unde sequitur quare consequitur leereditatem, non sic Synagoga quae ejicitur de domo. [Aug.|] Ecclesia vero est qu: hereditatem, id est vitam :eternam, id est ipsum Deum accipit, qui dicitur nostra ἢ - reditas, quia ipse pascit nos et continet, et nos quoque hireditas Dei dicimur, quod ipse nos ad- ministrat et regit. [Cassiod.| Intentio prophete est cerlificare fide- les de hereditate habenda. Modus : tripartitus est D psalmus : primo, agit de h:reditate quam sibi pe- lit, et asserit sibi dari, aemulam dicens excludi ; secundo, pelit auxilium contra ea quee emula inge- rit; ibi, Domine, deduc ; tertio, praemia bonorum ostendit, ut sicut terret poena ita illiciant premia ; ibi, Et letentur. Hoc modo distinguitur hie psal- mus, seeundum Cassiodorum. Augustinus aulem, qui quinque faeit partitiones, hoe modo: prius orat Ecclesia, ut audiatur; secundo, ut intelligat quie impediunt eam ad videndum Deum, vel ut se 95 PETRI LOMBARDI 96 exauditam cognoscat, ibi, Quoniam ad te orabo; A substantia Patris et Filii, et'una divinitas, una co- tertio, promittit se futuram Dei domum, ibi, Ego autem; quarto, orat juvari intus, ibi, Deduc me ; quinto, prophetat quz pcena sit malis, quod pr&- mium ; justis ibi, judica illos. |Cassiod.] Ecclesie ergo vocate a Deo, trina est oratio hic, qua orat separari a malitia seculi, et ad Deum pervenire, ita dicens : VERs. |. — « Verba mea auribus percipe, Do- « mine, intellige clamorem meum. » Domine, percipe verba oris mei, |Cassiod.] id est psalmodiam, et intellige clamorem meum, id est cordis affectum, quod ad te clamo, [Aug.] quod clamabat Moyses tacens, et Susanna a presbyteris accusata. Intellige, dico, e£ percipe auribus, id est presentia tuz majestatis. Et. per hoc quod ait. In- teliige, bene ostenditur quod spiritualis clamor est, non vocalis, qui intelligitur. Unde et auris Dei, non corporeum instrumentum, sed praesentia divi- ne majestatis accipitur. Vox enim corporalis aure corporis auditur, spiritualis vero intelligitur. Ideoque nota congruam verborum distinctionem, cum ait, Verba percipe, clamorem intellige. Et quia ore et corde clamo, ideo. 3 E VEns. — « Intende voci orationis meas, rex « meus et Deus meus. » Intende voci orationis mea, vel, exaudi oratio- nem meam; alia littera : [Cassiod.] Ecce ter de eodem oravit, orationem diriges ad sanctam Tri- nitatem, dicens : Tu dico qui es rex meus, scilicet Christus, e£ tu qui es Deus meus, scilicet 4. 4) pater. [Aug.] Rex enim proprie dicitur filius, se- cundum consuetudinem Seripture , et fortassis ideo, quia secundum hominem unctus est oleo spi- rituali. Et bene primo ponitur rex, quia per eum itur ad Patrem. Unde subditur, Et Deus meus. Et tamen non dicit, intendite, sed intende. Quia fides catholica non duos aut tres deos pradicat, sed ip- sam Trinitatem unum Deum ; non ut eadem Trini- tas simul possit aliquando Pater, aliquando Filius, aliquando Spiritus sanctus dici, sicut Sabellius credidit; sed ut Pater, non nisi Pater; et Filius, non nisi Filius ; et Spiritus sanetus, non nisi Spiri- tus sanctus. Et hsc Trinitas non nisi unus Deus Sit: quia vere unus Deus est. [Aug. tract. 36 im Joan.| Unde Christus dominus ait: Ego et Pater unum sumus (Joan.x). Utrumque audi, et adverte et unum, sumus, et a Charybdi et a Scylla libe- raberis. Quod enim dixit unum, liberat te ab Ario ; quod dixit sumus, liberat te a Sabellio. Si unum, ergo non diversum ; si sumus, ergo et Pater et Fi- lius. Sumus non determinate diceret de uno, nec unum de diverso. Erubescant ergo Sabelliari, qui dicunt ipsum esse Patrem qui est Filius, confun- dentes personas ; qui dieti sunt Patripassiani, quia dicunt Patrem fuisse passum. Ariani vero dicunt aliud esse Patrem, aliud Filium : non unam sub- stantiam, sed duas : Patrem. majorem, Filium mi- norem. Noli hoc dicere, tu eatholice; una enim b G D sernitas, perfecta zqualitas, nulla dissimilitudo. Si igitur credis alium Christum esse a Patre in ali- quo tamen distantem secundum maturam, a Cha- ribdi Sabellii evasisti; sed in Scylleis scopu- lis Arii naufragasti. In medio ergo naviga, .utrumque perieulosum latus devita, et die : Pa- ter, Pater est, Filius, Filius :. alius Pater, alius Fi- lius, sed non aliud, imo hoc ipsum, quia unus Deus. VEnS. 3. — « Quoniam ad te orabo, Domine; « mane exaudies vocem meam. » Quoniam ad ie. Secunda pars secundum Au- gusünum. Hucusque est oratio Ecclesie, ut au- diatur, hic tamen intellectus. eorum que impe- diunt eam ad videndum Dominum. Vel ad hoc ut se exauditam esse cognoscat, prius Ecclesia quasi in presenti volens audiri, dixit : Exaudi oratio- nem in quo ipsa tuam vocationem ostendit; sed caligans inter procellas hujus seculi, sentit se non videre quod cupit, et tamen sperat. Scit autem quare non videat, quia adhuc est ei nox peccato- rum. Dicit ergo : Quoniam ad te, quasi diceret oravi, nec sum exaudita ; nec tamen desistam, imo ad ie orabo, o Domine, non in nocte peccatorum, sed im mane exaudies vocem meam. Non in nocte, quoniam peccata fecerunt ; sed ea finita, videberis. [Aleuin.] Mane est finis tenebrarum, et initium lucis, qui? semper crescit, ut nec incipientes ex- cludantur, qui consuetudine et amore peccandi discedentibus quasi tenebris et incipiunt Dominum videre, et in eo paulatim proficiunt. [Aug.] Et quia nondum exaudita est, sed se exaudiendam dicit, cur ergo prius dixit, Exaudi, et non, exaudies ? Quia forsan supra clamavit, volens in presenti audiri, et ideo dixit, Exaudi. Sed quia in nocte clamavit, non est exaudita. Et quia non est exau- dita, sentit quid oporteat transire, ut audiatur. Et ideo ait, Exaudies. Vel superius exaudita est, sed non intelligit se exauditam, quia nondum videt auditorem, nisi tenuerit. Et est sensus : Oravi, nec sentio me exauditam ; et adhuc, Ad te orabo, Domine. [Alcuin.] Et quoniam ad te orabo, mane, hoc non mutatur, exaudies vocem meam, id est in- telligam me exauditam. Et in hoc, VEns. 4. — « Mane astabo tibi, et videbo quoniam « non volens Deus iniquitatem tu es. » Mane. [Aug.| Non ero horarius, sed astabo tibi perseveranter, et per munditiam vite, non jacebo in terrenis, quzerens in eis beatitudinem. Per hoc enim quod ait, astabo, duo notat, mentis directio- nem ad zterna, et perseverantiam. Ef videbo, id est sciam, quoniam (u es proprie, qui stabilis manens das cuncta moveri. Deus es. Et ideo mon es volens iniquitatem, id est scientiam, [Alcuin.] quod Deum esse, et placere iniquitatem, nunquam conveniunt. [Cassiod., Aleuin.| Nota singula verba, es dicit, quod proprie convenit Deo. Item astabo tibi. Astat ille Deo ut presens, qui purus est. [Hier., et Aug.] 97 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. V. 98 Ethoc, Mane, scilicet mox ut tenebras vitiorum de- Α hoc est veritati contrarium. Veritas enim est de eo serit. Vel ita, Mane astabo tibi, non mutatur. Et tunc videbo, te. Non enim videt Deum qui terrenis inhzret, sed qui in mane virtutum Deo astat. Beati enim mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt, elc. (Matth. v.) Ideo, Mane astabo, ut videam te, quoniam tu Deus es non volens iniquitatem. Iniquitas, scilicet. mendacium, homicidium, dolus, et hujus- modi sunt nox, qua transeunte fit mane, ut videatur Deus. Et reddit hic causam, quare mane astabit, et videbit. Quoniam Deus non vult iniquitatem, quoniam si vellet posset ab iniquis videri sine mane. Vere non vis iniquitatem, quia, VERs 5. — « Neque habitabit juxta te malignus : « neque permanebunt injusti ante oculos tuos. » Malign us. [Gl. int.| Qui malum vult proximo, etsi non possit, neque habitabit juxta te, id est non sic videbit te, ut adhzreat tibi. Unde subdit, neque per- manebunt injusti. Injustus est qui non facit quod debet. Amfe oculos tuos, id est ante lucem tuam, quia oculi mentis eorum prz tenebris peccatorum non sustinent lucem recte intelligentie , et si ali- quando vident veram lucem, non permanent, quo- niam ea amant que a vero avertunt. Sed si hec nox transit, fit eis mane, ut videant, et inhzreant veritati Vel ita, Mane, mane dieit, quando incipiet ater- nitas. Et est, Orabo ad te, Domine ; et quoniam ad te orabo, hoc non mutatur. [Rem.| Mane, id est in initio zternitatis: Exaudies vocem meam. Et in ilo, mane, ego astabo tibi, ut presens. Et tunc plene videbo, Quoniam tu es Deus, non volens ini- quitatem, id est, intelligam quod non placent tibi iniqui. Et vere, quia tunc, non habitabit juxta te malignus, sed tolletur impius ne videat gratiam Dei. Et tunc non permanebuntinjusti ante oculos tuos, et si hic misericordiam ejus habuerunt, qui solem suum oriri facit super bonos et malos. |Alcuin.| In- justi sunt, qui mala faciunt. Verenon permanebunt. Nam Vrns. 6. — « Odisti omnes quioperantur iniquita- lem ; perdes omnes qui loquuntur mendacium. » Odisti omnes. | Rem. Aug.| id est videris odisse, dum separas a te. Non enim odium cadit in Deum, si odire dicitur malos, quia non sinit manere in se. Omnes dico qui operantur iniquitatem. |Hier.] Non dieit qui operati sunt, ne excludat penitentiam, per quam peccatores juslificantur ; sed qui operan- tur iniquitatem. Et accipit iniquitatem, generaliter quodlibeta divinis mandatis alienum ; quod ope- ratur ille cui placet. [Gl. int.| Si vero displicet etsi cadit, languor naturz facit, nonipse facit. Unde Apostolus : Jam. non ego operor tllud, sed quod inhabitat in (me peccatum (Rom. vm). Sequitur : Et perdes omnes non solum operantes, sed etiam eos qui loquuntur mendacium. |Aug.| Quia quod est. Mendacium vero non est substantia, vel natura, id est non est de eo quod est naturaliter, sed de eo quod non est. Et merito perditur, qui declinat ab eo quod est ad id quod non est.Et scien- dum quia nonomnino idem est mentiri, et menda- ciumloqui. Aug. in Ench. cap. 18, et De mendacio, c. 12.] Mentiri enim est contra loqui quam quod animo sentit quis. Et sane aliquando verum dicens, mentitur ,quia contra conscientiam loquitur ; aliquan- do falsum dicens, verax est, quia nos contra cons- cientiam loquitur. Mendacium vero est, falsa signifi- catio vocis, cum intentione fallendi. Ut ergo mendacium sit, necesse est ut falsistas subsit, et contra conscientiam dicatur. Hoc autem quod hic ait, non generaliter de omni mendacio accipien- B , 5 dum est, sicut nec illud : 0s quod mentitur occidit animam. (Sap. 1). Sunt enim tria genera. mendacio- rum. Nam sunt mendacia quidam pro salute, vel commodo alicujus, non malitia, sed benignitate dicta, ut obstetrices in Exodo fecisse leguntur, qua dixe- runt Pharaoni falsum, pro filiis Hebraeorum servatis (Exod 1). Hzc autem mendacia non re, sed in dolo, vel indole laudantur. Qui sic mentientur, non men- dacium in eis, sed dolus, id est prudentia vel indo- les laudatur, quia qui sie solummodo mentiuntur, merebuntur aliquando ab omni mendacio liberari. Est etiam aliud mendacii genus, quod fit jooo, quod non fallit. Seit enim ille cui dicitur, causa joci dici. Et hac duo genera mendaciorum non Ὁ sunt sine culpa, sed non cum magna. Perfectis au- tem non convenit mentiri, nec etiam pro temporali vita alicujus servanda, cujus morte non occiditur anima sua, id est justi tacentis, vel alterius, id est occisi. Licet autem eis si non falsum dicere, ve- rum tacere. Ut,si quis non vult hominem ad mor- tem perdere, verum taceat, sed non falsum dicat, ne pro corpore alterius animam suam occidat. Non est enim culpa verum aliquando tacere, ut et Do- minus in Evangelio ostendit discipulis suis, dicens ; Multa habeo vobis dicere, que non potestis portare modo (Joan. xvi). lllud autem ubi non est duplex cor, non debet dici mendacium. Ut, verbi gratia, si quis commendet mihi gladium, et promiltam red- dere poscenti : si furens poscit, non debeo red- dere, ne se vel alium occidat. Ideo non hie est duplex cor, quia cum promisi reddere, non cogi- tavi furentem posse repetere. Si quis ergo omnia mendacia vitare non potest: vel sola hujus neces- sitatis habeat mendacia, ut eliam ab istis, si sola remanserint, liberari mereatur, et Spiritus sancti robur accipere, quod quidquid perpeliendum est, pro veritate contemnat. Terlium vero genus men- dacii est, quod ex malignitate et duplicitate pro- cedit, quod omnibus οἱ summopere cavendum est. VERS. 75.— « Virum sanguinum et dolosum abo- minatur Dominus. » Vrns.8.— « Ego autem in mullitudine misericor- 103 PETRI LOMBARDI 10. runt Deum, aut Dei manum, quod non legebatur in- A CATZNATH, coronasti mos, ΣΘΣΤῚ TAATRENNU, id est eo loco, ac oportet lectorem hujus rei merminisse, ne cogzamur sepius eamdem cantilenam cantare, ubi consilia se offerunt. Vzns. 13. — Ut scuto bonc voluntatis tue. Pra- tensis, u£ scuto dilectione; Hieronymus, scu£o pla- cabilitatis. Vocabulum Heb. 1'x7ZATZON, est pius mentis affectus, seu ut ait Pellieanus, benevolen- tia, unus vertit in genitivo, alius in ablativo. Quando quidem Hebrai non habent hujusmodi ca- suum varletates, habent tamen statum regiminis, X7 utappareat lectam esse priorem dictionem nz32 coronabis eum, haud dubie legerunt interpretes sine puncto in ventre littere. Num, quem punctum vo- citant Hebrei dagges. Qui si inseratur in ventre litterze sie, significat eum, ubi sine ipso significat nos. Adjuvat quod dieit Faber inveniri in nonnullis co- dicibus Hebraeis, nos ad sententiam perparvi re*ert, coronasti eum justum aut mos, nisi referatur ad Christum coronatum. De diversitate temporis non est certandum. Est enim familiarissimum Hebrzis tempus pro tempore accipere, przsertim in prophe- tis. PSALMUS VI. 4 22 PSALMUS VI. TITULUS: « IN FINEM PSALMUS DAVID PRO OCTAVA. « Domine, ne in furore. Titulus : In finem psalmus David pro octava [Aug.] Octava dicunt aliqui ad- ventum Domini ad judieium, quia venturus est. Do- minus ad judicandum vivos et mortuos, post sep- tem millia annorum, ut aiunt; sed nulli hoc tempus notum est, ut Dominus dicit in Evangelio; De die autem illa et hora nemo scit, neque angelus neque Filius, nisi solus Pater (Matth. xxiv). Et Apostol, ait: Dies autem Domini tanquam fur, ita in nocte veniet (I Thes. v). Filius autem dicitur nescire, non quod apud se ipse non noverit, sed quia nescire fa- ciat eos quibus non expedit hoc scire. Unde quorum- dam nimium videturtemeraria przesumptio, qui annis computatis certissimum sperant post septem millia annorum diem Domini futurum. Potius ergo octavus dies dicitur, dies judicii, quia omnia tempora sep- tem dierum repetitione volvuntur, post qua erit ille dies qui nullam habet varietatem. Vel ideo dies ju- dieii dicitur octavus, quia post duas vitas futurus est, scilicet carnalem et spiritualem. Duz enim vite sunt, quz in presenti aguntur. Una est in delecta- tione carnis, qua pertinet ad corpus ; quod exterior et vetus homo, cui datum est Vetus Testamentum, scilicet viventi secundum corpus, in qua vita regna- vit mors. Altera vero vita pertinet ad animum, qui est novus homo, regeneratus per Christum ; ad cor- pus autem pertinet quaternarius, quia constat ex quatuor elementis, et quatvor qualitatibus afficitur, Scilicet sicca, humida, calida, frigida, et quatuor lemporibus anni administratur, vere, zstate, autu- mno, hieme: ad animam vero pertinet ternarius propter tripicem vim anime, qu: est rationalis, irascibilis, concupiscibilis. Peracta ergo utraque vi- ta, quasi septenario numero transacto, veniet octa- vus dies judicii, ubi cuique pro meritis reddetur. Unde timens Ecclesia, et poenitens hic orat. Et est sensus, Psalmus iste, qui dicitur psalmus eo quod monet ad bene agendum, dirigens nos, in finem, id est in Christum, qui est consummatio fidelium, in presenti ad justitiam, 1n futuro ad coronam. Attri- buitur David, id est poenitenti, qui hic loquitur, poenitens et timens de peccatis suis. [Cassiod., Al- cuin.| Psalmus dico, compositus pro octava, id est pro metu judicii. Octava est adventus Domini, in B quod peccator timet argui, et ideo pcenitet. Et est iste psalmus primus omnium poenitentialium psal- morum, qui sunt septem. Ideo ut ostendatur per septiformem Spiritum posset deleri quidquid in sep- tenario hujus vite committitur, et quia septem sunt praecipue modi remissionis, quibus peccata delentur, scilicet baptismus, eleemosyna, martyrium, conver- sio fratris errantis, remittere in se peccanti, fletus et satisfaetio pro peccatis, communicatio corporis et sanguinis Domini: horum pceenitentialium psal- morum talis est forma, quia lacrymis et amaritu- dine peenitudinis incipiunt, et in certitudinem venie terminantur, sicut hie patet. Concessio quoque de- precativa est hie, ubi peccatum conceditur, et venia postulatur, quz, licet apud judices szeulares locum non habeat, apud Deum tamen multum valet, cui placet peecali confessio et damnatio. Intentio : monet ad pcenitentiam. Modus : Quatuor sunt parütiones. Primo, est exordium in quo captat à persona judicis, per ejus potestatem, et a sua per- sona, per infirmitatem suam. Item a persona judicis per consuetudinem parcendi, quia non vult a mor- tuis, sed a vivis rogari. Secundo, exponit aerumnas peenitentis, ibi, Laboravi. Tertio, ostendit se corre- ctum, ut separetur a malis, ibi, Discedite a me, etc. Quarto, pro inimicis convertendis orat, ibi, Erube- scant, etc. In persona ergo pcenitentis, in judicio puniri metuentis orat dicens, o Vrns. 1.— « Domine, ne in furore tuo arguas me, « neque in ira tua corripias me. » Domine, ne arguas me in furore tuo. [Aug.] Furor idem est ex Graco, quod ira unde et hie varie di- citur. Nam in aliis codicibus prius invenitur furor, post ira. In aliis e converso, prius ira, deinde furor. In aliis pro. furore, indignatio ponitur sive bilis, alia littera. Est autem ira et furor motus animi, provocans ad pcenam inferendam, qui tamen motus in Deum non cadit. De quo scriptum est: Tu au- tem, Domine virtutum, cum tranquillitate judicas (Sap. xir). Quod autem. tranquillum est, perturba- tum non ect. Non ergo in Deum judicem cadit per- turbatio; sed furor ejus idem accipitur quod ira, scilicet judicium quo malis quasi iratus videbitur, et velut furibundus. Argui autem et corripi diversa sunt. Nam argui gravius est quam aceusari unde, damnatio timetur. Corripi vero mitius est, id est 105 emendari vel erudiri. Arguentur ergo in judicio, id est A damnabuntur qui sine fidei fundamento sunt. Emen- dabuntur vero, id est purgabuntur qui super fun- damentum illud, ligna, fenum, stipulam zdificave- runt. [ste ergo nolens esse inter eos qui arguentur, vel corripientur, sciens horrendum esse incidere in manus Dei viventis [Alcuin., Gl. int.] orans dicit, o Domine qui potens es, hie seca, hic ure me ; sed in furore tuo, vel indignatione tua, id est in futuro judi- cio, ubi malos damnabis ze arguas mo, id est quasi damnandum convineas, neque etiam corripias quod minus est, me quasi castigandum in ira £ua, id est in judicio, quasi dicat hic sana me, ne ibi opus sit, [Aug.] Ubi enim est sanitas, nec mors metuenda est nec urenlis aut secantis medici manus. Unde sub- jecit : VERs 2. — « Miserere mei, Domine, quoniam in- « firmus sum ; sana me, Domine, quoniam contur- « bata sunt ossa mea. » VEgns. 