MA S TER NEGA TIVE NO. 92-81149 MICROFILMED 1993 COLUMBIA UNIVERSITY LIBRARIES/NEW YORK as part of the "Foundations of Western Civilization Preservation Project" Funded by the NATIONAL ENDOWMENT FOR THE HUMANITIES Reproductions may not be made without permission from Columbia University Library COPYRIGHT STATEMENT The copyrlght law of the United States - Title 17, United States Code - concerns the making of photocopies or other reproductions of copyrighted material. Under certain conditions specified in the law, libraries and archives are authorized to furnish a photocopy or other reproduction. One of these speclfied conditions is that the photocopy or other reproduction is not to be "used for any purpose other than private study, scholarship, or research." If a user makes a request for, or later uses, a photocopy or reproduction for purposes In excess of "fair use," that user may be llable for copyright infrlngement. is institution reserves the right to refuse to accept a copy order If, in its judgement, fulflllment of the order would involve vlolation of the copyrlght law. AUTHOR: HAHNE, LUDWIG TITLE: DE FANO APOLLINIS.. PLACE: GOTTINGAE DA TE : 872 COLUMBIA UNIVERSITY LIBRARIES PRESERVATION DEPARTMENT BIBLIOGRAPHIC MTrROFORM TARCFT Master Negative # Original Material as Filmed - Existing Bibliographic Record —ir-imjaii ") Hohae. Ludwip De fano Apolliais Dolphico G^ltingen 1872 Oi3s«rtftUon Restrictions on Use: i. — TECHNICAL MICROFORM DATA FILM SIZE: ll_r2^_ REDUCTION RATIO: IMAGE PLACEMENT: lA (JK) IB IIB DATE FILMED:__V3i3lir_ ^^^T^ALS^J^jJ^S HLMEDBY: RESEARCH PUBLICATIONS. INC WOODBRIDGe7cT |/> E Association for Information and Image Management 1100 Wayne Avenue, Suite 1100 Silver Spring, Maryland 20910 301/587-8202 Centimeter 1 2 3 iiiiliiiili Inches 1 LM M 8 liiiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiiil 1.0 l.l 1.25 10 11 12 13 14 15 mm 11 liiiiliiiiliiiiliiiiliiiil TTT l^ 1 2.8 15.0 ^" 2.5 1« 1^2 ■ 63 2.2 ■ 10 _ •i .. ■uuu 2.0 1.8 1.4 1.6 lllllll llllllllllllll MfiNUFfiCTURED TO RIIM STfiNDfiRDS BY fiPPLIED IMfiGEp INC. l i i >C»!^ De s» & W > fano ApoUiiiis Delphico Dissertatio inauguralis u quam eonsensu et auctoritate Amplissimi Philosophorum Ordinis ID Ac ad e m i a G eo rgia Augusta ad summos in philosophia honores rite capessendos scripsit liudoTicus Hahne Haiinoveranus. Qottingae. Typis expressit officina Hoferiana. 1872. 1 w? .^'^, \ n Viris amicissimis Friderico Karwehi Carolo Blume. f De celeberrimo faiio Delphico qiiamquam multi vel docte disserueruut vel eleganter judicaverunt, nemo tamen exstitit, qul omnia, quae intra sacrum peribolum fuisse ab veteribus tradita sunt, ea, qua par est, cura in unum congesta oculis subjicere eibi proposuerit. Itaque operae pretium esse mifai visus tale consilium capere, spero, etiamsi multum novi non afferam, me excusationem esse habiturum, si in rebus, quae ad fanum iilud clarissimum pertinent, examinandis studium posuero. I. Constat vetcrum populorum, in primis Graecorum, moris fuisse, ut pietate erga deos commoti, ne templa propinquitate profanarum rerum violarentur, loca, quae circum ea jacebant, muris saepirent. Quae loca plerumque ?/ avkrij t6 TB^evog, to egxog et quao sunt similia, saepimeuta ipsa o nSQi^oXog sive ^Qtyxog nominantur, (cf. Poll. I, 19: ol J' dvsifiavoc ^eoTg t6- nocj akari %s xal TSfjievrj xai SQxri ' xal o nsQt avTa xvxXog nsQi^oXog ), quamquam voces TSfxsvog et nsQi^oXog ab non- nullis scriptoribuB ita etiam usurpantur, nt idem significantes ad totum locum muro saeptum refereiidae sint (cf. Harpocrat. p. 76 : Tov yuQ nsQi^oXov SQxog sksyov. Wieseler: gott. Stud. 1845. p. 216 et Jahn, Jahrb. 75, p. 668.) Errat igitur Kayserus (Delphi p. 123. Anm. 20.), cum putat, aliquid interesse inter verba TSfxsvog et nsQi^oXog et id quidem, ut illud ad totum campum deo consecratum, hoc ad partem ejuB muro saeptam sit revocandum. ^ 6 Omnes igitur res, quae intra saepimentum erant, deo con- secratae erant neque ulhm, Lominem nisi sacerdotes vel aedituos .b. hab.tare erat fas (cf. Paus. I, 27. 3. X. 32. 12.) Quanta vero amplitudine illae templorum areae interdum fuerint, ex eo perspu, potest, quod non raro evenit, ut parvas silvas montes- que complecterentur (cf. Paus. 11. 11. (J.) Sed inter omnia Graecorum fana primum locum habuisse fanum Apollinis Delphicum veteres ipsi tradunt. Cnjus rei causa posita erat in celeberrimo oraculo, ad quod consulendum ex omnibus fere terrae regionibns homines Delphos veniebant et qmim omnes, qui deum consulturi essent, donaria secum porta- rent, factum est, ut magna anathematum artisque opcrum multi- tudo ibi congereretur. Hoc ApoUiDis fannm supra DelpLos urbem in Parnasso si- tum amplo muro, cujus reliquiae hoc saeculo repertae sunt, cir- cumdatum fuisse Pausanias narrat: X. 9, 1.: JeXffoig 6i i) n6- hg avavTsg 6id ndarig na^eXetac aXr.fia ' xatd xd amd Si t| noXei t^ dX^ xai 6