3. — « Et anima mea turbata est valde; « sed, tu Domine, usquequo ? » [Rem., Hier.] Miserere : quasi dicat : Ne arguas, sed potius, o Domine, miserere in hac vita mei miseri. Et opus est [Cassiod.] quoniam infirmus sum natura eL vitio, adeo quia justitiam sustinere nequeo. Et non parum sum infirmus, sed usque ad ossa perve- nit infirmitas, id est ad robur anim:e, et hoc valde. [Aug.] Et hoc est quod ait: vere sum infirmus Quoniam conturbata sunt ossa mea, id est fortitudo anima. Deinde sequitur expositio ossium eum ait : Et anima mea, (ecce ossa) turbata est, et hoc valde Et quia ita morbum detego tibi sana me, o Domine, |Hier.] quasi dicat cura me ut sapiens medicus, quia ego zegrotus sum, tu medicus ; ego habeo infir- mitatem, tu sanitatem ; ego sum infirmus pro pec- cato, tu sana per misericordiam. Oro ut sanes, et £u Domine, differs, sed usquequo ? | Aug.] Innuit iste se diu luctari cum vitiis. Non est autem crudelitas di- latio Dei; sed ideo differt, ut. persuadeat animz in qua mala se pra&cipitavit. Et ideo etiam, quia non- dum hic tam perfecte orat, ut dicatur ei : adhuc te loquente, dicam : Ecce adsum. Et etiam ideo, ut ex difficultate sanationis, inde magis caveat sibi. Quod enim facile sanatur, non multum cavetur. Ex diffi- cultate autem. sanationis, tit diligentior custodia re- B COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. VI. 106 VEns. 4. — « Convertere, Domine, et eripe ani- « mam meam; salvum me fac propter misericor- « diam tuam. » [Aug.] Convertere, Domine, ad me, qui aversus eras, ut ego convertar ad te juxta illud : Converti- mini ad me, e£ ego convertar ad vos, dicit Dominus (Zach. 1). Sed, quia perfectze nostrze conversioni sem- per est paratus Deus, sieut propheta dieit : Tamquam diluculum paratum inveniemus illum (Ose. v1). Quae ut admitteremus non fecit ejus absentia, qui ubique est, sed nostra fecit aversio. Melius autem videtur dici : Convertere, Domine, id est fac me perfecte converti : in quo sentit laborem. Durum enim est, et laboriosum ad serenitatem et tranquillitatem di- vinz lucis a terrenarum cupiditatum caligine retor- queri. Unde, postquam dixit : Convertere, addit, ef eripe animam meam peccatis ligatam, quasi in con- versione, multis impeditam hostibus et oppressam, tanquam inhzarentem perplexitatibus hujus s:zculi, el spinas quasdam dilacerantium desideriorum in ipsa conversione patientem. Et salvum me fac, id est fae me incolumem proficere in bono, dando vir- tutes. Et hoe, propter misericordiam tuam, non me- ritis meis, quia justa damnatio debetur peccanti, et datum preceptum pretereunti. [Cassiod.| Vel ita, Convertere, Domine, a vindicta, et eripe animam meam ab imminente morte, salvum me fac propter misericordiam tuam ; hoc non mutatur. Sequitur. Vrns. 5. — « Quoniam non est in morte qui me- « mor sit tui :in inferno autem quis confitebitur « tibi? » [Cassiod.| Quoniam non est, quasi dicat : Ideo hic festino dimitti, quia post mortem vel in inferno non accipitur confessio. Et hoc est, quoniam non est in morte qui memor sit tui, ad veniam, scilicet in morte, id est postquam mortuus est. [Aug.] Intelligit enim nunc esse tempus conversionis, quia, cum hzc vita transierit, non restat nisi retributio. Non est qui me- mor sil Lui in morte : in inferno autem quis confite- bitur tibi ? [Cassiod.]| Nullus confitebitur ad veniam. scilicet, vel post judicium, Non est ergo contra hoc, quod in inferno confessus est dives ille evangeli- cus, qui Lazarum vidit in requie, etsi de profundo, cujus Lazari comparatione coactus est confiteri mala sua, usque adeo ut etiam fratres roget ab his prae- moneri. Sed post judicium in profundioribus tene- ceptze sanitatis. Et ideo, ut ostendatur quz pena sit D bris erunt impii, ubi nullam Dei lucem. videbunt, non conversis, si tanta difficultas est conversis. Unde alibi : Si justus viz salvabitur, impius ubi parebit ? (I Petr. 1v). Vel ita potest legi : miserere mei, Do- mine. Hoc non mutatur. Et necesse est, quoniam infirmus sum. [Aleuin.| Reatu infirmatur anima. A quo reatu, sana me, Domine. [Rem.]| Et debes, quo- niam ossa mea conturbata sunt, id est mens mea conturbatur ad penitentiam. Et anima mea, id est eliam sensualitas, turbata est valde, ad poeniten- liam. [Aleuin.|] Ergo, usquequo ? o Domine, tu dif- fers ? quasi dicat : Quid restat quin sanes ? nihil. Et ideo tu qui pius es, ne diíferas : sed potius, o, PATROL. CXCI. cui aliquid confiteantur. Vel mortem dicit peccatum quod contempta divina lege committitur, ut aculeum mortis mortem appellamus, eo quod mortem generet. Aculeus enim mortis peccatum est, in quo imme- mor est Dei, qui prz:cepta ejus contemnit. Infernum autem dicit czecitatem animi quam incurrit quis cum desperat. Cocitas enim desperationis, peccantem, id est morientem excipit et involvit, ut detur in re- probum sensum. Littera sic continuatur : [deo ita gemo pro peccato et doleo, quoniam non est qui memor sit tui in inferno, id est in peccato, quo lex divina contemnitur. In inferno autem, id est in cx- Á 107 citate desperalionis, quze. mortuum involvit, confitebitur tibi? nullus. Pans. 1l. Vens. 6. — « Laboravi in gemitu meo, « lavabo per singulas noctes lectum meum : laery- « mis meis stratum meum rigabo. » Laboravi. [Cassiod., Alcuin.] Secunda pars, ubi narrat summas, quibus poenitens atteritur, quasi dicat nullus est memor tui in morte, vel in inferno ; [Aug., Gl. int., Cassiod., Alcuin.] sed ut inde libe- rer, ego laboravi, satisfaciendo ; [n gemitu meo, id est cordis. Gemit iste, dum videt quid egit, et qua pena sit futura. Et quasi. parum profuerit, addit, [Aug., Hier., Cassiod.] Et post, lavabo per singulas noctes lectum meum, ad litteram, per noctes in leeto plorabo pro peccatis. Quod idem repetit aliis ver- bis lacrymis meis stratum meum rigabo. Idem acci- pitur hie stratus quod supra lectus, quasi dicat vestem superpositam lecto rigabo laerymis meis, id est multum lacrymabor. [Rem., Aleuin.| Vel lectum. vocat con- scientiam, qu» quibusdam est quies, quibusdam tormentum. lbi enim mundi corde quiescunt. Ibi male eordati erueiantur. Stratum. dieit. sensualita- iem. Et est sensus : Lavabo lectum meum, id est mundabo conscientiam meam.[Rem. | Per singulas noc- tes, id est per singula peccata. M z& [Rem., Alcuin.] Et lacrymis meis, id est amaritudine penitentia, stra- tum meum, id est sensualitatem, rigabo, id est fertilem faciam, quz prius erat arida a bonis operibus. [Aug., Cassiod.] Vel, lectus est voluptas corporis et deleetatio swculi, in qua :ger animus quiescit ; in qua homo resolvitur, Stratus est, cumulus pec- catorum, ut vestium : quo resoluto per imbrem la- crymarum, nova messis virtutum succressit. Et est sensus : Lavabo, id est lacrymis poenitentiz delebo, [Aug., Rem.] lectum. meum, id est voluptatem cor- poris et delectationem. sieculi, quam lavat ille qui se ab ea conatur extrahere. Et hoc. faciam, per sin- gulas noctes, id est per singula peccata ex ea orien- tia. Ideo autem ait, per singulas noctes, ut intelligi daret quod quasi alternatim. patitur, dies et noctes. Qui enim spiritu promptus, sentit aliquam lucem ve- ritatis, el tamen in delectatione hujus seculi per carnis infirmitatem aliquando requiescit, tanquam dies et noctes alterno affectu cogitur pali. Noctes patitur, cum carne servit legi peccati, et dies sentit, cum mente servit legi Dei. [Cassiod.| Laerymis meis stratum. meum rigabo, id est imbre lacrymarum cumulum peccatorum dissolvam, ut post messis vir- tutum germinet. Et nota, quod ait, rigabo, cum su- pradixit, lavabo. Amplius enim est rigare quam la- vare, qui potest aliquid in. superficie lavari, rigatio vero ad interiora pertinet. Per quod significat fla- tum usque ad cordis intima permanere. Vgns. 7. — « Turbatus est a furore oculus meus ; « inveteravi inter omnes inimicos meos. » [Aug.] Tui batus est a furore. Vel ab ira oculus. Furor sive ira accipitur hie, vel Dei, vel ipsius hominis. ltem ira Dei duplex est, scilicet. quz in judicio erit, et hie in prwesenti est, in e:ecitate men- PETRI LOMBARDI C 108 quis A lis, cum dantur peccatores in reprobum sensum. Ibi exteriores tenebrz erunt, quia tunc peccatores penitus erunt extra Deum, id est extra lucem, quia in summa czecitate erunt Quid enin est penitus esse extra Deum, nisi esse in summa ceecitate ? Siquidem Deus habitat lucem inaecessibilem : hz? autem tene- bra hic am ineipiunt in peecante, cum ab interiore Dei luce secluditur ; sed nondum penitus, dum in hac vita est. Et ideo dicit turbatum, non exstinctum oculum quasi dicat, ideo lavabo, quia oculus meus, id est ratio mea,turbatus est a furore Dei, et futuro, quem timeo, et presenti, quem sentio. Et a sua ira propria turbatus est oculus, qua conturbante solem interiorem, id est sapientiam Dei, non potest v'dere, et quasi occasum in se pati arbitratur mens qua sua perturbatione illum videre non sinitur. Unde Apostolus : Sol non occidat super iracundiam ve- stram. Et est, ideo sic gemo, quia oculus meus sci- licet ratio, turbatus est a furore, vel ab ira mea propria. Turbatus est, et merito, quia inveteravi in- ler omnes inimicos meos, scilicet vitia vel malos ho- mines qui vere sunt inimici ad Deum se converten- tium, a quibus separatur omnis bonus, non loco, sed animo. Et addit, omnes, quasi dicat : Etiam in- ter omnes inveteravi, a nullo fui immunis, omnibus consensi. Vel ita legi potest : Ideo sic laboro, quia inveteravi, membrum factus veteris hominis. Et dicit hoe a simili veteris vestis, quze nec est deco- ri, nec usui. Inter omnes inimicos meos visibiles et invisibiles, quibus consensi. Per hoc ostendit se omnibus vitiis subjectum. Hoc ideo dicit, quis de- speret de gravitate peccatorum. Sed unde hoc? quia, oculus meus, rationis, turbatus est a furore, primo parenti exerto, [Aleuin.] id est ἃ poena. primo ho- mini illata, per quem in universam posteritatem est transfusa : ipse enim origo, nos propago sumus pa- nz. [Aug., Aleuin.] Quia. vero non est inanis labor pomitentie post laborem et gemitum, et imbres creberrimos lacrymarum, exauditum se significans ; subdit : Vrns. 8. — « Discedite a me, omnes qui opera- « mini iniquitatem, quoniam exaudivit Dominus « vocem fletus mei. » Discedite ἃ me [Cassiod.] Tertia pars, ubi osten- ditur correptio hujus qui orat, ut separetur ab illis pmalis nune animo, in futuro, etiam loco, quorum collegio peceavit, et insistat mandatis Dei. Vel non est optatio, sed prophetia hic, quia ita in judicio fu- turum est, quando a justis impii separabuntur. Vel etiam nune fit hoc in area, ubi jam grana a paleis nuda sunt, et separata mente, etsi inter eas lateant, et eisdem conventieulis contineantur. Dicit ergo iste pomnitens post tantas difficultates se exauditum si- gnificans. Discedite,a me, nunc animo in futuro, eliam loco. Omnes qui operümini iniquitatem, quoniam exaudivit Dominus vocem fletus mei. Vrns. 9. — « Exaudivit Dominus deprecationem « meam : Dominus orationem meam suscepit. » Exaudivit Dominus remittendo deprecationem 109 meam qua est pro deponendis peccatis. [Rem., A in judicio hoc erit, Aug.| Repetitio ejusdem sententi& crebra est hic ex affectu nimio, quia gaudenti non sufficit semel dicere quod gaudeat, unde subdit : Dominus suscepit [Cassiod., Rem.]| quasi oblationem orationem meam, [Gl. int., Alcuin.] qua est pro virtitutibus adipiscen- dis. Deprecatio namque est, pro removendis malis : Oratio, pro adhibendis bonis. [Cassiod.| His verbis dat exemplum fideliter orantes exaudiri. Et nota quod ter hie ponitur Dominus, quia sanctam Trini- tatem precibus adfuisse ostendit. Incipit a lacrymis, exauditus exsultat, sicut fit et in aliis peenitentiali- bus psalmis. Vrns. 10. — « Erubescant et conturbentur vehe- « menter omnes inimici mei; convertantur et eru- « bescant valde velociter. » Erubescant. Quarta pars ubi jam liber a peccatis, in conclusione exsultans pro inimicis ut conver- tantur orat, ut sicut ipse, habeant veniam, quasi dicat et quia Dominus me pcnitentem exaudivit, ergo jam meo exemplo. Ümmes inimici mei conver- tantur et erubescant, id est de actibus suis quia mali sunt ; e£ conturbentur judicii timore, ad poenitentiam. Et hoc, vehementer, id est vehementi gemitu. [Aug.] Perfectus vir orat hic, ut mali de peccatis erube- Scant, et poeniteant, e£ convertantur [Cassiod.] ne eant quo tendebant, et non differatur, sed erubescant valde velociter. [Aug.] Hoc ad effectum optantis re- fertur, ve! ad potentiam Christi, qui tam celeri tem- pore cito gentes ad finem convertit. Vel ita, con- vertantur velociter a malis. Et post conversionem, erubescant valde, ex recordatione peccatorum, quod est custodia virtutum. Vel prophetia est hic non optatio, ubi predicit quid futurum sit inimicis qui hic suorum peccatorum ponitere nolunt, quasi dicat me exaudivit Dominus, sed omnes inimici mei, etc., id est erubescent et. conturbabuntur vehementer in futuro. Hoc utique non est hic, ubi potius iniqui ir- rident eos qui omnia relinquunt, et suis irrisionibus infirmos de Christi nomine erubescere faciunt. Sed COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. VII. 110 erubescentes dicent de bonis sicut scriptum est : Hi sunt quos aliquando habuimus in derisum etin similitudinem improperii.Nos insen- sati vitam illorumastimabamus insaniam, et finem illorum sine honore. Ecce quomodo computati sunt inter filios Dei, et inter sanctos sors illorum est ? Quid nobis profuit superbia, aut quid divitiarum jactantia contulit nobis ? Transierunt omnia illa tanquam umbra (Sap.v). Et convertantur et erube- scant, quasi dicat, illis conversiosit ad confusionem qui noluerunt habere ad salutem quod justissimum est. Et hec omnia fiant valde velociter, quia, cum desperare coperint de judicio, et dixerint : Pax et securitas est, tunc repentinus superveniet interitus (I Thess. v), qui cum venerit, sentietur non esse longa (omnis vita; quia sicut desiderantibus tarde, ita desperantibus cito venire videbitur. Psalmus hic in exsequiis mortuorum cantatur, quia per hujusmodi gemitum atque pcenitentiale lamentum post hanc vitam a fidelibus obtinetur quod in hac vita diu ae vehementer desideraverunt et a malis sentitur, quod hic non timuerunt, sed contempserunt. COLLATIO IN PSALMUM VI : « DOMINE, » ETC. Vrns. 3. — In hoc psalmo recentiores ponunt diversa vocabula, intelligentia tamen remanet invio- lata, nec est nostri instituti omnia syllabatim venari. Sufficiet discutere quae magis et longius distra- hunt, levia quandoque ad alia. transeuntes adno- tando. Sanetes de suo addidit, conteres, Munsterus, affliges. Sed, tu Domine, usquequo conteresme ?In- terpres pro Cajetano, Iratus eris, quanquam ex- planatio Hieronymi et Aug. eo tendit ut subaudiatur, non eripis, non emendas. Si Latinus interpres hoc addidisset, nescio si vociferali fuissent non haberi in Hebraeo, quare jugulandum, convellendum, confo- diendum. Vrns. 5. — In inferno quis, etc. Quid in mentem venit Sancti et Munstero ut transferrent foveam et sepulcrum pro inferno, dum ipsi doceant, Schcol significare foveam, sepulcrum infernum, et ex locis Scripture corroborent, ac Hieronym., Pra- tensis, Pellicanus, Campensis, Nebiensis posuerint infernum. PSALMUS VII. PSALMI TITULUS : CANTANIT DOMINO PRO VERBIS CHUSI FILII. GEMINI, » Dominus Deus meus. Titulus, In finem psalmus David quem cantavit Domino pro verbis Chusi filii Gemini (hk). Historiam unde occasionem propheta sumpsit, in secundo libro Regum facile est cogno- scere, ubi legitur, quod David, fugiens Absalon filium suum de civitate nudis plantis exivit, cujus consilio Chusi amicus ejus cessit in partem Absalon, ad exploranda consilia et renuntianda qui adversus patrem ille moliebatur, auctore Achitophel, qui de- fecerat ab amicitia David, et filium adversus patrem consiliis quibus poterat instruebatur cui inter omnia hoc consilium dedit, ut Absalon impelum permit- « IN FINEM PSALMUS DAVID QUEM[) teret fieri in patrem suum, eumque occidi ; quod mutatum erat prudentia Chusi, qui consuluit David, el secreto mandavit ut de campestribus fugeret in solitudinem, unde Achitophel dolore commotus la- queo se suspendit. Huic historie alludit titulus, de qua tamen non agit psalmus, sed de historia pro- pheta velamen sumpsit mysteriorum, quie juxta no- minum interpretationes declarantur. Chusi enim in- terpretatur silentium, Gemini, dexter, Achitophel, fratris ruina, quo significatur Jud:e scelus, id est scelorosus Judas, qui Dominum tradidit Judieis, et ita fuit ruina fratris sui, scilicet Christi, cujus disci- puli non solum filii sed et fratres dicli sunt, sieut in Evangelio Dominus ait : Vade et dic. fratribus (44) Ex Aug. ; sed hanc tituli expositionem improbat Hieronym. 111 PETRI LOMBARDI 112 meis (Matth. χχν πὴ. Et Apostolus dieit eum pri- A cui debetur latria. Εἰ meus Dominus et Deus vo- mogenitum in multis fratribus (Rom. vr). Et sicut David dimicavit contra Achitophel et Absalon per consilium Chusi, ita contra omnes dolos Judi, sci- licet et Judzorum, Dominus dimicavit, Chusi, id est silentio, id est alto secreto, quo czcitas in Israel faeta est, ut plenitudo gentium subintraret, et sic omnis Israel salvus fieret (Rom. x1). De quo silentio Apo- stolus admirans, non exponens exclamat : 0 alti£u- do divitiarum sapientie et scienti Dei, etc. (Ibid.) Hoc silentio Dominus occultans Jud:e et Judaeis pas- sionis sacramentum, ruinam fratris, id est scelus Jude convertit in misericordiam, et quod ille ad pernieiem fecit unius hominis, isle ad salutem om- nium inflexit. Cantat ergo hune psalmum Domino fidelis, cui facta sunt verba Chusi, id est manifesta- B tio hujus silentii, id est. secreti, quod dexter Deus et favens operatus est. Non enim erat abscondendum eis, pro quibus gestum est. Mysterium ergo incar- nationis et passionis, silentium fuit Judmis, sed re- velatio fuit fidelibus, quibus Christus nota fecit om- nia quz a Patre audivit (Joan. xv) ; et sicut per Achi- tophel signilicat Judas, ita per Absalon signilicantur Judzi. Ut enim a filioiniquo patitur, ita Christusa po- pulo quem nutrierat sustinuit, sicut per Isaiam ait : Filios enutrivi et exaltavi, ipsiautem spreverunt me (Isa. 1). [Rem.| Et est sensus tituli talis : Psal- mus, iste diriges nos in finem, id est in Christum, attribuitur David, id est fideli, cui facta est myste- ri revelatio quem psalmum, ille fidelis canta- vit Domino, id est ad honorem Domini ; pro ver- bis Chusi, id est pro manifestatione alti silentii, quo Christus 48. dimicavit contra Judzos, occultans mysterium passionis. Chusi dieo, Filii Gemini, id est dextrz, quia illud silentium Deus dexter, id est favens et propitius, huic fideli aperuit. [Aug., Cas- siod.| Ad litteram Chusi filius Gemini, id est dextrae esse dicitur, quia consuluit saluti David necessa- ria proditione. Et est iste psalmus primus eorum inquibus per actus David futura mysteria Domini significantur, late scilicet et aperte. In terlio enim psalmo similiter per actus David significatla sunt Christi mysteria, sed breviter et. obscure. Intentio. Monet ad gratiarum actionem, pro manifestatione silentii. Modus. Quinque sunt partitiones. Primo, petit ab omnibus persecutoribus, vel persecutioni- bus liberari ; secundo, petit ut gloria resurrectionis Christi subveniat, ibi : Exsurge, Domine ; tertio, agit de judicio regressi, ibi, Dominüs judicat populos ; quarto, metu futuri judicii terret, spem reversis pro- mittens, ibi, Dominus judex ; quinto, lzta conclusio ponitur de concessione laudis, ibi, Confitebor. Fidelis ergo iste non de se presumens, orat a Domino liberari, preetendens meritam hoc modo, o. Vgns. 1. — « Domine Deus meus, in te speravi, « salvum me fac ex omnibus persequentibus me, et * libera me : » [6]. int.] Domine, omnium per potentiam, cui de- betur dulia, qui es omnium per reereationem Deus luntate, ego speravi in te non in me. [Hier., Cas- siod., Remig., Gl. int.] Ecce pretendit meritum, deinde petit liberari a vitiis et a diabolo, dicens : Salvum me fac ez omnibus persequentibus me, id est ab omnibus spiritualibus nequitiis, scilicet vi- tiis et peccatis. Et libera me. VEns. 2. — « Ne quando rapiat ut leo animam « meam, dum non est qui redimat, neque qui sal- « vum faciat. » |Hier., Aug.| Nequando, id estaliquando rapiat ut leo, scilicet diabolus, qui ut leo rugiens circuit, quze- rens quem devoret (I Pe£r. v), qui in illis pugnat. Vi- liis enim el peccatis utitur, quasi armis, ad impu- gnandum fideles. [6]. int.] Rapiat dico, animam meam. De corpore non curat isle si affligatur. [Cas- siod., Aleuin.|] Et nota quia propria verba ponit cum ait, libera et rapiat. Domini enim est liberare, leonis rapere. Attende etiam congruum ordinem, dum prius ponit persequentes, deinde leonem. [Aug., Alcuin.] Qui enim expiatus est ab omnibus spiritua- libus nequitiis, id est a sordibus delictorum, a dia- bolo liberatur. [Gl. int.| Vel aliter, ut persequentes et leo idem accipiatur, invidus, scilicet diabolus. Perfectus enim vir hic loquitur, qui jam victis vitiis non habet bellum nisi contra diabolum dicens : Sal- vum me fac ex omnibus pers., etc., scilicet a diabolo et angelis ejus. [Aug.] Quasi superato omni bello vi- tiorum, jam perfecto nihil restet, nisi invidus dia- bolus. Deinde quod per pluralem numerum dixerat per singularem subinfert dicens : Libera me, ne quando, id est aliquando, leo, id est diabolus, ra- piat animam meam. Rapiat dico, dum non est qui redimat, nisi Christus, quasi dicat : si non redimis, ille rapit ; neque est qui salvum faciat, id est dando vitam eternam, nisi qui redimit, scilicet Christus. Si enim Christus non redimat, neque salvum faciat, ille rapit. Et, ut manifestum sit perfectum virum hoc dicere, cui solius diaboli fraudulentissimze insidize sunt cavendz, subdit : Vgns. 3. — « Domine Deus meus, si feci istud, si « est iniquitas in manibus meis. » Domine Deus meus, etc. [6]. int.] Ubi item pra- tendit meritum, scilicet quia innocens, et patiens, quasi dicat, libera et salva, quia, o Domine Deus meus, elc. [Aug., Alcuin.] Ego non feci istud, sci- D licet universale peccatum, quiaillud sine nomine di- xit, quod est superbia, qua est radix omnium ma- orum, hoc est viüum primum recedentibus, et ultimum redeuntibus. Et non. est modo iniquitas in manibus meis, id est in operibus. Vel ita : non feci istud. [Aleuin.] Deinde exponit quid dixit : Non feci istud, scilicet illud quod sequitur : [Aleuin.] Non est iniquitas in manibus meis, quod de omni peccato dicitur et accipitur. Deinde repele secundum ordi- nem singulorum verborum, etc., o Domine Deus meus, si feci istud. [Aug.] Vel universale peccatum, quia sine nomine dixit. Vel hoc quod sequitur, sci- licet si est iniquitas in manibus, etc. REEMEEERNEEEEEM EEUU LALALBL,L tL. i 113 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. VII. 144 VEns. 4. — « Si reddidi retribuentibus mihi ma- A incorporet, et ibisit despicabilis. Unde subdit, e£ «la, decidam merito ab inimicis meis inanis. » Si reddidi mala, scilicet retribuentibus mihi mala pro bonis. [Aug.] Major patientia est si non reddidit his qui pro bonis reddunt mala, quam si sustineret ab his quibus bona non fecerit: quod est dicere : Site non sum imitatus patientia quam pro me operatus es in illo silentio, ut. patientissime sustineres dolos proditoris tui merito decidam. Non jurejurando hoc imprecatur sibi, sed dicit quid contingat se vindi- cantibus. Prophetat ergo, non jurat per exseeratio- nem sicut videlur: quod est gravissimum juris- jurandi genus, cum homo dicit, si illud feci, illud patiar. Decidam dico ab inimicis meis superatus et inanis factus. Qui enim se vindieat occulte ἃ dia- bolo superatur, inanis factus vana et superba le- liia de hoe quod vinci non potuit qui vero non retribuit mala, vincit iram. Et melior est qui vincit iram quam qui capit civitatem, ut ait. Sa- lomon (Prov. xvi). Et patet hic perfectum rum loqui. Hoc enim non potest dieere nisi per- fectus vir, scilicet si reddidi retribuentibus mihi mala, sciens hoc Christum fecisse [Cassiod., AI- cuin.| Vel ad litteram de David potest accipi, qui contra Absalon non commisit, quare sibi mala in- ferret, qui ait: Domine, Deus meus, si feci, etc., id est, si hoc malum quod sustineo, mihi per pra- teriiam culpam quam commiserim contra Absalon contingit. Vel, si modo est iniquitas in manibus, etc., id est in operibus, quare hoe mihi contingat. Vel, si reddidi retribuentibus mihi mala: quod dieitur aequitas apud homines, merito decidam, et si non iia videatur hominibus. Decidam dico, superatus ab inimicis meis, Absalon scilicet et. complicibus ejus, et faetus inanis, a fructu mansuetudinis, quae in David abundavit. Deinde ex persona ipsius Da- vid, et viri perfecti communiter subditur. vi- Vgns. 6. — « Persequatur inimieusanimam meam, « et comprehendat, et conculcet in terra vitam « meam et gloriam meam in pulverem deducat. » [Aug.] Persequatur,quasi dicat: Dixi : decidam ina- nis, et etiam quod gravius est, inimicus scilicet dia- bolus, qui singulariter est inimieus, qui supra leo di- etus est. [Gl. int.] Persequatur animam meam cui homines non habent quid faciant. In carnem quidem Sevire possunt, sed animam in potestate habere ne- queunt. Quam diabolus impugnando, seilicet sugge- rendo persequitur, et comprehendit, eum decipit. Unde subdit, e£ comprehendat, id est decipiat, per consensum e£ conculcet in terra vitam meam, id est, coneuleando vitam meam terram faciat, scilicet ci- bum sibi, quia non tantum est leo, ut supra dietum est, sed et serpens appellatus est. Cui dietum est in maledietione ; terram manducabis (Gen. ui). Et pec- catori dictum est : Terra es, et in terram ibis (ibid.). [Aleuin.| Vita ergo peccatoris, cibus serpentis, id est, diaboli est, quia terra, id est terrena est. [Cas- Ssiod., Aug.| Ideo hic ait, conculeet im. terra vitam meam, id est animam meam in terram redactam sibi gloriam meam, id est me hominem ad imaginem Dei, factum, deducat in pulverem, quasi dicat : ad nihilum redigat. Vel ita: Et gloriam meam, qua debet esse in conscientia ubi Deus videt, et solida in Domino, ut qui gloriatur in Domino glorietur (II Cor. x). Deducat in pulverem, id est in superbiam et jactan- tiam, ut velim gloriari apud homines. Pulvis enim, quem projieit ventus, superborum jaetantia est. Vult ergo ut gloria sua sit solida intus, ubi Deus videt. Est enim pulvis si apud homines gloriatur. Ecce quam eavenda est superbia. Vzns. 7. — « Exsurge, Domine, in ira tua : et ex- « altare in finibus inimieorum meorum. » [Cassiod., Aleuin.] Domine exurge. Secunda pars D ubi petit, ut gloria resurrectionis Christi subveniat, [Gl. int.] quasi dieat: si hoe feci, hoc mihi contin- gat ; [Aug.] sed, quia nor merui, o Domine, exurge, id est appare per earnem. Dormit enim, dum in se- cretis suis latet incognitus. [Cassiod.] Appare, dico in ira tua, id est in vindicta contra diabolum. Per- feetus enim iste non precatur hic adversus homines, sed adversus diabolum, ut possessionem amittat, id est peccatores et impios, qui sunt ejus possessio. [Aug.] Cum enim justifieatur impius, ex possessione diaboli migrat in templum Dei. Et quia ablatio homi- nis poena est diaboli, ideo dicitur ira Dei contra eum. Unde subdit: Et exaltare in finibus, [Gl. int., Aug.]in possessione inimicorum meorum, id est dia- boli et angelorum ejus, ut ibi honoreris a conversis, (qui prius erant possessio diaboli. Et quia superbus diabolus per humilitatem vincitur, ostendens qua- lem vult apparere Christum, subdit : VrEns. 8. — « Et exsurge, Domine Deus meus, in « precepto quod mandasti; et Synagoga populo- « rum cireumdabit te. » « Et propter hane in altum regredere ; Dominus « judicat populos. Et exsurge, id est appare, Domine Deus meus, in precepto humilitatis, quod mandasti, |Aug.] id est, quia humilitatem przcipis, eam prior imple; humilis appare, ut ἃ te discant alii superbiam vincere, ne possideantur a superbo. Dieo appare humilis. [Al- cuin., Gl. int., Aug.] e£ ita Synagoga, id est congre- gatio populorum circumdabit te, quidam amando, qui- dam persequendo. Cireumdederunt enim Christum populi, vel. humilem contemnentes, ut persequen- tes; vel amando, ut credentes. D Et o Domine, regredere, resurgendo, ascendendo, in altum, id est in ccelum, propter hanc, id est pro- pter Synagogam eredituram, ut de alto mittas Spiri- tum quo fit congregatio. Vel propter hanc scilicet propter persequentem Synagogam regredere in al- tum te illi subtrahendo, [Cassiod., Aleuin,] quasi dieat: quia locum non habes in malis, subtrahe te ilis. Vel ita ab illo loco : precatur Christi resurrectionem, sieut in prwce- Exsurge in proeeepto, ubi denti versu, ejusdem incarnationem, quasi dicat: Appare per carnem, Et, o Domine Deus meus, exsurge, 119 PETRI LOMBARDI 120 licet. quod est dicere, fraudem inchoavit, [Aug.] A dicta ad infirmitatem nostram referantur, quam ipse consentiendo sugsestioni terrenarum cupiditatum. Et effodit eum, [Alcuin.] id est similis est effodienti parturiendo , id est instando operi fraudis. Ef inci- dit in foveam quam fecit, id est similis est incidenti in foveam, pariendo, id est. fraudem perpetrando. [Aug.] Prius enim fraudator leditur damno inno- centiz:, quam alius damno pecunie. Vrns. 17.— Convertetur dolor ejus in caput « ejus ; et in verticem ipsius iniquitas ejus descen- « det. » Dolor ejus, quod concipitur, convertetur in caput ejus, id estin mentem, et iniquitas ejus quam pepe- rit descendet in verticem ipsius, id est rationem, quam dixerat eaput. [Aug., Gl., int.] Hoc ideo, quia noluitipse peccatum evadere, sed servus esse peccati, libidine dominante rationi. Et ideo ipse inferior gra- vatur iniquitate, quie sedet super talentum plumbi, in Zacharia propheta, et in illum descendet ; et one- rat, ut non revolet ad requiem sanetorum. Vel dis- tinmue inter caput et verticem, et convertetur et descendet. [Cassiod., Alcuin.] Caput est anima, verlex ratio; cui utrique dominantur peccata, et supersunt, et postea superdescendent, cum in pa- nas detrudent. Et est, dolor ejus, quem concepit. Et iniquitas quam peperit. Convertetur in caput €j'ss, id est in animam. Et in verticem ejus, id est in rationem cui dominantur hie [Cassiod., Gl. int.] Et postea dolor et iniquitas, descendet, scilicet cum impetu, super caput et verlicem, cum ponis eter- nis subjicient eum. Vgns. 18. — « Confitebor Domino secundum « justitiam ejus; et psallam nomini Domini altis- « simi. » Confitebor Domino. |Cassiod.| Quinta pars, ubi est psalmi conclusio, qua omnia in summam colligens, dicit se alaeriter confiteri, quasi dicat : Et quia adjutorium meum est a Domino, ideo confite- bor Domino, id est laudabo Dominum. [Aug.| Et hoc, secundum, id est propter justitiam ejus. Hac enim confessio non est peccatorum, sed justitiae Dei, qui intus justos protegit, et malos pro sua ma- litia punit. Contra hanc laudem nihil valent bla- sphemice impiorum, qui volentes su: culpz tribuere quod peecant, mala sua excusant per fortunam, vel fatum, vel diabolum, cui potest resisti, vel per aliam naturam, quz non sit ex Deo. Hi tales flu- cluant 4Ρ errantes, potius quam confiteantur Deo, ut eis ignoscat. Qui autem. videt merita animarum sic ordinari a Deo, ut, dum sua cuique tribuuntur, pulchritudo universitatis nulla ex parte violetur, in omnibus laudat Deum, distinguens aliud Deum fe- cisse et ordinasse, ut videlicet. universum bonum: aliud autem non fecisse, sed ordinasse, ut malum. E£ psallam opere nomini Domini altissimi. |Cassiod.] Psallere ad gaudium pertinet, sicut poenitentia pec- catorum ad tristitiam. Potest et hic psalmus in persona Christi intelligi, si ea qua humiliter sunt Christus gestavit. COLLATIO IN PSALMUM VII : * DOMINE DEUS MEUS, IN TE SPERAVI, » Vzns. 2. — Dum non est qui redimat, neque qui salvum faciat. Heb. yN yn p"B POREQ VEEN MATZIL, id est lacerans seu laceret, et mon sit qui eripiat, ut volunt Hebraizantes. Hoc tamen non est necessarium, quandoquidem p^E Panag signi- ficet liberavit, redemit, psal. cxxxv ; Et redemit mos ab inimicis mostris. Ubi idem verbum legitur quod hie. Sed LXX acceperunt negationem relatam ad priorem et posteriorem dietiones. Vzgns. 4. — δὲ reddidi retribuentibus mihi malum. Pratensis. Si reddidi pacem habenti mecum malum ; Sanetes, Si retribui puce degenti mecum malum ; Munsterus, Sed reddidi malum. pacifico meo ; Inter- pres pro Cajetano, δὲ retribui pacifico meo malum. In eamdem sententiam descendit Campensis in pa- raphrasi tantum, quze longe discrepat a Latina. Sed vocabulum Hebraicum est multiplex ὙΦ scHorut, pacifico meo, vel retribuenti mihi a radice nov SCHALAM, pacificus fuit vel restituit. Posteriorem si- gnificantiam acceperunt Hieronymus juxta Hebrzeum, et LXX de varietate mihi perpusillum refert. Trans- lator ad Campensem propemodum est nobiseum, Si damnum mihi dantibus reddidi, Decidam merito ab inimicis meis inanis. Heb. ap» *nws ΤΙΝ ΤΙΝῚ vAa- HALTZAH TZORERI REQUAM. Hieron. Dimisi hostes meos vacuos ; Pratensis, Oppressi adversantes mihi sine causa ; Munst., (ui etiam eripui ab afflictione adver- santem mihi sine causa ; Sanctes, (Qui erui hostem mewm gratis ; interpres pro Cajetano, Et erui angus- tatorem meum inaniter ; Pellicanus, Et si non eripui inimicos meos sine causa ; translator ad Campensem, Q δὲ hostem meum temere spoliavi. Ut conveniunt ? Hzc itaque diaphonia et verborum et sensus profeeta est ex a&quivocatione duarum vocularum. Siquidem verbum vn BALATZ polysemon est,modo signat decli- navit ut Oseze v, Vadent ad querendum Dominum et mon invenient, ablatus est ab eis. In quo Heb. ponitur hae particula eumdem vero sensum refert, ablatus est ab eis, et declinavit ab eis. Itidem declinare inanis ab inimicis, quid aliud est quam superari ab eis, Sicut acceperunt LXX ? Alias id. vocabuli significat eripuit, exuit, armavit. Secunda D? REQUAM, in- terdum notat inaniter, gratis, frustra, quandoque vacuum, ut Deuteron. xv : Non. patieris eum abire vacuum, ea ponitur in Hebreo particula ; vacuus autem et inanis idem sunt. Vgns. 6. — Exaltare in. finibus inimicorum meo- rum. LXX habent (nisi fallant codices) τῶν ἐχθρῶν co) inimicorum tuorum, ut etiam legitur in psalmo- D dia Rom. et apparet variasse volumina. Nam in hoc psalmo versu 9, Judica me secundum. justitiam meam, Simia et Fretella moverant questionem ipsi Hieronymo, curin Graco haberetur χατά τὴν διχαιο- σύνην σου, ld est, juxta justitiam tuam, cum tamen legamus justitiam meam. Si autem in precedenti versu exemplaria habuissent similem diversitatem, similem excilassent forte quiPstionem in eodem pro- nomine. Adde quod in codicibus nostris versus, de quo requirebant Simia et Fretella habet, uou, non σου, (uod est argumentum clarissimum varietatis. Sed legas inimicorum meorum, legas tuorum, non mutatur sensus. Nam inimici justorum sunt etiam inimici Dei, juxta illud Act. 1x : Saule, Saule, quid me persequeris ? idque propter unitatem corporis et capitis multo secus Hebrei videntur habere propter particulam BEABROTH ΠῚ 32) Hieronymus juxta 121 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. VIIT. 122 Hebrzum elevare indignans. Pratensis,elevareinter A ricordia. Ambrosii autem lib. mr Hexameron ait: iracundias tribulantium me ; Paraphrasis Campensis, Commoveant te furores hostium meorum ; Mun- sterus, Elevare propter indignationes hostium meo- rum ; Sanctes, Elevate, propter indignationes hos- tium meorum; Pellicanus, Elevare in íransgres- siones vel iracundias tribulatium me ; interpretes pro Cajetano [n indignationibus angustiatorum meorum ; Nebiensis, Elevare in iram molestantium me ; Chaldzeus, [rrue in fremitu super molestatores meos. &quivocatio verbi 327 AnAR fecit diversita- lem ; cumenim quandoque notet ultra transire (unde secundum quosdam, Hebrzi dicuntur quasi trans- fluviales) et fines sint ad quos semper transimus, erudite, juxta sensum verterunt LXX, im finibus, quos Auguslinus interpretatur possessionem Dei, qua per conversionem migravit de ditione diaboli in templum Dei. Felix est transitus iste,ulira quem non est alius quzrendus. Idem etiam. verbum si- gnificat irasci, cujus significantiam alii seculi sunt, ut verissimum sit quod in prologo adduximus de Hieronymo adversus Rufinum lib. t, quanta sylva apud Heb. ambiguorum nominum atque verborum, quie res diverse interpretation, materiam pr:buit, dum unusquisque inter dubia, quod sibi conse- quentius videtur, hoc transfert. Vzgns. 10.— Consumetur nequitia peccatorum. Nebiensis, Compleatur, obsecro, N17 Y2x3 Chal- deus. Destruatur nunc malitia, HGMOR NA ; Pra- lensis, Sanctes, interpres pro Cajetano, Campensis accipiunt active, Consumet malo impios; Hieron. juxta Heb. Pellicanus, Munsterus, vertunt passive Absumatur, qu&so, malum impiorum, juxta Muns- terum, in Greco est passivum συντελεσθήτω, ut sit consummetur per duplex m, juxta expositionem August. Qui in sordibus est sordescat adhuc (Apoc. xxi). Tamen id non est necessarium ex Hebraeo 23 GAMAR, unde per futurum hic dicitur ?23* nMon. Scrutans corda et renes Deus. Primum vocabulum sequentis versus in ordine versionis Latinz,, Hebrzi referunt ad finem praecedentis, ut sit Scrutans corda etrenes Deus justus, deinde, Adjutorium meum, etc. In Greco quadam exemplaria habent in fine versus & Θεὸς δικαίως, id est Deus juste, adverbialiter ; alia δίκαιος, id est justus; alia nempe Aldina, in prihcipio sequentis versiculi, δικαία ἣ βοήθεια, id est justum adjutorium, ut legimus. Utrumque ac- cipias ; et Deus est justus, imo ipsa justilia, et ju- stum ejus adjutorium. Vrns. 12. — Deus judex justus, fortis et longani- mis. In Hebrao non est longanimis, LXX addiderunt μαχρόθυμος. Hoc autem non superflue fecerunt, quia nunquam justitia Dei separatur ab ejus mise- Multa non otiose a LXX viris Hebraice lectioni ad- dita et adjuncta comperimus. Hieronymus ponit fortis, caeteri repertunt Deus, vox autem hebrza ὮΝ EL utrumque dicit. Munsterus, Deus judex justus est. Sic Pratensis et Pellicanus. Sanetes vero, Campen- sis, interpretes pro Cajetano, ac Nebiensis, Deus judicat justum , ambiguo sensu. Qui quam recte iranstulerint, viderint. Siquidem potest in hunc utrumque sensum accipi, ut Deus judicet justum ho- minem aut rem justam. Nunquidirascitur per singulos dies ? Hebrei le- gunt sineinterrogatione. Hieronymus juxta Hebrzeum, Comminans tota die; Munsterus, Commovetur per singulos dies ; Sanctes addit de suo. [rascitur impio die omni, Reliqui in eumdem sensum. Apparet LXX bis legisse citra puncta ὯΝ ὮΝ ALEPII ET LAMED, ut prius sit EL, id est, Deus vel fortis. Secuudum B Nar, non accipiendo interrogalive , sicut Munste- rus volebat intelligi : Etiamsi me occiderit, non spe- rabo? (Job xur.) Ubi nostra editio caret negatione, et redit idem sensus, si interrogative cum negatione legatur. Utut fuerit, non variatur intelli- gentia, quod Deus per singulos dies comminetur, et tamen non irascitur, mox peccatores puniendo. VEns. 13. — Nisi conversi fueritis, Heb. 3*w^ N^ DN IM DO JASCUB, id est, misi conversus fuerit, in singulari numero. Sed ad eum modum transferendo redditur sententia dubia, an videlicet debeat id re- ferri ad Deum, an ad peccatorem, an ad gladium. In plurali vero, traditur, sensus rnulto clarior, ubi numerus singularis subaudiret impium, qui si non respicat, vindictam suam exercebit ad. eum Deus. quare LXX pluraliter more boni interpretis ambi- guilalem suppresserunt, ponentes secundam perso- nam pluralem, Unde Hieronymus vertit per partici- pium, Non convertenti, suum gladium acuet, quan- quam manifestum sit Hebrzeum esse in futuro ver- borum quarti ordinis, Chaldeus respondet nostre editioni : Sinon revertatur ad honorem ejus. Nebien- sis aliter, Profecto non revertetur. Vrns. 13. — Sagiltas ardentibus effecit. Cur de- buerunt Sanctes, Munsterus, Pratensis, et inter- pretes pro Cajetano vertere aut persecutores aut persequentes, pro ardentibus ? quandoquidem ps narAQ, nullo reclamante etiam significet arsit. Et Hieronymus traduxit ad. comburendum, Pelli- canus, ardentes, Campensis utrumque comprehen- dit, Qui ardentissàme persequuntur aliquem. Quo- modo autem debeat intelligi, sagittas effecit arden- tibus in ablativone, an in dativo, habes supra in enarratione Commentarii. PSALMUS VIII. PSALMI TITULUS : « IN FINEM PSALMUS DAVID PRO TOR- [) ratione qua dicitur area. Multis enim et variis simi- CULARIBUS, » Dominus dominus noster. Titulus, in finem psal- mus David, pro torcularibus. | Aug., Alcuin.| Nihil de visibilibus torcularibus, in textu hujus psalmi dicitur, sed de spiritualibus, et. per visibilia toreularia si- gnificatis, id est de Ecclesiis ; quia de Ecclesie con- stitutione, et causa constitutionis, hie agitur, scilicet de Christi ascensione, et Spiritus saneti missione. Cum enim Dominus post resurrectionem ascendit, misit Spiritum. sanctum in apostolos et alios fide- les : Quo impleti praedicando. Ecclesias congregave- runt. |Aug.| Ecclesia autem dieitur torcular, eadem litudinibus eadem res in Scripturis sepe insinuatur. Ideo vero aer: vel torculari comparatur, quia, sicut in area grana a paleis, et in toreularibus vinum di- viditur a vinatiis, ita in Ecclesia boni a malis opere ministeriorum separantur, non loco, sed affectu ; et quasi a tegumentis purgantur, ut frumenta in area a paleis, et in torcularibusvina exuuntur a vinatiis. Qui tamen necessaria erant, ut simul nascerentur et crescerent, ad maturitatemque pervenirent. Ita in Ecclesia. admistio malorum est necessaria bonis : qui simul incipiunt, ereseunt, et consummantur , sed boni in bono, mali in malo. In futuro vero etiam 123 PETRI LOMBARDI 124 loco separabuntur, cum frumenta recondentur in A est super coelos, id est super Scripturas, quibus ad horreis, pale& vero comburentur igne inexstingui- bili. Vel Ecclesia ideo dicitur torcular, quia in ea intellectus verbi Dei, dum sono vocis ministratur, quasi vinum includitur in vinariis, et sic fertur ad aures, quasi ad torculor, ubi discernitur , quia sonus valet auribus, intellectus vero a memoria au- ditorum, quasi quodam lacu excipitur : inde in mentis habitum et morum disciplinam, tanquam de lacu in cellas transit, in quibus,si negligentia non acuerit, vetustate firmabitur. Vel torcularia sunt etiam martyria, ubi corpora eorum qui pro Christi nomine afllictione persecutionum calcantur, quasi acina remanent in terrà; animx vero ad requiem habitationis ccelestis emanant. Et quia hec fiunt in Ecclesiis, ideo ipse Ecclesie torcularia dicuntur. 4" Etoest sensus tituii, Psalmusiste, David pro- phetze tendens in finem, id est in Christum, [Cassiod., Gl. int.| quia agit de exaltatione Christi, seeundum duas naturas, et agens pro lorcularibus, id est de Ecclesiis, de quarum constitutione et causa consti- tutionis agit. Intentio est hie Prophet:e errorem Ju- darum, qui dicunt in Judaea tantum notum Deum, el Donatistarum, qui tantum in Africa notum di- cunt, et similium , confutare. [Cassiod.] Modus. Bi- partitus est psalmus : Primo laudes Christi de- scribuntur , scilicet majestas ejus οἱ operatio excelsa ; secundo, dicit naturam hominis olim inci- tatam in Christo super omnia exaltatam, ibi, Quid est homo. A laude ergo incipiens propheta, ait : O Vgns. 1. — « Domine, Dominus noster, quam « admirabile est nomen tuum in universa terra! » |Rem., Gl. int.] Domine omnium, secundum po- tentiam. Qui es specialiter Dominus noster, secun- dum receplionem et cultum, nomen tuum, id est, gloria et fama, admirabile est, propter creaturas quas fecisti et regis, et quam. admirabile quasi di- cat, infinite. Nullus enim sufficit omnes creaturas cognoscere, in quibus admiramur te. Admirabile est dico, in universa terra, nonin Judza tantum, ut dicunt Judai ; nec tantum in Afriea, ut dicunt Do- natiste. Ne ergo Judwi vel quilibet sibi vindicent quasi proprium quod est commune omnium, quod est intentio psalmi, et dirigitur sermo ad Deum Trinitatem ; deinde supponit in parte per quid est admirabile, loquens ad Deum Patrem. Vrns. 2. — « Quoniam elevata est magnificentia « tua super colos. » Quoniam elevata est, quasi dicat per hoc est ad- mirabile, quia magnificentia tua, [|Rem., Cassiod.| id est Filius tuus Deus homo, elevata est de terrena humilitate, super celos ad litteram , homo Deus ad dexteram Dei Patris sedens. Vel elevata est magnificentia tua super calos, [Aug.]|id est super Scripturas, quia excedit omnium eloquia Seriptura- rum. Vel elevata est, in incomprehensibilitate ; su- per eclos, |Rem.| id est super omnes rationabiles creaturas. Vel, magnificentia tua, id est fama et glo- ria tua, idem quod ante dixerat nomen, elevatum plenum non explicatur. Scripture autem dicuntur codi, eo quod divina mysteria celant. Et, o Domine, tu, Vgns. 3. « Ex ore infantium et lactentium perfe- « eisti laudem propter inimicos tuos, ut destruas ini- micum et ultorem. » [Cassiod.] Perfecisti laudem ex ore infantium. Infantes et lactentes nonpro zetate dicit, sed pro sim- plicitate, sicut. Petrus in Epistola canonica ait : Quasi modo geniti, etc. (I Petr. 11), qui scilicet non- dum escam, sed lac capere possunt, [Aug.] quales erant illi quibus Apostolus lac dabat dicens : Tan- quam parvulis in Christo, lac potum dedi vobis, non escam (I Cor.1m). Quos significabant illi, qui Domi- DB num venientem ad passionem laudabant, in quos hoc utitur Dominus testimonio, cum Judzis dicen- tibus ut eos corriperet, respondit : Non legistis : Ex ore infantium, etc. (Matth. xxt.) Bene autem, non ait fecisti, sed perfecisti. Ex his enim perfecit Deus laudem, quia, si soli perfecli essent in Eccle- siis, non ita consulerent humano generi, sicut nunc cum etiam nemini nondum capaces cognitionis re- rum spiritualium atque sternarum nutriuntur fide temporalis historie , et Deum laudant. Et est sen- sus : Perfecisti laudum ex ore infantium et lacten- tium. |Cassiod.] id est non solum a perfectis, sed ab insipientibus przdiearis, ethoc fecisti propter inimi- 605 tuos, destruendos,el u£ destruas inimicum et ul- torem vel defensorem. Alia littera. [Aug.] Inimieci (1 sunt generaliter omnes, qui dispensationi per cru- o 3 q cifixum factzi? contraria dicunt. Defensores videntur heretici fidei, et philosophi sapienli&, cum tamen et illi fidem, et hi sapientiam veram impugnent. Vel infantes et lactentes dicit Apostolos, quia stullà mundi elegit Deus, ut fortia confunderet (I Cor. 1). [Rem.] Unde perfectior est laus, quia ad eam non humana sapientia, sed divina gratia acceditur. Et est : ex ore infantium et lactentium, id est. apostolorum, perfeeisti laudem, [Cassiod., Rem.| Vel de pueris Hebreorum potest accipi, quia ex verbis illorum puerorum, perfecta est laus. Quod videbatur pueriliter agi, sed sancti Spiritus instinctu fiebat. Et est sensus : ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem, id est ex verbis pue- p rorum Hebraeorum perfecisti laudem. Et hoc totum propter inimicos tuos confundendos , forsan pa- ganos. [Cassiod.] Ideo enim a talibus laudari voluit ne videretur hxc sapientia humana, sed divinitus data. Et ideo fecisti, ut destruas inimieum id est Judz:um, et ultorem vel defensorem. Judaeus enim inimicus est Dei, dum Patrem solum defendit, quia qui non honorificat Filium, non honorificat Patrem (Joan. v). Vel, inimicus est voto, et ultor scilicet su: secte defensor. VEns. & —« Quoniam videbo ccelos tuos, opera « digitorum tuorum, lunam et stellas qua tu fun- « dasti. » Quoniam videbo, quasi dicat, vere perfecisti lau- 125 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. VIII. 126 dem, et destrues inimicum, quoniam videbo celos A Dei beneficio dignum, [Gl. int.| quasi dicat, et quia tuos, [Rem., Alcuin.] id est, prevideo jam per Spi- ritum sanctum apostolos, et videbo etiam presen- tialiter in posteris. Hoc dieere, bene convenit pri- mitivis. Ccelos dico, qui sunt. opera digitorum tuo- rum, [Cassiod.] quia eooperatione Trinitatis instru- celi sunt que Trinitas in tribus digitis significatur hie, ut ibi : Qui appendit tribus digitis molem terre (Isa. x1). [Hier., Aug., Aleuin.|] Et per eos colos, videbo zdificari lunam. id est universalem Eecle- siam, et siellas, id est Ecclesias singulatim per loca diversa, vel doctores alios. Qus tamen, scili- cet lunam et stellas, vel quas scilicet stellas u£ fun- dasti non illi. Apostoli enim ministri sunt zedifi- cationis ; tu vero auctor vel fundator. Vel aliter ab illoloco, Ex ore, et proceditur de illa sententia, in qua ecelos appellavit Scripturas. [Aug.] Quia er- £o dixerat Christum excedere omnium Sceriptura- rum eloquia, forte videretur quod per Seripturas ad ejus notitiam parvuli pervenire, vel ascendere non valerent. Hoc autem removens, dicit eum etiam infantibus Seripturas humiliasse, per quod et ipsi magnificentiam Dei caperent, et inimici de- struerentur. Et hoc est, super Scripturas elevatus est Filius. Et per illas tamen, perfecisti laudem ex ore infantium et lactentium, id est illas Scripturas inclinasti infantibus et lactentibus ad ascendendum, ut sic foret laus perfecta, quod est per Seripturas, quas infantibus inclinavit. Unde alibi : Inclinavit calum et descendit (Psal. xvir). Et hoc fecisti pro- pter inimicos tuos, scilicet inimicos crucis Chri- sti destruendos. Et quasi exponendo subdit, scili- cet ut destruas inimieum et defensorem et accipit eosdem per inimicum et defensorem, quos dixit ini- micos omnes, scilicet qui cruci Christi contradi- cunt, qui destruuntur cum videntur, id est intelli- guntur Seripture, usque ad infantium capacitatem ducla, et per eas usque ad robur nutriuntur, et ad sublimitatem intelligenti: eriguntur. De quibus subdit, quoniam videbo colos. Et vere destrues, dieit propheta, in persona Ecclesie, quoniam vide- bo eclos tuos, [Rem.] id est, intelligam Scriptu- Tas sacras, quae sunt opera digitorum tuorum, id est Spiritu Dei fact:e sunt, cujus septem sunt dona, cum sit unus spiritus, sieut plures digiti sunt in una manu. [Aug.] Et videbo lunam, id est univer- salem Ecclesiam ; et stellas, id est Ecclesias singu- las, vel doctores. Quae vel quas tu fundasti in ccelis velin eisdem Seripturis collocasti quas eclorum vocabulo positas credimus. VEns. 5. — « Quid est homo quod memor es ejus? « aut filius hominis quoniam visitas eum ? » Quid est homo. [Cassiod., Alcuin.] Secunda est pars, ubi dieit naturam hominis olim vitiatam in Christo super omnia exaltatam : prius enim osten- derat omnipotentiam deitatis. Ideoque congrue in hac parte agit de exaltatione humanitatis ; sed pra- mitit de humiliatione totius human:e ostendens nullum esse penitus homini natura, meritum omnia hzc per Filium sunt, ergo quid est homo, etc. Vel ita continua. Elevata est magnificentia tua, ef quid est homo quod memor es ejus ? aut filius homi- nis. [Aug.] Per hominem accipiuntur peccatores ; per filium hominis, spirituales. Disjunctio enim in- nuit distare inter hominem et filium hominis. Om- nis enim filius hominis, homo est; sed non econ- verso : ut Adam qui fuit homo, sed non filius homi- nis. Homo ergo hic accipitur ; omnis qui portat imaginem terreni, id est omnis peccator carnalis ; filius hominis accipitur omnis qui portat imaginem coelestis, id est Christi. Et merito novus homo fi- lius hominis dicitur, quia novus ex veteri quadam mutalione fit. Spiritualis enim regeneratio, qua innovatur mutatione vitm zeternz atque secularis, a Deo inchoatur, utrumque vero respicit miseri- cordia Dei ; sed illum quasi longe sejunctum a Deo ; istum, id est filium hominis quasi presentem. [Cas- siod.] Ideoque cum despectu pronuntians, ait, Ho- mo peccator terrenus, quid est quod tu es me- mor ejus, quasi longe positi? cujus Deus memor est, |Aug.] dando salutem temporalem, scilicet be- nedictionem sinistrze. Unde alibi : Homines et jumen- tasalvabit Dominus (Psal. xxxv). Aut filius hominis, id est spiritualis, qui portat imaginem ccelestis, qui est? Quoniam tu visitas eum, [Aug. Gl. int.] quasi presentem, qui prope est Deo munditia vi- ἰώ. Et ideo praesens visitatur, id est lumine vultus Dei illustratur. Unde alibi : Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine (Psal. 1v), a peccatoribus vero longe est salus. Vel per hominem accipit ge- neraliter quemlibet hominem, et per filium homi- nis Christum hominem. Et est. Quid est homo [Cas- siod.| quilibet vilis et miser. Quod memor es ejus ; ejus memor est Deus miserendo. Aut filius homi- nis. Hie voce surgendum est, id est homo Christus, quid est? quoniam per eum visitas eum, scilicet hominem : quod fuit cum Verbum caro factum est (Joan. 1). [Aug.] In qua incarnatione medicus cco- lestis venit ad infirmos, et factus est Dei Filius, hominis filius, de quo propter carnis infirmitatem, subdit. VEns. 6. — « Minuisti eum paulo minus ab an- « gelis, gloria et honore coronasti eum; et consti- « tuisti eum super opera manuum tuarum. » [Aug., Cassiod.] Minuisti eum, quasi dicat, non modo in alis humana natura est humiliata, sed ὦ etiam in ipso Christo, quia minuisti eum qui est caput omnium fidelium ; Minus ab angelis, [Gl. int.| quia passibilis, et mortalis, sed paulo quia in aliis superat angelos quibus imperat. Dico minui- sti, sed postea, coronasti eum gloria, id est corpo- ris incorruptibili elaritate, e£ honore, ut omnibus sit venerabilis. [Cassiod.| Et bene ait, coronasti, quia circulus mundi qui est quasi similis coro- ng, ad fidem ejus venit. EL constituisti, id est stabilisti super opera manuum tuarum. |Aug.| Quia 1277 PETRI LOMBARDI 128 ergo et angeli sunt opera manuum Dei, et super A conclusio psalmi. Ecce quo totum tendat, quasi di- eos conslitutus est unigenitus Dei Filius. VEns. 7. — « Omnia subjecisti sub pedibus ejus, « oves et boves universas, insuper et pecora « campi. » Omnia, ete. [Gl. int.] Dieo quod constituisti. su- per opera omnia, quidem subjecisti sub pedibus ejus, id est sub dominio et potestate ejus, et enumerat qua, sceilieet oves, ete. [Aug.] Cur relietis altiori- bus, scilicet exercitibus angelorum, et ipsis homi- nibus, hze ima dicit? Sed mystice intelligendum est. Oves ergo innocentes dicit. Boyes dicit illos qui operantes, terrenos faciunt fructificare. Et hoc de angelis et hominibus dieitur, ut de omnibus pro- bet quod subjecti sint Christo. Et est, subjecisti ei Oves, id est, innocentes, tam homines quam ange- los ; et boves, scilicet arantes, et triturantes, qui in vinea Domini vomere spirituali arbusta criminis conseindunt. [Aug., Aleuin., Rem.] Boves dico, universas, fernineo genere utitur, ut. notet fructifi- cantes, qui semine verbi Dei hominum corda fru- ctificare faciunt ; et illi & $8 sunt homines, et angeli. Insuper, etc., quasi dieat, non tantum boves subje- cisti ei, sed insuper e£ pecora campi. [Aug.] Per hoc quod dieit, insuper, distinguit hic a preedietis sanctis. Hzc enim sunt acina, sicut predieti sunt vinum. Et malos ergo subjectos Christo esse notat, quod dieat minus videretur. Quod significat, cum ait, pecora campi, id est carnales in amplitudine volu- ptatum, tanquam in latitudine camporum, non in montibus virtutum habitantes. Pecora ergo campi sunt homines qui in earne vivunt, ubi nihil ar- duum, nihil laboriosum ascendunt; sed lata via est cui inherent, qua ducit ad mortem. Unde et Abel a fratre in campo occiditur. Et subjecisti ei : VEns. 8. — « Volueres coli, et pisces maris ; qui « perambulant semitas maris. » Volucres cali, id est superbos (Aug., Alcuin.) Bene per volueres ecli significantur superbi, de quibus dicitur : Posuerunt in celum os suum (Psal. LXXII). Quorum caput dicit : Ascendam in colum, et exaltabo solium meum, ete. (Isa. xiv), et pisces maris, id est curiosos, qui perambulant semitas ma- ris, id est qui in profundo swculi temporalia, quz quasi semitze in mari eito vanescunt, inquirunt per- tinaci studio. Unde recte non ait, ambulant, sed per- ambulant : per hoe ostendens pertinaeissimum stu- dium inania et preterfluentia requirentium. Hec autem tria genera vitiorum, id est voluptas carnis, superbia et curiositas includunt omnia vitia : quz, sie- ut Joannes ait, sunt coneupiscentia carnis, ambi- tio scieeuli, id est superbia, et concupiscentia oculo- rum (I Joan. m). Per oculos namque curiositas maxime praevalet. De his tribus tentstus fuit Do- minus et Salvator, et vicit : quibus primus homo victus, succubuit. .VERS. 9. — « Domine, Dominus noster, quam « admirabile est nomen tuum in universa terra! » Domine, Dominus noster, quam. [6]. int.] Ecce cat. Et quia heec omnia fecisti, ergo o Domine, domi- nus noster,quam admirabile est nomen tuum in uni- versa terra ! [Aug.] Decenter principium repetit, os- tendens initium et finem boni ad Deum referendum. COLLATIO IN PSALMUM VIII : « DOMINE, DOMINUS NOSTER. » Vrgns. 3. — Ez ore infantium et lactentium perfe- cisti laudem. Utinam sine temeritate Neoterici He- braizantes verterint, Perfecisti robur, aut fortitudi- nem pro perfecisti laudem. Reprehendant ergo evan- gelistam Matth. xxr, imo Christum ipsum, qui hunc locum in Judaeos calumniantes retorsit : Nunquam legistis, inquit : Ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem. Ecce Christus dicit laudem, et tu sapientior Christo, aut interprete Joanne evange- lista, qui Matthzeum, referente Theophylacto, Grze- cum fecit, secundum quosdam (probabilius est enim Mattheum scripsisse Hebraice), vis melius transferre robur, fortitudinem ? Quid ergo mirum, si alia loca non timeas labefactare, qui vel evangelistis non parcis ? Quid deinceps non audebunt belli homines? Nonne legitur, Matth. xxr, Grace χατηρτίσω oivov Quid ergo in mentem venit Munstero ut verterit fortitudinem, et in Psalmographo et in Matthzo? Scimus quidem dignam esse intelligentiam, quod eo usque fundata sit fortitudo Christi, adeo ut sit insu- perabilis, et testimonio infantium confirmata. Vide lamen si Hieronymus juxta Hebreum vertit aliud quam laudem. Nebiensis est nobiscum. Vrns. 6. — Minuistieum paulo minus ab angelis. Plerique, ut Faber et οι Burgensis, contendunt debere constanter legi, a Deo, quia habetur Hebr. ΘΝ ELourw. Et in eam proruperunt insaniam, ut dixerint et scripserint locum beatissimi Pauli, Hebreorum m, ad incudem revocandum, taxantes (1 ejus interpretem (quem ferunt quidam fuisse Lucam) ut perperam legatur ab angelis; sed deinceps in ec- clesiis psallatur : Minuisti eum paulo minus a Deo. Ut presentem locum eventülemus, primo non est disceptandum de vocabulo, quod nemo ambigit si- gnificare Deum et judices, principes et viros admi- ratione dignos ac fortitudine, atque adeo ipsos an- gelos, Exod. xxr : Offerat eum Dominus diis. Et Exod. xxu : Diis non detrahes, ponitur elohim. Ca- put negotii versatur cirea intelligentiam Prophetze et Apostoli, quam, ut reor, nequaquam assecutus est faber, quin multis partibus pugnat cum sensu prophetico et apostolico, si oeulatius introspiciantur precedentia et sequentia. Priemisit enim David ad- mirando et suspiciendo nimis unionem illam na- tur? human: ad verbum. Quid est homo, natura humana tam fragilis, tam despecta, cujus tamen memor es per multam miseralionem, ut assumas ad dignitatem unionis hypostatiez ? Deinde ut opposita sese ex vicinitate mutuo collustrent, ostendit ejus mortalitatem, et abjectionem et passibilitatem, ut mox subjungat gloriosam exaltationem, juxta illud Philipp. i1: Semetipsum exinanivit formam servi ac- cipiens, factus obediens usque ad mortem. Deinde, subsecutus : Propter quod et Deus exaltavit illum, ete. Dicit itaque Propheta : Minuisti eum paulo mi- nus ab angelis, propter mortalitatem et passibilita - tem, quibus angeli non sunt obnoxii. Licet igitur fuerit mortalis, et hinc minor angelis, tamen postea triumpho inenarrabili supra naturam angelicam se- det ad dexteram Patris. Quare continenter sub- texuit: Gloria e£ honore coronasti eum et constituis- ti eum super opera manuum tuarum.Nec obest quin alia ratione, Christus sit superior angelis, gratia capitis et plenitudinis influentia, eliam quatenus est homo, juxta illud Ephes. 1 : Instaurare omnia in Christo, que in calis et quein terra sunt, in ipso ; 129 οἱ δὰ Coli. : Et per eum reconciliare omnia in ipsum, pacificans per sanguinem crucis ejus, sive qua in terris, sive que in celis sunt. At diceret for- sitan quispiam contentiosus : Qui fit ut dicatur dun- taxat paulum ab angelis imminutus, cum scribatur psalmo xxt : Vermis e£ non homo, opprobrium ho- minum et abjectio plebis. Quse sententia sonare vi- detur plurimum esse imminutum ab angelis, non paululum. Hoc certe ratiocinium confutat illam opi- nionem que. vult dici minoratum ἃ Deo, quod non potest intelligi seeundum naturam divinam. Igitur secundum humanam, cujus nulla est proportio ad divinam, vel post assumptam stole immortalis glo- riam. Contrà vero alteram nihil obstrepit, si atten- tius perpendas sensum Prophetze. Recipimus enim Christum fuisse habitlum infra abjeetissimos homi- nes, juxta cstimationem impiorum Judeorum et infidelium, cum revera ipsa sanctimonia esset ac bo- nitas. Unde accommodatissime dieit Propheta, paulo- minus, quia licet mortalitati ultro se substraverit Dominus, eoque angelis inferior, verumtamen ad unionem illam superbene dictam, si mentis oculos defixeris, paulo minor fuisse videbitur illa diminu- tio. Nec etiam absonum est quod Cbrysostomus et Theophylactus interpretantur de modo temporis. Christus quidem mortalitatem nostram induit, sed ad glorificationem subsecutam, brevi tempore mise- riis nostris fuit attritus. Sed frustra interpretamen - tum hoc rejicit Faber, quia y»? MEAT apud Hebraeos ait, non refertur ad modum temporis, sed quantita- COMMENTARIUM IN PSALMOs. — PSAL. IX. 130 A tis. Nam psalmo xxxvi: Adhuc pusillum et non erit peccator. Heb. legitur MEAT 2,3. Et psalmo m: Cum exarserit in brevi ira ejus, quai manifeste re- spiciunt rationem temporis. Consentt Gricus βρα- χύτι, ad breve tempus. Verum obstrepes et vocitera- beris Hieronymum vertisse, paulo minus a Deo, juxta Heb. Huie objectioni satisfactum est in prolo- £o, Hieronymum tradidisse illam versionem So- phronio disputanti cum Judzeo, qui pene per singulos sermones illudere volens Sophronium, asserebat non ita haberi in Hebrzo, ut ipse opponebat. « Et aliud est, inquit, in Ecclesiis Christo credentium Psalmos lezere, aliud Judzis singula verba calumniantibus respondere. » Cernis itaque Hieronym. ita vertisse propter calumniosos. Hinc in Commentario hujus loci ait : « In Hebrz:o pro eo quod est ab angelis, qui dieuntur E2N55 waracum, Deum habet, hoc est elohim. (45) Hunc locum Apostolus in Epistola ad Heb. Super Christo interpretatur. Ubi perspicis B Hier. sentire apostolum interpretari Heb. elohim pro angelis. Non enim ignorabat lectionem Grzca- nicam epist. ad Heb. Εἰ in ea dicit Apost. : Eum autem qui modico quam ab angelis minoratus est videmus Jesum, propter passionem mortis gloria et honore coronatum.Juvat quod Pellicanus, Sanc- tes, et Munsterus,, vertunt ab. angelis. Hie, in scho- liis docet pro ΤΟΝ ELoHIw accipi D'ZNO'2 MALA- cHIM, post Heb. interpretationem et Chaldaica para- phrasis manifeste habet ab angelis. PSALMUS IX. PSALMI TITULUS : « IN FINEM PRO OCCULTIS FILII PSALMUS DAVID. » Gon/fitebor tibi. Titulus in finem pro occultis filii, psalmus David. Cum dicitur filius, nec additur cu- jus, sieut hie, per excellentiam intelligitur Christus, qui est unigenitus Dei filius, sicut. ipse sine addita- mento de se ait : Si filius vos liberaverit, veri liberi eritis. [Aug.] Vel filius est etiam ipsius David, quia de eo natus, eum dicit, pro occultis nominando oc- culta filii, dat intelligi, quia alia ejus sunt manifesta. Sciendum igilur quia duo sunt adventus Christi. Primus, in humilitate, qui occultus fuit Judzis, qui cmeatis Judwis, genlibus profuit. Unde: Cecitas contigit Israel, ut plenitudo gentium intraret (Rom. x1). Secundus in. majestate, qui. omnibus erit manifestus. Duo etiam sunt judicia Dei, scilicet oc- cullum , quod nune agitur , quod incipit ἃ domo Dei, id est occultum Dei judicium est poena, qua nunc quisque hominum vel exercetur ad purgatio- nem, vel monetur ad conversionem. Vel, si contem- nit Dei vocantis disciplinam, exececatur ad damna- lionem. Manifestum judicium erit in ultimo , cum cuique retribuel juxta merita. Hic ergo agit de oc- cultis, id est de humili adventu, qui excatis Judcis profuit gentibus, et de pcena qua judicat purgando, convertendo, excaz»cando. Et est sensus tituli ; Psal- mus iste, David prophet, qui hic loquitur in per- sona Ecclesi dirigens nos in finem, idest in. Chri- stum, est pro occultis, |Gl. int.] id est, agit de oceul- lis filiis, scilicet Dei. Vel filii ipsius David, de quo na- (tus est Christus secundum carnem. Intentio : mo- net ut non casu vel fato, quis credat nundum regi, sed justo judicio Dei. Modus. Quinque sunt parlitio- nes : [Cassiod.] Primo, Propheta lzetus psallit quia cultura diaboli adventu Christi destruitur, et Chri- stus regnat, judicat, adjuvat; secundo, fideles pro- vocat ad laudem, ibi : Psallite Domino ; tertio, fi- nem malorum venturum peccatoribus cum Antli- christo predieit, ibi : Convertantur peccatores ; quarto, mala temporis Antichristi pertraetat, ibi : Ut quid, Domine ; quinto precatur judicium maturari, ut sanctorum mala finiantur, ibi : Exurge, Domine. |Aug.| Contra illos ergo qui de flore malorum.et labore bonorum murmurant, putantes non divina dispositione, sed casu hoe contingere, loquitur hic D Propheta. VEns. 1. — « Confitebor tibi, Domine, in toto « corde meo : narrabo omnia mirabilia tua. » Confitebor tibi, quasi dicat : quidam murmurant et detrahunt, sed ego confitebor tibi, Domtne, id est laudabo te, quieunque detrahat ; [Gl. int.] et hoe in Lole corde meo, eLnon in parte, M €» ut faciunt illi qui quedam opera Domini approbant, quaedam blas phemant, sed ego, Confitebor in toto corde meo, [Aug.] quia in nullo de providentia Dei dubito ; sed omnia recte agi sentio, quie stulti lemere et casu agi putant. Et. etiam. narrabo aliis mirabilia tua, non nostra , et omnia , scilicet visibilia el invisibilia : om- nia enim narrat.qui de visibilibus transit ad invisibilia, αἱ qui dicit eum quod Lazarum suscitavil in corpore, (43) Hie adverte Erasm. ad Heb. τι, sensisse commentarios Hier. esse et probasse, quos postea insectatur, ut de- elaratur in prologo. 131 PETRI LOMBARDI 132 Paulum suscitasse in mente : quod majus est et ex- À cellentius. Vel : Narrabo omnia mirabilia tua, id est quacunque dicam de tuis, operibus, sunt mirabilia. Vrns. 2.— « L:zetabor et exsultabo in te : psallam « nomini tuo, Altissime. » Letabor.|3l. int.] Non solum aliis narrabo, sed letabor et exsultabo, quod plus est quam Letari. [Cassiod.] Exsultatio enim est intensissima letitia. Letabor dico, et exsultabo, in te, [Aug., Gl., int.] non in secularibus, non in jucunditate rerum labilium, sed in oceultis filii : alibi, non est vera letitia, e£ psallam opere, nomini tuo, exsultando, o Altissime : quod faciam ut eo exemplo psallant et alii. Deinde causam laudis subjicit, dicens : Vrns. 3. — « In convertendo inimicum meum re- « trorsum : infirmabuntur et peribunt a facie tua. » In convertendo, eic. [6]. int.|] Eece quare pre- dicta facit, quasi dicat, ideo lzetabor et psallam quia in convertendo inimicum meum, |Hier., Rem., Gl. int.] scilicet. diabolum retrorsum, id est quia, dum diabolum convertisti retro amisso jure, qui ante ad- ventum Christi pr:ecedebat, ut dux itineris mortis infirmabuntur, |Aug.] id est infirmantur impii, ut nihil possint vel velint contra pios. E£ peribunt quia non erunt impii, juxta illud : Converte impium, et non erit (Prov. xit, 7). Et hoc a facie tua, scilicet a cognitione Dei, quia iniquitatum eorum non recorda- bitur. Ita periit ille qui dixit : Vivo ego, jam non ego ; vivit vero in me Christus (Gall.1). Vel in malo po- test accipi, quia diabolum convertistiinfugam. Et ideo membra ejus, infirmabuntur, in malis, [Hier., Rem., Alcuin] ut nihil nocere possint bonis. Et peribunt in die judicii. À facie tua, id est ab impugnatione tua, cum dices : 16, maledicti, in ignem eternum (Matth. xxv). Deinde, ostendens per quid conversus sit diabolus retro subdit : Vrgns. 4 — « Quoniam fecisti judicium meum et « causam meam ; sedisti super thronum qui judicas « justitiam. » Quoniam fecisti, quasi dicat : Conversus est retro inimicus, et. perierunt impii; [6]. int.] sed quo- modo hoc ? et per quid ? ecce, quoniam fecisti judi- cium meum, hoc fuit, scilicet quando judicatus est Christus, et sententia in eum data, e£ causam, quam Christus egit contra impios accusatus. Judicium dico et causam meam et meum ; quia mihi servie- runt, et ad utilitatem meam fuerunt. [Aug.]| Qualiter et nautze dicunt ventum suum, quo utuntur ad bene navigandum , sedisti, vel sedes, quasi dicat : Fe- cisti causam meam per hoc, quia sedisti, vel sedes, o Deus Pater super £hronwm, |Rem.] id est, super animam Christi, quia Deus, scilicet Pater, erat in Christo, mundum reconcilians sibi (II Cor v). Tu, dico, sedisti, qui judicas, o Pater, justitiam, scilicet ui Christus moriatur pro genere humano. Et per hoc. VrEns. 5. — « Increpasti gentes et periit impius ; « nomen eorum delesti in zternum, et in seculum « seculi. » Increpasti, id est terruisti, gentes de peccalis. Vel ad Christum dirigitur sermo. Sedisti, quasi dicat : fecisti judicium, [Aug.] et, o Christe, sedisti, vel sedes, post resurrectionem, super thronum, id est, ad dexteram Patris. Tu, dico, sedes, qui judicas, id est judicabis, in fine justitiam, quia Christus in fine juste judicabit, cui Pater omne judicium dedit (Joam. v). Dico sedes ad dexteram Patris. Unde mittens Spiritum sanctum in apostolos, et per apostolos, increpasti gentes pro peccatis. Et sie, periit impius, factus pius. Vel impius, id est diabolus, periit amissa potestate a Deo. Periit impius, quia delesti nomen eorum, im- piorum. Non enim dicuntur impii qui Deo credunt. Et hoc in eternum, vel in seculum, scilicet praesens, et in seculum seculi, scilicet eternum. Saeculum est hoc prasens, quod volvitur vicissitudine temporum sibi succedentium ; seculum seculi est zeternum, quod incommutabili zeternitate consistit, cujus istud seculum imago est et umbra. Vel quod dicit, in sz- culum saeculi, determinatio est et expositio prace- dentis, scilicet in aeternum, ne dicendo, in zternum, hoc przesens seculum acciperes. Delesti ergo nomen impiorum in zeternum et in seculum szeuli [6]. int. ], quia amodo nihil poterunt in populo Dei tranquillo. Et vere, quia. Vzns. 6. — « Inimici defecerunt framez in finem; » et civitates eorum destruxisti. » Framec inimici genitivus casusest, [Aug., Gl. int.] id est rebelliones diaboli, et diversi errores quibus animas occidit, defecerunt in finem, id est per Chri- C stum in primo adventu ex parte, et in secundo ple- narie. [Aug.] Iste finis est, ille gladius quem vibravit Deus aperte, judicas. Unde supra in alio psalmo dixit : Gladium suum vibravit, qui modo occulte ju- dicat usque ad quem aperte judicantem in futuro aliquid valent hostis frames ; sed tunc deficient pe- nitus, quando palam vibrabitur. Et nunc eo occulte judicante des£ruxisti civitates eorum, id est muni- tiones. [Hier., Aug.] scilicet illos in quibus diabolus regnat, ubi dolosa et fraudulenta concilia, quasi cu- ri& locum obtinent. Cui principatui, quasi satellites et ministri adsunt officia singulorum membrorum, sicut oculi ad curiositatem, aures ad lasciviam, ma- nus ad rapinam, et in hunc modum czatera membra tyrannico principatul, id est perversis consiliis mi- litant. Hujus civitatis, quasi plebs est, omnes deli- cate affectiones, et turbulenti motus animi, quoti- dianas seditiones in homine agitantes. Has ergo civitates ubi rex, ubi curia, ubi minister, ubi plebs invenitur, dextruxisti, ut excluso diabolo serviant justitiae. Et ideo. VEns. 7. — « Periit memoria eorum cum sonitu; » et Dominus in sternum permanet. » Memoria eorum perüt. [6]. int.] Apud Deum, ne puniat. Vel, memoria eorum, id est impiorum periit, id est ritus eorum excidet. Periit, dico, cum sonitu, vel strepitu, id est et strepitus et tumultus impietatis periit. [Aug.] Vel ideo dicit, cum strepitu, quia, cur impietas evertitur, strepitus fit, quia non venit ad 133 summam parcem, nisi qui cum magno strepitu cum vitiis pugnavit. Vel de futuro potest accipi totum ab illo loco. [Cassiod.] Inimici, id est diaboli ; frame, id est virtus diaboli ; defecerunt in finem, id est in fine seculi destruetur; et civitates eorum, id est, populos ejus; destruxisti, id est, destrues. Nota quod pluraliter dicit, eorum, cum supra dixit sin- gulariter, inimici, quia, cum plures sint daemones, in malitia similes sunt, et quasi unum. Sequitur, per- jit, id est peribit, in futuro, memoria eorum cum sonitu, id est cum magno clamore, ut fit cum res prospere gravi fine clauduntur. [Aug.] Sed contra Dominus permanet in zeternum, frustra ergo contra eum nisi sunt impii. VEns.8. — « Paravit in judicio thronum suum; « et ipse judicabit orbem terre in cquitate, judi- B « eabit populos in jusütia. » Paravit thronum suum. [Aug.] Dico, Permanetin eternum et judicabit, quia paravit thronum suum, id est judieiariam potestatem in judicio, id est cum judicatus est, [Cassiod.] quia per patientiam. ccelum acquisivit, et potestatem judicii. Nam, quia in humi- litate judicatus est, in majestate judicabit [Aug.]. Unde subdit, et ipse judicabit tandem aperte orbem lerra, id est mundum ipsum, ut habeat incorrupti- biles qualitates, et ut sit purgatus, [6]. int., Aug] Vel de toto orbe, gentes omnes, judicabit dico, n aequitate meritis reddens digna. Et repetit aliis ver- bis, judicabit populos, hoc est quod dixit orbem ; in justitia, hoe est quod dixit, in :quitate. VEns. 9.— « Et factus est Dominus refugium « pauperi, adjutor in opportunitatibus, in tribula- « tione. » Et factus, [Aug., Gl. int.| quasi dicat, in futuro judicabit, et interim ut inimicus retro conversus non noceat, Dominus factus est. refugium, in malis vi- tandis, sed hoc non nisi pauperi, id est illi qui nil amat in transitoriis οἱ quantum est cum qui judex est esse refugium pauperi, qui nihil mundi cupit ? Et ipse est etiam adjutor in agendis bonis. In quibus est adjutor et refugium ; in opportunitatibus, id est in his in quibus opus est. Deinde exponit opportu- nitates, scilicet in £ribulatione posito est adjutor et refugium. Dulce auxilium et refugium est, quod in necessitate datur. [Cassiod., Aug.| Tribulationes bene dicit opportunitates, quia non opportunius avellitur homo a szeculo, nisi his voluptatibus nuga- loriis et perniciosis labores et dolores misceantur. Vgns. 10. — « Et sperent in te qui noverunt no- * men tuum, quoniam non dereliquisti quzrentes * te, Domine. » Et sperent, [6]. int.] quasi dieat : Et quia refugium es et adjutor, ideo, o Domine, sperent in te, non in sieculo, qui noverunt nomen tuum |Aug..] Quod fa- ciunt, eum desinunt sperare in rebus swculi: tunc enim illos aversos seculo et querentes ubi figant spem, excipit cognitio nominis Dei. Nomen autem scitur, eum illi eujus est nomen cognoscitur. Nomen &ulem Dei est Dominus Unde : Qui ascendit super COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. IX. 134 À occasum, Dominus est nomenilli (Psal. xxvi). Quod nomen bene novit, qui libenter ei ut Domino servit. Vel nomen Dei est : Quiest. Unde Dominus dicit ad Mosen; Ego sum qui sum. Et hcc dices filiis Israel : Qui est, misit me ad vos (Exod. n1). Quod nomen recte intelligit, qui spem non ponit in rebus his, quie temporis volubilitate preterfluunt, nihil ferme habentes, nisi erit et fuit, quoniam quod in illis fu- turum est, cum venerit, sit statim preteritum, et exspeetatur cum cupiditate, et amittitur cum dolore, non tenetur cum certitudine. Et ideo nemo speret in transitoriis, sed in eo, eujus essentia non novit preteritum vel futurum, quoniam non dereliquisti, [Aug., Gl. int. ] quasi dicat : Vere adjutor es et re- fugium, quoniam non dereliquisti, etsi ad horam videtur, querentes te, Domine, cum quo nemo potest quaerere transitoria: Nemo enim potest duobus do- minis servire (Math. v1). Pans ir. VEns. 2. — « Psallite Domino qui habitat « in Sion ; annuntiate inter gentes studia ejus. » Psallite Domino, [Aug.] Secunda pars, ubifideles provocat ad laudem Propheta, respiciens beneficia presentis temporis et futuri, quasi dicat, et quia Dominus non dereliquit quirentes se, ergo, o vos quos quzrentes non dereliquit, psatlite Domino, [Hier.] id est laudate Dominum, eum prcwdicando, et opere quod predicatis implendo. Domino dico. Qui habitatin Sion, id est in presenti Ecclesia, [Aug.] quie nunc per speculum contemplatur Deum. Sieut enim Jerusalem, quzinterpretatur visio pacis, signi- (1 ficat superccelestem Ecclesiam, ita Sion gestat ima- ginem Eeclesie, quz nunc est. Quia Sion interpre- tatur speculatio, quee modo agitur, ut perveniamus ad pacis visionem, id est de Sion in Jerusalem. Quzlibet autem studiosa speculatio it in errorem, nisi Dominus in ea habitet, annuntiate inter gentes studia ejus, qu;e habet erga suos. Qui sunt illa? Hac, scilicet : Vzns. 12.— «Quoniam requirens sanguinem eorum » recordatus est ; non est oblitus clamorem pau- » perum. » (Quoniam ipse requirens ultionem, quam exercet contra occisores, sanguinem eorum recordatus est, ipsorum occisorum consolando eos, et glorificando. Velita: Annuntiate inter gentes studia ejus, [Hier., Aug.| id est mandata ejus, in quibus studendum est. Sed, quasi dicant qui missi sunl evangelizare : Nemo credit nobis, sed occidimur, respondet : Non si- ne fructu 2 ternitatis occiduntur missi a Christo. Quoniam Dominus requirens ultionem, id est san- guinem eorum in judicio futuro, ubi poma occisori, et gloria occiso erit, recordatus est suorum, glorifi- cando eos et consolando, et in terrores puniendo. Recordatus autem dieit, non quod oblivio cadat in Deum, et post oblivionem memor fiat, sed quia post longum tempus futurum estjudieium : οἱ dieitur hoc secundum affectum infirmorum, qui oblitum putant, quia non tam cito fit ut volunt. Quibus etiam addit, et non est oblitus clamorem pauperum, quasi dicat, 135 PETRI LOMBARDI 136 dixi, Recordatus est, per quod videturífuisse oblitus, A et collocas me in portis filie Sion, id est in pro- imo nonest oblitus clamorem pauperum, ut putatis. Et si dixi, recordatus, hoc dieit contra querentes , qui pro dilatione putant Deum oblitum. Quis autem fit ille clamor pauperum, ostendit : Vrns. 13. — « Miserere mei, Domine, vide humi- » litatem meam de inimicis meis. » Miserere mei, etc. [6]. int.| Ecce ille clamor. Unus pro omnibus loquitur, ete. , in sua persona dicit quod unusquisque petit, sic inquam : Miserere mei, Domime, vide contuitu misericordie Aumili- tatem meam. Aspectus Dei, auxilium est, qui, cum sit lux, tenebras fugat serenans mentem. Et est sensus : Vide humilitatem, id est adjuva humilita- tem meam, quie, quanta sit, destimatur, de inimicis meis, de superbia quippe inimiei cstimatur humi- litas patientis, quia tantum hi humiliantur quan- tum illi extolluntur. Tu, dieo, vide. Vrns. 14. — « Qui exaltas me de porüs mortis » ut annuntiem omnes laudationes tuas in portis fi- » li: Sion. » [Aug., Cassiod.] Qui exaltas me, id est longe me facis, de portis mortis, id est ab omnibus pravis cupiditatibus, quibus itur ad morlem. Mors autem est ipsa letitia, quae jam habetur in hae vita in perfruendo cupitis. Unde Apostolus : Vidua, que in deliciis vivit, mortua est. |I Tim.,v.] Ad quas delicias per cupiditates tanquam per portas mortis venitur. A quibus ideo me elongas, u£ annuntiem omnes lau- dationes [6]. int., Aug.| Quia, quidquid dico, lauda- tio Dei est. Annuntiem dico, ego existens et exi- stentibus, in-portis filie Sion. Port fili: Sion sunt optima studia per qua venitur in sancta Ecclesia ad visionem pacis, ubi non erit aliquid. quasi. non- dum sit, nec fuit, quasi jam non sit ; sed est tantum id quod est, et ipsa est ctternitas. In hisergo por- tis bene annuntiantur omnes laudes Dei, ut petenti- bus detur sanctum, et non canibus (Matth. vii), qui malunt pertinaciter latrare quam studiose quierere. Et sunt hx port:e contra przedietas portas. Ille nam- que sunt port morlis, he porte vite. Filia vero Sion est Ecclesia, Sion enim omnes Ecclesias gene- ravit mundi, quia ibi natus est. Christus, unde fides incepit. Vel portz:e mortis sunt corporei sensus, à quibus exaltantur qui quaerunt, non quie videntur, sed quz non videntur. Et portze fili:e Sion sunt sa- cramenta, et initia fidei, qux pulsantibus aperiun- tur, ut perveniatur ad occulta, qui? nec oculus vidit, nec auris audivit (I Cor. 11). Et est sensus : Exaltas me de portis mortis, id est ab appetitu tempora- lium quinque sensibus subjacentium. Ad quid ? Ut annuntiem omnes laudes tuas his qui sunt in portis filie Sion, id estin sacramentis et initiis fidei. Aliter. [Hier., Gl. int.| Portz? mortis sunt hzretiei, vel eorum dogmata. Porte vitze sunt, prophet:e, apo- stoli et eorum doctrina, qui per bonam doctrinam ad vitam ducunt, sic hzretici per malam doctri- nam trahunt ad interitum. Et est : Qui exaltas me de portis, mortis,id est ἃ doctrina hcreticorum ; phetis et apostolis, id est in doctrina prophetarum et apostolorum , ut ibi annuntiem omnes laudes tuas. VEns. 15. — « Exsultabo in salutari tuo, infixee » sunt gentes in interitu quem fecerunt. » Exsultabo. [Aug., Alcuin.| Hucusque fuit cla- mor pauperum, quem non obliviscitur Deus: in- de dicit Ecclesia, qua aflligitur, se gaudere, et asse- rit se salvari, dicens : Exsultabo. (Quasi dicat : Quia exaltas me de portis mortis : ideo, exsultabo in salu- tari tuo, id est in Jesu Christo. Spe enim jam sal- và est Ecclesia. Ego exsultabo sed, gentes, volen- tes occidere corpora sanetorum ἐπα sumt im in- Leritu anim: quibusdam clavis peccatorum confixze, id est moriuntur in anima. In interitu, dico, quem fecerunt. [Aug., Cassiod.]. Poena enim cuique est sua iniquitas. Deinde, quomodo suis peccats quique constringantur, ostendit dicens : Et Vrns. 16. — « In laqueo isto quem absconderunt, » comprehensus est pes eorum. » [Aug. ]. In laqueo isto etiam , quem absconde- runt, id est in fraude quam tegunt, comprehensus est pes eorum, id est affectus eorum. Laqueus oc- cultus est dolosa cogitatio ; pes animse amor est. Qui si pravus est, dicitur cupiditas vel libido ; si rectus est, dicitur charitas : amore enim mo- vetur anima, quasi ad locum quo tendit, id est ad delectationem bonam vel malam, quo se perve- nisse per amorem letatur. In laqueo ergo isto quem absconderunt, id est in fraudulento consilio, pes eorum, id est amor qui per fraudem venit ad vanam lwtitiam, comprehensus est, quia illa dele- ctatio alligat eos, ut inde abrumpere amorem, et ad utilia vertere non audeant. Si enim conentur, do- lor est deserere qux delectant, et ille dolor non sinit abscedere. Et hxc fiunt oceulto Dei, judicio quo nunc judicat. Unde subdit : Et VEns. 17. — « Cognoscetur Dominus judicia » faciens in operibus manuum suarum comprehen- » sus est peccator. » Cognoscetur Dominus. [Gl. int.] Hic a suis, fa- ciens judicia, vera, secernens, scilicet hic, merito non loco, malos a bonis. Deinde, quomodo erucien- tur mali hie et qua judicia faciat, ostendit subdens, in operibus manuum suarum. Quasi dicat : Hzec sunt judicia quae facit, scilicet, peccator comprehensus est in operibus, etc., quod, qui non a Deo procedit, quo cruciat eos, sed ab eis quia ipsa peccata sunt eis crucitatus et tormenta. Deinde non optando, sed predicendo subditur : Pans nr. Vrens. 18. — « Convertantur peccato- » res in infernum ; omnes gentes qui obliviscun- » tur Deum. » Convertantur. Tertia pars secundum Augusti- num et est hic canticum diapsalmatis, id est in hac tertia parte est diapsalma, ubi est et canticum, Scilicet quasi occulta letitia separationis, id est de separationis quze hic fit inter bonos et malos, non 131 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. IX. 138 loco sed affectu. Horum ergo separationem pradi- A conspectu tuo, [^ug.] id estin oceulto, quod pauci cens Propheta, ait, convertantur peccatores in infer- num, id est illaqueentur delectatione mortifera. Et quos dixerit peccatores, aperit, scilicet omnes gentes que obliviscuntur Deum. Quasi dicat : Sicut non probaverunt Deum habere in notitiam sui, ita det illos Deus in reprobum sensum. Vel de futuro judi- eio potest aecipi totum ab illo loco, cognoscetur. [Cassiod.] Quasi dicat : Hie comprehensus est pes eorum in laqueo, et in futuro damnabuntur. Quia co- gnoscetur in futuro judieio ab omnibus Do- minus faciens vera judicia, quando secernet etiam loco malos a bonis. Inde scietur Dominus vera judi- cia facere quia comprehensus est peccator in ope- ribus manuum suarum, id est peccator suis ope- ribus constringetur, non eorum memoria tantum punietur, ut quidam falso putant, sed pro qualitate operum, damnatus pcenis exterioribus. Convertantur. Tertia pars secundum Cassiodo- rum, ubi peccatoribus cum Antichristo finem malo- rum predicit. Quasi dicat: Hoc interim est quod gentes infix& sunt in interitu, et pes comprehensus est in laqueo ; sed tandem convertantur, id est con- vertentur peccatores, ne in suis voluptatibus gau- deant. Convertentur, dico , in infernum, ne alibi mittendos se putent, scilicet omnes gentes quz obli- viscuntur Deum. Vgns. 19. — « Quoniam non in finem oblivio « erit pauperis ; patientia pauperum non peribit in » finem. » Quoniam nonin f[imem. Quasi dicat : Non est o- blitus Deus clamorem pauperum et vere, [Aug.] quoniam oblivio pauperis non est apud Deum in finem, vel fine,id est pauper non erit in fine in oblivione; et si hic videtur, cum mali florent feli- citate seculi, et justi laborant. In fine mundi non contemnentur pauperes: et hoc propter patien- tiam. Unde subdit ; ez patientia pauperum non per- ibit in finem, et propter hoc precipue memor erit Deus pauperis, scilicet, propler patientiam, qua modo opus est ad ferendos malos, qui jam se- parati sunt voluntatibus, donee finaliter, id est in ultimo judicio, separentur localiter. De quo judicio subdit. Vgns. 20. — « Exurge, Domine , non confortetur * homo, judicentur gentes in conspectu tuo. » Exurge, Domine. [Cassiod] Precatur hic futurum judicium Propheta. Loquens enim de fine sseculi prospexit cordis illuminatione adventum Anti- christi. [6]. int.] Unde quasi territus exclamat, exsurge, Domine. Quasi dicat : Dico quod non per- ibit patientia pauperum. Ut autem non pereat, exsurge, Domine, ad judicandum, e£ non conforte- tur, [Cassiod.| id est non prevaleat super eos, homo purus, non Deus sicut fingeL; sed ante, judi- centur gentes, id est per eum preecipitentur in pec- catum, Et hoc quod dicitur de Antichristo est in PaTRoL. CXCI. sancti et justi vident et intelligunt. Et o. Vrns 21. — « Constitue, Domine, legislatorem « super eos, ul sciant gentes quoniam homines sunt.» [Gl. int., Hier., Aug.] Domine, quia te et legem tuam noluerunt. Constitue Antichristum, legisla- lorem, pravum super eos , id est in ruinam eorum, [Gi. int. , Aug.| et sie gentes, id est in genti- liter viventes, sciant, id est cruciati experian- tur, quoniam homines sunt,id est quod stulti fue- runt. Quasi dieat : Quia nolunt esse filii hominis, id est novi, sint homines veteres, veteri homini, id est peccatori servientes. Pans 1v. VEns. 22. — « Ut quid, Domine, reces- « sisti longe ; despicis in opportunitatibus in tribu- « latione. » Ut quid, Domine. |Cassiod., Alcuin]. Quarta pars. Ubi mala illius temporis pertraetat, quorum nimie- tate permotus dieit Deo : Ut quid, Domine, etc, [Aug.] Quia enim illi licebit tanta facere, ut. Deus putetur, subdit quasi vocem gementium et queren- tium de dilatione judicii, dicens : Ut quid, elc., quasi dicat, gentes judicentur, sed a tuis, o Do- mine, ut quid, id est, cur recessisti longe. |Cassiod.] Hoc videtur, lum tardat subvenire. Hoc autem quaerit Propheta ut simplices sanctos doceat : et mox quasi subito intellexerit, vel quasi sciens ut doceret qui scierit, solvit subdens, despicis, etc. [Aug.., Cassiod,| Quasi dicat : Ecce cur recessisli longe, quia despicis im opportunitatibus, id est, opportune despicis et sinis tribulari. Despieis dicit, secundum hoc quod videtur gementibus ; dum differ- tur, vel, id est saltem modico tempore auxilium sed opportune id facit, ita scilicet quod. Vrgns. 23. — « Dum superbit impius, incenditur « pauper; comprehenduntur in consilis quibus « cogitant. » Dum superbit impius, incenditur pauper; [Aug., Alcuin., Cassiod.] quasi dicat: Hoc consilio de- spicis, et tribulari sinis, ut incendatur pauper, desi- derio tui adventus, quia dum superbit impius, pau- per spiritu incenditur amore Dei. Vel, incenditur, id est purificatur ; fornax enim tribulationis ligna vitiorum cinerat et. aurum virtutum purgat; vel malos vitiat, bonos purificat. [Aug.| Ex his liquet quod mire providentia Dei de mali operatur. Com- paratione namque peccantium boni magno studio bons speiaccenduntur ad recte vivendum, sicut et per hzreses crescit, et gralior est cognitio veritatis. Et ipsi impii comprehenduntur in. consiliis, id est in cogitationibus quibus cogitant comprehendere sanctos. Male» enim cogitationes sunt ejus vincula. Et quasi quis quzereret cur hiec. sunt. malis, respon- det. VEns. 24. — « Quoniam laudatur peccator in de- « sideriis anim:e suze, et iniquus benedicitur. » Quoniam laudatur, etc. Quasi dicat : Ideo super- bit impius, vel. comprehenditur, quoniam peccator 5 139 PETRI LOMBARDI 140 qui in se peceat, laudatur ἘΦ B a suis non corrigi- A — VERs. 28, — « Dixit enim in corde suo : Non tur, in desideriis anime suc id est impletione desi- deriorum sensualitatis suc. [Cassiod,, Alcuin.] Hae est magna ira Dei, ut desit correctio, et adsit adulatio. [6]. int.; Aug., Alcuin.] Adulantium lin- gue alligant animas in peccatis. [Cassiod. Gl. int.] Deleetat enim hominem ea facere in quibus non solum non metuitur reprehensor, sed etiam auditur laudator. Unde subdit, e? iniquus, quod est nocendo aliis, benedicitur, quasi Deus. Et per hoc peccator, scilicet Antichristus. VrEns. 25.— « Exacerbavit Dominum peccator, « secundum multitudinem ire sus non qugret.» Exacerbavit Dominum, |Hier.] id est verum Deum in iram provocavit, ut ab eo puniatur. Vel ita dixi quod peccator laudatur in desideriis, et hoc utique meruit, quia peccator, scilicet Antichristus, exacer- bavit, vel irritavit Dominum, ut hzc patiatur, [Aug.] d est correctionis flagella, ab eo suspendantur. iAdeo exacerbavit, quod Antiehristus mon quaret Deum secundum multitudinem ire sue Antichristi, [Cassiod.] qui omnia turbulente, et crudeliter faciet. Vel Deus qui solet alios. querere, et a malis revo- care. Non quaret eum, [Aug.]id est non attendet peccata ejus, ut hic uleiscatur , in futuro gravius puniturus, Et hoc secundum multitudinem ire suc, id estDei. Et hoc ideo, quia Deus est multum ei iratus dum per íraudes et scelera ad divitias et honores pervenire sinit. Magna enim ira Dei est, quando peccantem non corripit, sed vagam licentiam in peccatum ruendi permittit. Unde ad peccantem Synagogam dicit : Recessit a te zelus meus. Non vi- sitabo super filias tuas et. uxores cum fornicata fuerint (056 1v.) Et tanta. est ira Dei, vel nequitia ipsius Antichristi, quia Vrns. 96 — « Non est Deus in conspectu ejus, « inquinatze sunt vle illius in omni tempore. » Non est Deusin conspectu ejus.[Aug.] Magnum est malum luce veritatis deseri, cum magnum malum putent homines esse oculorum corporalium cacita- tem, qua lux istaretrahitur. [Aug., Alcuin.] Ne- quitie autem su: est causa, quod Deum non habet ante oculos suos. Et ideo vic illius, id est cogita- tiones, et consilia, et opera, inquinate sunt, id est sordent im omni suo fempore,id est omni B G tempore vite suz. Vel, in omni tempore, id est ad ἢ comparationem omnium, qui fuerunt in aliquo tem- pore. Quod inde procedit, quia, o Deus, Vrns. 271. — « Auferentur judicia tua a facie ejus, « omnium inimicorum suorum dominabitur. » Auferentur judicia tua a facie ejus, id est, putat quod Deus non judicet, quia enim differtur judicium non putat se puniendum. Et ideo etiam inquinate sunt quia omnium inimicorum suorum dominabi- tur. Dicitur enim omnes reges superaturus, ut solus regnet et sedeat in templo Dei, extollens se supra omne quod colitur, et dicitur Deus (II Thess. 1). Et quia per nefarias et malas artes ad illud inane culmen dominationemque veniet, addit: « movebor a generatione in generationem sine « malo. » Dirit enim in corde suo, [6]. int.] quasi dicat : Vere dominabitur, quia per malas artes. Dixit enim in corde suo, id est apud se, extra, alia dicit, ut bonus videatur. Quid dixit ? Non movebor a genera- tione in generationem sine malo, |Aug.] idest fama mea non transibit de hac praesenti generatione ad posteros, nisi malis artibus tale culmen et tam ex- celsum principatum consequatur, de quo posteri tacere non possint. Animus enim perditus et ex- pers bonarum artium, atque a justitie lumine alie- nus; malis artibus sibi aditum molitur ad famam tam diuturnam, ut apud posteros etiam celebretur. Et qui non possunt beneinnotescere, cupiunt vel male dese homines loqui, dummodo nomen eorum latis- sime pervagetur. Velita, dixit, ego movebor a gene- ratione mortali, in generationem immortalem; sed non sine malo, id est non sine malis artibus. Puta- bit enim Antichristus se malis artibus, et non aliter venturum cum corpore de mortali generatione, in zlernam ; de terra in colum : quod et Simon Ma- gus putavit, cum sceleratis artibus colum se ar- bitratus est adepturum, et de humana genera- tione in divinam artibus magicis transiturum. Velita, movebitur a generatione in generationem, id est omnes gentes occupabo, sed non sine malo, id est sine peccato, quod ei proprium est. [Cassiod., Alcuin.] Vel ita, Ego non. movebor, hic distingue, id est non inquietabor, sed potius, a generatione presenli tendens, in generationem futuram semper ero sine malo, [Rem. et Alcuin.|id est sine in- quietatione. Deinde exsequitur ejus malitiam, di- cens : Vzns. 29, — « Cujus maledictione os plenum est et « amaritudine et dolo: sub lingua ejus labor et do- « lor. » Cujus maledictione, ete.[Gl. int.] Quasi dicat : Hoc sibi permittit ille cujus maledictione os plenum est, id est blasphemiis et contumeliis. [Aug.] Bene intra os ejus dicitur esse maledictio, non. extra, quia effectu caret. Valebit enim tantummodo ad eum perdendum, et non nocebit electis. Et os ejus plenum est amaritudine, id est amaris verbis, et minis e£ dolo, [Aug. et Cassiod.] id est blanditiis, quia amaritudine et dolo, id est ira et insidiis alios convertet. Et labor, id est iniquitas e£ dolor, idest pernicies , quem inde sequetur , est sub lin- gua ejus, non in lingua, quia tacite apud se ista cogitabit. Aliter extra loquetur hominibus, ut jus- tus videatur. [Cassiod.] Vel sub lingua ejus labor et dolor, id est cogitationes ejus sunt de labore sanctorum, et dolore corporeo, quia cogitabit quali- ter sanctos affligat, et occidat : quod in martyribus ab eo et a suis occisis patet. Vel, labor sanctorum, et dolor, qui est extra in poenis corporis, est sub lingua ejus, id est seculorum est lingua ejus que intus in anima nocet illa extra, [Alcuin.| quia verba 14 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. V. 113 ejus plus timebuntur et nocebunt, quibus prz:ecipi- À et. pro nihilo habebuntur ; sed inclinabitur et cadet tabitur anima, quam verbera. [Cassiod.| Deindecom- parat eum latroni, qui occultas insidet vias, ut in- terficiat innocentes, dicens : Vrns. 30. — « Sedet in insidiis cum divitibus in « occultis : ut interficiat innocentem. » Sedet. [Rem. Aug.| Quasi dicat : Cum morain in- sidiis cum divitibus hujus s:eculi, quos ditabit, et muneribus cumulabit, quorum falsam felieitatem, ad alios decipiendos, ostentabit. Insidiis dico posi- lis in. occultis, id est, in ambiguis, ubi non facile intelligitur quid appetendum sit, quidve non. Ad quid ibi sedet ? ut in terficiat innocentem ex inno- centi, faciendo nocentem. Deinde exponit insidias ejus, dicens : cum 58 ΠΟ 18. supplicia intulerit : Unde subdit : E£ inclinabit se et. cadet. [Cassiod.] Cum enim nimia felicitate in otium remiserit animum, cadet repen- tino interitu. Cadet dico, Cum dominatus fuerit pau- perum. Ecce vis. [Aug.| Ut enim museipula bene signat insidias, ita dominatio terrorem apertissime insinuat. Et merito cadet. Vzns. 34. — « Dixit enim in corde suo : Oblitus est « Deus ; avertit faciem suam, ne videat in finem. » Dixit enim, etc. Vel ita continua, vere inclinabi- tur et cadet. [Gl. int.] Quia hoc modo, dixit enim in corde suo. Oblitus est Deus pauperum, ut eos sal- vet. Vel, oblitus est Deus mei ad puniendum. [Aug.|] Hoc autem putare, scilicet se impunitum, VEns. 31. — « Oculi ejus in pauperem respiciunt ; B inelinatio est et casus. Item dixit, avertit faciem « insidiatur in abscondito quasi leo iu spelunca « Sua. » Oculi ejus respiciunt. [Aleuin. Cassiod.] Quasi dicat, misericordia et affectu im pauperem. Velalios sic decipit, quia oculi ejus respiciunt crudeliter in pauperem spiritu. [Aug.| Quia justos et pauperes spiritu, quorum est regnum eclorum, maxime per- sequetur. Et ipse insidiatur in abscondito quia ille nescit qui decipitur. Ipse dico, existens quasi leo propter vim 2m spelunca sua, scilicet propter do- lum [6]. int. Aug.] Recte comparatur leoni exi- stenti in spelunca, quia in eo vis et dolus operabi- tur, vis, jn imperio; dolus, in miraculis. Hxc est tertia persecutio, composita ex vi et fraude. Duze enim sunt ante persecutionem Antichristi. Prior (] fuit violenta, cum martiyres proscriptionibus et tor- mentis et c:edibus agebantur, ut sacrificarent. ido- lis. Altera est fraudulenta, qu: nunc fit per hzre- ticos et falsos fratres ; illa vero erit violenta et frau- dulenta. Vis per leonem ; dolus per speluncam intel- ligitur. Que duo in Antichristo erunt. Deinde ejus intentionem exponens de utroque scilicet dolo et vi, repetit : Vrns. 32. — « Insidiatur ut rapiat pauperem : « rapere pauperem, dum attrahit eum. » Insidiatur.Quasi dicat : Ad quid insidiatur? Aug.] Eece insidiatur ut rapiat dolo pauperem. Ecce dolus [Gl. int.] Item insidiatur rapere violentia pauperem, dum attrahit eum ad se cruciatibus. Vel econverso potest dici, ut prius de vi, postea de dolo agat, hoc modo : Insidiatur ut rapiat pauperem vi. Item, Insidiatur ut rapiat pauperem dolo, dum blanditiis attrahit eum ad se, quod tamen non minus est ra- pere. Deinde apertius de illis duobus subdit, et prius de dolo, dicens : Vrns. 33. — « In laqueo suo humiliabit eum ; in- « clinabit se, et cadet cum dominatus fuerit paupe- « rum. » In laqueo. |Aug., Gl. int.| Ecce dolus. Suo, scilicet qui sibisit. Vel in museipula sua. Non quidem in- lereipiet, ut eadat in anima, sed humiliabil eum pauperem. [Aug.| Quia quanta mirabiliora signa faciet, tanto ei saneti contrarii magis contemnentur, suam Deus ne videat me vel illos. Usque in finem, id est in die judicii. [Gl. int:]| Vel avertet faciem suam ne videat in finem, id est ne videat ea que in lerra et in mundo aguntur. [Aug.] In finem ne- gant Deum videre, qui dicunt eum non curare hu- manas res, quia terra finis est rerum, et ulti- mum elementum, in quo nihil agitur sine ordine ; sed homines eum non vident, quoniam pertinet ad occulta filii. Laborans ergo Ecclesia illo tempore, quasi navis in magnis [fluctibus et procellis velut dormientem excitat Dominum, ut imperet ventis et tranquillitas veniat, dicens : Pans v. Vrns. 35. — « Exsurge, Domine Deus, et « exaltetur manus tua, ne obliviscaris pauperum. » Exsurge, Domine. |Cassiod. Alcuin.] Quinta pars in quà precatur judicium, ut hae cito finiantur qua tan'a sunt, ut nemo velit tempus quo hzc fiunt dilatari. [Cassiod., Aug.] Quasi dicat : Talia dicet Antichristus et faciet. sed o Domine Deus, jam 2xsurge, id est, cito veni, et manifesta tuam poten- tiam. Jam de vindieta agitur contra Antichristum. Et exaltetur manus tua, id est potentia et judicium. [Hier.| Et ne obliviscaris pauperum, ut putat Anti- christus et complices sui, dicentes : Avertit faciem suam, etc. [Aug.] Jam itaque de judicio illo Eccle- sia intelligens et exsultans, dicit : VEns. 36. — « Propter quid irritavit impius « Deum : dixit enim in corde suo : Non requiret. » Propter quid irritavit impius Antichristus Deum, Did est quid profuit ei tanta mala facere ? Dico irri- lavit, et vere dicit enim. in corde suo: Non est Deus, [Rem., Cassiod.| non credens Deum puni- torem. Non requiret Deus qua facio. Ita dicit An- lichristus, sed, o tu Deus : Vrss. 37. — « Vides quoniam tu laborem et do- « lorem consideras ; ut tradas eos in manus tuas. » Vides, id est, nosti uf, id est qualiter, £radas 605, Scilicet. Antichristum et complices suos in manus tuas, id estin vindietas tuas. [Hier.] Qua- re? Quoniam tu laborem et dolorem consideras, quem infert sanctis. De quo supra dictum . est, sub lingua ejus labor et dolor, quod putant $$ s» Deum nescire, sed vere scit. Vel ita ; Dixit in corde 143 PETRI LOMBARDI 144 L suo, non requiret. Et vides quoniam tu laborem et A ibitis, sed pauperes habebunt, quia Dominus exau- dolorem, vel iram consideras, ut tradas eos in ma- nus tuas. [Aug.| Solent enim homines interdum non sumere vindictam de universis sibi illatis, quia timent laborare, vel irasci : sic et iste impius de Deo putat quod non valeat Deus tot mala punire sine la- bore et ira. Sensus autem iste pronuntiationem quze- rit, in qua, si erratum fuerit obscuratur. Sic enim dixit impius : Non requiret Deus, quasi Deus labo- rem et iram consideret,ut tradat eos in manus suas, id est quasi laborare et irasei timeat. Etideo parcat eis, ne puniendo eos laboret, et turbetur ira sicut aliquando faciunt homines, dissimulata vindicta ne laborent vel iraseantur. Et est sensus. Dixit Anti- christus : Non requiret Deus mala qui facio. Et dixit quod tu, o Deus, vides, id est, sustines mala, B et impunita dimittis. Ideo quoniam tu laborem et dolorem, vel iram consideras, ut tradas eos in manus tuas, id est, quia times laborare et irasci, si eos punias. Sed nunquid times hoc? absit! Vens. 38. — « Tibi derelietus est pauper ; orphano « lit eris adjutor. » Tibi derelictus. Quasi dicat : Ne obliviscaris pau- perum, nec debes, quia, tibi derelietus est pauper. [Aug.| Ideo enim pauper est, omnibus hujus mundi, temporalibus relietis, ut tu tantum sis spes ejus. Et £u, non alius, eris adjutor orphano, cui moritur pater mundus, per quem carnaliter est genitus, ut dicat : Mihi mundus crucifixus est, et ego mundo (Gal. v1). [Aleuin.|] Et nota quia pcenis terret, bonis demul- cet. Et quia tibi derelictus est pauper, ergo. VEns. 39. — « Contere brachium peccatoris et « maligni : quzeretur peecatum illius, et non inve- « nietur. » Contere brachium peccatoris et maligni, |Aug., Gl. int.] id est potentiam illius pessimi, qui peccator est in se, et malignus in alios, vel peccator in vi, et malignus in fraude. Deinde quod oravit, affirmat Queretur peccatum illius, id est judicabitur de peccato suo, e£ non. invenietur, [Rem., Aleuin.] id estet ipse peribit,propter peccatum suum. Vel, |Aug.] Quzeretur peccatum illius, an sit adhue necessarium ad purgandos bonos, sieut ante. Unde supra dum superbit impius, incenditur pauper. Et non invenie- tur, tunc esse necessarium, quia jam non est in quo sit locus peccato illius, omnibus justis tune D purgatis, sicut plano ferro non est opus lima. Vgns. 40. — « Dominus regnabit in ternum et «in seculum scculi : peribitis gentes de terra il- « lius. » VEns. 41. — « Desiderium pauperum exaudivit « Dominus; praeparationem cordis eorum audivit « auris tua. » Dominus, autem,regnabit in eternum etin secu- lum seculi. |Cassiod., Aug.] Hoc regnum gratius erit pro. pracurrentibus malis, quod veniet destru- cto Antichristo. Sed, vos gentes, id est peccatores omnes, qui sine lege Dei estis peribitis de terra illius, scilicet de terra viventium, id est ab hoc regno per- divit pauperum desiderium, quo zstuabant in malis seculi hujus, cupientes diem Domini. Deinde con- vertens sermonem ad Deum, ait : Et auris, £ua, id est potentia qua audis, vel misericordia. [Aug.] Non enim corporeum membrum fas estin deitate ac- cipere, sed nominatis membris qu in nobis visi- bilia et corporea sunt, potentias operationum opor- tet intelligi. [Cassiod., Alcuin.] Auris, inquam, tua [audivit praeparationem cordis eorum, |id est cor pa- ratum servire, per palientiam exspectans. Vel secun- dum aliam litteram, audivit auris, inquam, tua prz- parationem, vel concupiscentiam cordis eorum, id est ardorem desiderii eorum, : quod est ubi omni- bus viribus animae aliquid ardentius petitur. Vel, audivit praeparationem cordis eorum, id est hoc quod in cordibus eorum ipse Deus praeparavit. Vel, praeparationem cordis eorum audivit auris tua, id est quam statim volunt petere, Deus audit. VrEns. 42. — « Judicare pupillo et humili, ut non « apponat ultra magnificare se homo super ter- « ràm. » Judicare pupillo. |Aug.] Ecce desiderium paupe- rum. Eorum enim desiderium est te judicare, id est ut judices, Pupillo, non conformi seculo, e£ humili, non superbo. Aliud est enim judicare pupillum, aliud judicare pupillo. Judicat enim pupillum, etiam qui condemnat. Judicat vero pupillo, qui pro illo profert sententiam. Et notandum quod hie memo- ratur secundus adventus ad judieium, qui manife- (stus erit, eum iste psalmus de occultis filii agat, sicut titulus insinuat. Sed et ille adventus nunc inter occulta filii recte ponitur, quia de eo nemo seit, neque angeli, neque virtutes, neque Filius ho- minis. Non utique ad cognoscendum, sed ad pro- dendum nobis u£ non apponat, [Gl. int., Cassiod.] Quasi dicat : Ideo desiderant ut judices, ut homo, scilicet, ille superbus Antichristus, qui est homo purus, non Deus, non apponat ultra, ut fecit in terra magnificare se, idest se magnum facere super terra. Tunc enim omnia mala finientur, cum homo, id est auctor malorum, eum sua plebe damnabitur. COLLATIO IN PSALMUM IX, « CONFITEBOR. » Quantum ad titulum, quem LXX verterunt, pro occultis filii, Rabini et versiones nova pepererunt monstruosas et confusaneas interpretationes. Unus dicit, super morte cujusdam inimici David, qui nun- cupabatur Labem : hic asserit metathesin, Laben, pro Nabal. Alius scribit nomen esse cantoris, Pra- tensis transfert pro morte insipientis ; Pellicanus ad victoriam juventutis filio. Interpretes pro Cajetano, super morte, filio ; Hieronymus autem, super morte fili. Sanetes et Munsterus reliquerunt Hebreum 935 nv25varwuTH. Labben.Si legatur unico voca- bulo almuth potest signifieare occultum, ut acce- perunt LXX a themate z^y Αμαν, id est abscondit; 51 dividatur in duas particulas, super morte, ut ver- lit Hieronymus. VEns. 4. — (Quoniam, fecisti judicium meum et causam meam. Nescio quo motu verterit Pratensis rigorem meum, pro causam meam, cum omnes He- brai, Greci et Latini, quos licuit videre, transfe- 145 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. IX. 146 rant causam meam. In Hebreo est'*zv; DINI. In A sis, 2n insidiis pagorum ; Sanctes οἵ interpres pro Graeco τὴν δίχην μού. ΨΈΚΒ. 6. — Inimici defecerunt framec in finem. Pratensis, Munsterus, Nebiensis, Sanctes, Cam- pensis verterunt, o inimice, vocandi casu. Tamen Hieronymus et Pellicanus cum LXX ponunt geniti- vum. Deinde pro frameis Hieronymus dicit solitu- dines, reliqui pene desolationes, seu populationes, eodem sensu. Vocabula Hebraica ΤΣ ΠῚ nonanmorH est anceps ad gladios et desolationes. Unde Pellica- nus et Pratensis traduxerunt frames. VrEns. 7. — Periit memoria eorum cum sonitu. Heb. cum ipsis. Unde ergo aeceperunt LXX. cum sonitu? Sed adverte LXX accepisse ry'2ri uEMAH, non ut est pronomen, sed ut est nomen detlexum a ra- dice ΠΣ nawan, quod signifieat sonare, fremere, tumultum facere, quod liquet ex psalmo xrv : So- nuerunt et turbatee sunt aque eorum. Pro sonue- runt, Hebr. legitur illud vocabulum. Ad quod videtur alludere Campensis paraphrasis, cum, inquit, ad- miratione transeuntium. Vzgns. 17. — In operibus manuum suarum com- prehensus est peccator.Hebr. addunt. yw2ry ΠΙΌΔΙΟΝ, quod significat meditatione : Septuaginta autem omiserunt, sieut et vocabulum sELAH, quod non est de contextu psalmorum n52 seran. Sed, ut seri- bit Hieronymus ad Marcellam, est diapsalma, quo animadvertimus superiora pariter inferioraque con- necli,aut certe doceri sempiterna esse quz dicta sunt. Vers. 21. — Constitue, Domine, legislatorem super cos. Hieron. Sanetes, Munsterus, Campensis, terrorem, Pratensis, jugum ; interpretes pro Cajetano dominium. Hoc provenit ideo quod vocabulum ΝΞ MonaH potest deflecti a radice ΝΣ IARE cum — aleph in fine, significabitque ferrorem : Vel a themate rw IARAH per ht in fine, id est docuit, ut morah seu moreh sit doctor, seu legislator. Aleph autem et ht, apud Hebraeos, sunt litteree passim commutabiles. Casetano, villarum; Munsterus, vicorum ; Pellica- nus, af£riorum ; Hieronymus, vestibulorum axn HATZERIM LXX legerunt per aleph ΞΡ ΣΝ HATZERIM ἃ radice *xN ATZAR thesaurizavit. Vox est eadem preter aspirationem. Et certe facilis est. transitus mutuus inter gutturales, quas vocant. De discrepan- tia antem exemplarium szepe jam inculeatum est non oliose et amplius diluscescet. Vrns. 31. — Oculi ejus in pauperem respiciunt. Solus Hieronymus juxta Hebrzos, quantum licuit videre, vertit, im robustos tuos xz9n9 LEHELECACH. Unde liquet luce clarius Hieronymum per duas di- cüones legisse, aut unam ex duabus conflatam, et priorem duxisse ab 5r namnr, id est robur, alte- ram vero sumpsisse per capu servile non essentiale, sieut et idem faeit versu 38, fibi derelictus est pau- per, ubi transtulit, Tibi derelinquuntur fortes tui. B Habemus in nostris Bibliis Hebraicis nz5m nELEcA. Vgns. 33. — Cum. dominatus fuerit pauperum. Heb. z*Nz5n SUB"SED BAATZUMAU HELCAIM. Hierony- mus, in viribus suis valenter. Ubi Pratensis, cadet in fortitudine ejus exercitus contritorum; Sanctes, cadet cum. fortibus ejus congregatio pauperum ; Munsterus, u£ cadat in manu fortium. ejus cotus pauperum ; Pellieanus, dejiciet per fortitudinem suam, depauperatos. Alludit et Campensis. Hz versiones referunt cadet, ad pauperum congrega- tionem. Sepluaginta ad personam Anlichrisü, quia interpretati sunt beth litteram servilem pro quando, veluü 2225 haud infrequenter accipiunt Hebrci et verbum substantivum suppleverunt, videlicet dum est exercitus pauperum seu insontium, in fortitudi- nibus nempe Antehristi. Quia vero id fuisset paulo subobsceurius, extulerunt per verbum et partieipium, cum dominatus fuerit pauperum. Nec debet verbum verbo reddere fidus interpres. Hieronymus habuit Vrns. 24. — Quoniam laudatur peccator in desi- C oculum. ad vocabulum, quasi compositum ex 5*n deriis anima suc, et iniquus benedicit, Deinde sub- sequitur principium alterius versus apud nos et LXX : exacerbavit Dominum peccator. Hebrzi co- dices, alia sectione revocant duo vocabula sequentis vC»sus ; videlicet exacerbavit Dominum, ad priorem versum, et varie transferunt ; Hieronymus, avarus applaudens sibi blasphemavit Dominum ; Pratensis, iniquus benedicit blasphemanti Dominum; Mun- sterus benedixitque avarum,quem exsecratur Deus ; Sanetes, e£ avaro benedixit, irasci fecit Dominum ; interpres pro Cajetano, avarus benedicit, sprevit Dominum; Pellicanus, avarus benedicit, blasphe- mat Dominum ; paraphrasis Campensis, Nec desunt qui adulenter ob spem. prede illi videlicet impio tam manifeste blasphemo in Dominum ; Nebiensis, raptorem benedicens blasphemavit | Dominum ; Chald:zus, Qui benedicit hominem raptorem, rejicit Deum. Sed quo tandem divertemus ? Septuaginta legerunt ΓΞ manvcn, id est benedicitur seu bene- dictus, et non "T2 sEnECH, benedirit, cum alia distinetione, ut fit propter rationem metrici carmi- nis, quo Psalterium est numeratum, ut supra docui- mus. Vgns. 26. — Inquinate sunt vie illius in omni tempore. Ob ambiguitatem vocabuli Hebraiei ^" nor, vel 55m narar, oritur magna. diversitas tran- sferentium. Cum enim ill: radices significent pollu- ere, dolere, parere, prosperari, Hieronymus et Nebiensis vertunt parturient vic ejus ; Pratensis et Sanetes, prosperabuntur, sequentes Chalda:um interpretem. Munsterus, molestie sunt via ejus, cui alludit Campensis. Editio tamen adhue modum habet, profane vie ejus, more nostro ; Pellicanus, dolebunt vie ejus *zYs "n sAniLe DERACAU. Vzns. 30.—Sedet in insidiis cum divitibus. Praten- HAHL, ut in superiori mox versu angebatur et ΠΝ cAAH, id est doluit seu oppressus est, quia vertit valenter, In. eodem versu Faber dieit in ista clau- sula, [nclinabit se, quod se debeat expungi, ex Greco et Hebreo, quod quam falsum sit manifestat radix mw scuoa4n, id est. inclinavit se, et profes- sores Hebraismi haud dissentiunt. Sed et Graecum χύπτω significat seipsum inclinare. Vrns. 36. — In corde suo non requiret. Hebraei nunc legunt non requires in secunda persona N? wn Lo riDROS, cum tamen Hieronymus juxta He- braeum, vertat cum LXX in tertia persona, et licet eodem recidat intelligentia, tamen argumento est preter alia, quod. Hebraica leetio respondens ver- sioni Hieronymiane non omnino sit germana etsi Germanica. VEns. 39. — (Contere brachium peccatoris et maligni, queretur peccatum illius et non invenie- tur. Mieronymus, contere brachium impii et maligni, queres impietatem ejus et non. invenies. Idem sensus quem sequitur Munsterus, Nebiensis et Chaldzus interpres. Aliam distinetionem et intelli- gentiam faciunt Pratensis, Pellicanus et. Interpres pro Cajetano. Primus sie, contere brachium impii, et malum requires, impietatem ejus non invenies ; secundus, contere brachium impii, et malignum insequaris; tertius, frange brachium. impii, et malum queres. Sanctes addidit aliquid de suo, queres impietatem. ejus, quam dixit, quod non invenies. Perpendis quid et quatenus sibi permit- tant neoleriei professores, nempe quidquid som- niant. Vgns. 42. — Ut non apponat. ultra magnificare se homo super terram. Nebiensis salis accedit, ne apponat ultra superbire homo de terra ; Pratensis, Ut non pergat ultra conterere hominem ex terra. D 141 PETRI LOMBARDI 148 Accedit Sanetes, 2e addat impius, ut conterat homi- A innuat paraphrasis Campensis, ne tentet amplius vi- nem de terra; seu ut interpres pro Cajetano, non adjiciet ultra ad frangendum | hominem a terra. Hae diversum faciunt sensum a nostro, licet eodem tendant. Hebrei autem non habent inflexionem ca- suum more Latinorum, ob id homo potest accipi, casu nominandi aut accusandi. Hinc Hieronymus vertit, γι6- quaquam ultra superbiat homo de terra, quod non distat ab intelligentia nostre editionis, ut id etiam ribus suis fidere miserabilis homuncio prognatus e terra. Munsterus secus, ef nón. adjiciat amplius grassari contra eos homo de terra. Pellicanus, ne addatur ultra consternari animo homo ex terra. Ubi Munsterus refert hominem ad Antichristum aut tyrannum, Pellicanus ad pauperem. Et. vocabulum. ARATZ, anceps est. PSALMUS X. PSALMI TITULUS : « IN FINEM PSALMUS DAVID. » In Domino confido. Titulus, In. finem, psalmus David. Agit hic Propheta de hereticis, qui in Eccle- sia putrida membra mentiuntur se Christum habere, atque ab unius Ecclesie vere matris uberibus alios avertere atque abripere moliuntur, et ad se trahere volunt, affirmantes quod apud se sit Christus, et quasi pie studioseque admonentes, ut ad eos trans- eundo transmigremus in Christum. Quibus hic re- spondet Propheta, in persona alieujus fidelis, redar- guendo eos et docendo, eis esse resistendum. Et est sensus tituli : Psalmus iste, dirigens nos, in finem, id est in Christum,. est. David propheta. [Cassiod.] Docentis resistere h:reticis. Quee est intentio psalmi. Modus bipartitus est psalmus : Primo, de hereticis agit, qui Catholicos in suam pravitatem volunt con- vertere; secundo dicit : Quid utrisque det Deus, scilicet bonis et malis. Ibi, justus autem. Heereticis ergo respondens, cum inerepatione, ait : Vrns. 1. — « In Domino confido : quomodo dicitis « runt arcum, paraverunt sagittas suas in pharetra, « ut sagittent in obscuro rectos corde. » Quoniam ecce. Quasi dicat : Aliquis diceret, qui- bus hoc dicis : et quare ? Respondet : [6]. int.] Ecce peccatoribus hoc dico ideo, quomiam ecce peccatores intenderunt arcum, etc. Vel ita continua, ideo in Domino confido. Quoniam ecce quasi dicat, in evi- denti est quod peccatores, [Hier., Rem.| id est here- liei intenderunt arcum, id est versus se, scilicet juxta voluntatem suam detorserunt Scripturam sa- cram ad vulnerandas animas simplicium. [Cassiod., Gl. int.] Vel, intenderunt arcum, id est in Scriptu- ris sanctis subtilem, ut sibi videtur intellectum ha- buerunt, et alios remissum habere :stimant, e£ pa- raverunt sagittas suas in pharetra [Aug.]id est parata habent in corde suo verba venenosa. Ad quid ? u£ sagittent rectos corde in obscuro, [Hier.] id est, in simplici sensu degentes. Vel, sagittent re- clos corde in obscuro, id estin suis ambiguis et obscuris sententiis. Per areum hoc faciunt, non « animse mez : Transmigra in montem sicut pas- (1 quod Seriptura ad hoc valeat, id est. non ex vitio « Ser. » In Domino confido. [Aug.] Quasi dicat : Unus mons est, scilicet. Christus, in quo confido, quem teneo, qui est mons in verlice montium. Quomodo ergo di- citis. Ecce increpatio ; anime mec,quid ? Transmi- gra in monte, id est in Christum qui apud. nos est, id est quomodo monelis, me transire ad vos, tan- quam multi sint Christi ? Quasi dieat : Mirum est. Vos ita monetis, sed si hac fecero, ero sicut passer, id est sicut. avis, id est instabilis et levis sum, si transeo. [Cassiod., Rem.| Ponitur enim species pro genere. Vel ita : Dieitis animcv mes : Transmigra in montes, alia littera, [Aug.] id est in nos, qui sumus montes. Montes vere sunt, per superbiam, non per humilitatem, ut justi. Et debes ad nos transire, quia tu es sieut passer, id est pennatus virtutibus, et preceptis. Sed hee qua obtenditis ut transeam ad vos, non sinunt me transire, quia si passer sum, ha- beo domum ubi requieseam, secundum illud : Ef- enim passer invenit sibi domum (Psal. vxxxiui). Sed quam domum ? Dominum, qui est refugium pauperi. Quomodo ergo dicitis, ut ad vos transeam ? Vel ita : Dicitis animz:: mec : Transmigra, a tuo imo, in mon- tem, id est in eminentiam intellectus, quam nos ha- bemus. Et ita eris sieut passer, qui in aliis nidificat. Et quomodo hoe dicitis ? Quasi dieat : Hoc. mirum est. Deinde fidelis, in eujus persona loquitur Pro- pheta, convertens se ad alios, ait : VEns. 2. — « Quoniam ecce peccatores intende- Scripture, sed. VEgns. 3. — « Quoniam que perfecisti destruxe- « runt ; justus autem quid fecit ? » Quoniam. destruxerunt. [Cassiod., Rem.| Mile exponendo, id est perverterunt ea, quc perfecisti, id est Scripturas quas perfecte edidisti. Vel perfe- cisti, implendo in te, praedicta in Scripturis. Vel secundum aliam litteram : Ut sagittent in obscura luna reetos corde. Luna congrue significat Eccle- siam. Dus enim sunt opiniones de luna, quarum qui vera sit, quz? non omnino vel difficile seiri potest. Aii dieunt eam suum lumen habere, sed globum ejus dimidium lucere, dimidium obscurum esse. Dum autem partem illam qu: lucet paulatim ad terram converlit, ut videri possit, corniculata apparet; et sie erescil donec tota illa pars videatur et dum iterum convertitur, obseura pars incipit ap- parere, donec nobis tota iterum auferatur. Hzc est Ecclesia, quie ex spiritualium parte lucet, et ex car- nalium parte obscura est, et spiritualis quidem pars, modo apparet hominibus per bona opera, modo latet in conscientia soli Deo nota, et solo corpore vide- tur. Sieut contingit. cum oramus in corde, et quasi nihil agere videmur, cum tamen non terram, sed sursum corda dirigamus ad Dominum. Alii autem dicunt quod luna non habet lumen nisi a sole, sed quando est eum illo habet partem illam ad nos quae non videtur ab eo, et ideo non lucet nobis ; sed cum recedit ab eo illustratur ab ea:parte quam habet 119 COMMENTARIUM IN PSALMOS. — PSAL. X. 150 ad nos, donec, sole occidente, plena surgat ab A erant lacte nutriendi fidei, vanis et scrupulosis quz- oriente. Cum autem ex alias parte soli cceperit ap- propinquare, superior pars illuminatur, inferior ob- scuratur. Hoc idem bene convenit Ecclesie, quz lu- men non habet, nisi a sole justiti:te, id est Christo, qui in multis locis Scripture allegorice sol appella- tus est. Qualibet ergo istarum duarum opinionum yera sit. Congruenter luna, allegorice Eeclesia ac- cipitur. Si quis autem hzc obscuravit, et cum in his obscuritatibus magis negotiosis quam fructuosis animum exercere aut non libet, aut non vacat, aut animus ipse non valet, satis habet, omissis obseu- ris causis, altendere popularibus oculis incrementa et detrimenta lunz, quz si deficit ut renovetur, no- tat Ecclesiam, ubi creditur resurrectio mortuorum futura. Ecce qualiter luna significat Ecclesiam. Nune videndum est quomodo obscuritas lunc obscuritatem Ecclesi& significat. Obscura autem est, vel fit luna tribus modis vel cum menstruis cursibus finitur, vel cum ejus fulgor nubilo interpo- latur, vel in eclipsi, ubi cruenta videtur. [Aug.] Si- militer et Ecclesia fuit obscura, cum in initio fidei adhuc nova nondum terris major effulsit, vel cum nubibus blasphemorum tecta vituperatur, vel cum ezxdibus martyrum est cruenta. In his terroribus et obscuritatibus Ecclesie, iniqui dolosa verba jacu- lantur, ut rectos pervertant, quia sciunt hec tem- pora decipiendis infirmis accommoda. Dicit ergo: Ut sagittent rectos corde in obscura luna, id est in obscuritate Ecclesie, quz tribus modis obscuratur, ut supra dictum est. Vel obscura dicitur Ecclesia, dum filii ejus peccant, et imperiti et carnales multi in ea abundant, et tunc occasione obscure lune opprobria ingerunt iniqui hzretici Catholicis, eo quod talibus cohabitent, et a talibus sacramenta ac- Cipiant. Sed nihil timendum est confidenti in Do- mino. Timeat ille qui confidit in homine, qui tunc dieit sancta esse sacramenta, cum per sanetos den- tur. Et est sensus : Ut sagittent rectos corde in ob- scura luna, id est cum senserint se non posse con- vinci, lumine Ecclesie obscurato, propter multos carnales et imperitos. Quoniam quz perfecisti de- struxerunt : hoc non mutatur. Vel ita ab illo loco : Quoniam ecce : et sunt hi terrores et verba h:reti- €orum comminantium nobis de peccatoribus, nisi ad se quasi ad justos transeamus. Dicunt enim : De- betis ad nos transire, quoniam ecce peccatores in tenderunt arcum, id est Scripturas carnaliter inter- pretantur. Et paraverunt sagittas suas in pharetra, id est venenata verba in corde. Ad quid ? Ut sagit- lent in obscuro rectos eorde : hoc non. mutatur a sententia primze lectionis. Quamque perfecisti. Con- vertit fidelis sermonem ab istis hereticis, quibus ante:loquebatur, ad Deum. Quasi aliquis dieat : Cur dicunt tibi, transmigra ? cur de peccatoribus te ter- rent, cum tendunt sagittare rectos ? Respondet : Quoniam ea quz perfecisti, id est laudem quam ex ore infantium perfecit Deus. Destruxerunt quantum in ipsis est, in suis conventibus ubi parvulos qui stionibus sagittant, vel exagitant, et venenis pravo- rum dogmatum necant, quibus quasi nituntur effi- cere ne laudetis. [Cassiod.] justus autem. Secunda pars ubi dicit qui utrisque det, scilicet. bonis et malis, et minatur judicium, cujus timore saltem de- serant falsitates, quasi dicat, ita heretici nos offen- dunt et turbant. Justus autem, id est Christus quid fecit ? secundum utramque partem, scilicet bonorum et malorum, [Aug.] quasi dicat : Si heretici offen- dunt, nonne Christus pacem dat vobis? Qui dicit : Pacem meam do vobis, pacem relinquo vobis (Joan. xiv). Dat utique pacem, quam h:zretiei nefanda dissensione violant. Christus vero tantam pacem exhibuit, quod etiam traditorem suum Judam mira p Patientia toleravit, et ad praedicandum regnum ece- lorum eum aliis apostolis misit. Et ei sicut in ceete- ris eucharistiam dedit, quam ante traditorem suum 22A et diabolum nominavit. Cui predicta ideo con- tulit, ut ostendere dona Dei ad eos pervenire qui fidem accipiunt, etiam si talis sit per quem acci- piunt, qualis Judas fuit. [Aleuin.] Et nota quod hae interrogatione invitat utrosque ad solutionem, quz est ibi. VERs. &. — « Dominus in templo sancto suo, « Dominus in ccelo sedes ejus. » Dominus in templo sancto, ubi ostendit quid fa- ciat bonis ; etibi pluet super peccatores, ubi dicit quid faciat malis. Prius ergo ostendit quid bonis faciat, premisse interrogationi respondens sic, Dominus est i2 templo sancío suo. [Aleuin., Aug.] Id est in suis, ut faciat eos sibi templum. Quod tem- plum est etiam ccelum, unde subdit. Dominus etiam hoc facit, quasi dicat : Iz celo est sedes ejus, id est eos quos facit templum, facit et ccelum, id est arcana secreta. [Aug., Gl. int.] Vel ita potest di- stingui, Dominus communiter omnium per poten- tiam est Dominus, specialiter, in templo sancto suo, id est in fidelibus. Unde dieitur Templum Dei, san- ctum est, quod estis vos (I Cor. πιι,} ubicunque non sic est ipse Deus utin suo templo. Deinde repetit in ccelo, id est in sanctis est sedes ejus. Vgns. 5. — « Oculi ejus in pauperem respiciunt ; x palpebre ejus interrogant filios hominum. » Oculi ejus, [Rem., Gl. int.|] quasi dieat, ita de majoribus facit, scilicet quod sint templum et cc- lum, in pauperem vero, id est in minores. [Hier., Aug.] Oculi ejus id est misericordia ejus respiciunt, quod est ei pauperi lux. Namque respectus Dei, et auxilium, et lux suis est. Et ideo non sunt timendi tumultus tribulationum qui in retibus fiunt, ante- quam ad littus zeternitatis veniatur. Vel per paupe- rem eosdem signifieat quos per ecelum et templum significavit. Quasi dieat : Quidam sunt templum et coelum. Et hoe etiam, non modo alia, a Domino est quia oculi ejus, id est misericordia, respiciunt in pauperem, per quod fit ecelum ; e£ palpebre ejus, id est crebra pertio Scripturarum per loca, et aper- tio per alia loca, qui Seripturz: quasi oculi Dei 151 sunt, interrogant, id est probant, filios hominum, scilicet de veteribus innovatus per fidem, id est probant bonos, quia boni de obscuris non fatigan- tur, sed exercentur ; de cognitione non inflantur, sed confirmantur, Et etiam : VEns. 6. — « Dominus interrogat justum et « impium ; qui autem diligit iniquitatem, odit ani- « mam suam. » Dominus interrogat, [Hier., Gl. int.] id est per tri- bulationes et haereses probat justum et impium. [Aug.] Quid ergo times, tu juste, ne obsit tibi im- pius, sacramentis non sincere communicans, cum Dominus interroget te et illum. [Cassiod.| Vel Dominus interrogat justum et impium, quia Domi- nus solus de conseienliis utriusque judicat, Domi- nus interrogat utrumque interrogando autem hoc invenit quod ille qui diligit iniquitatem, odit ani- mam suam, [Aug., Aleuin.] id est anime suce nocet dilector iniquitatis, non justo qui credit Deo. Cur ergo times si corporaliter tecum . est injustus ? Nota quod ait, qui diligit iniquitatem, non qui facit. [6]. in.] Iniquitas idem est quod peccatum, unde Joannes : Omnis qui facit peccatum, et iniquitatem facit (Joan. vu.) Nemo vero sine peceato vivit. Ille vero diligit iniquitatem, qui ex desiderio et affectu peccat qui et si semper viveret, semper peccare vellet. VERs. 7. — « Pluet super peccatores laqueos «ignis, et sulphur; et spiritus procellarum pars « calicis eorum. » Pluet super peccatores. Hucusque dixit quid. jus- tus faciat bonis. [Alcuin.] Hic dicit quid malis red- dat. Quasi dicat : Dominus est in templo, et in ec- lo. Dominus, etiam pluet super peccatores laqueos. Vel ita junge : Dico qui diligitiniquitatem, odit ani- mam suam, et hoc effectus indicat, quia Dominus pluet laqueos, id est doetrinam illaqueantem super peccatores. [Aug., Gl. int.] Hos laqueos pluit Domi- nus de nubibus, scilicet de pseudo prophetis, qui veris falsa admiscent ; vel etiam de bonis prophetis, de quibus laquei manant, cum male intelliguntur eorum doctrina ; sed hoslaqueos non pluit Dominus nisi his qui peecatores sunt. Unde aliis sumus odor vitze in vitam, aliis odor mortis in mortem (1I Cor. 1). Omnes ergo sive boni sive mali, qui verbo Dei animas irrigant, nubes dicit possunt, de quibus pluit Dominus super peccatores, ul inde sint inexcu- sabiles. Quz pluvia est illis laqueus, quia vel non sane inteligunt, vel opere non complent. Deinde pena blasphemorum deseribitur, eum subditur, ignis, [|Aug., Hier.,] scilicet cupiditatis, e£ sulphur, id est fetor malorum operum, e£ spiritus procellarum, qui erit in futuro, id est ultima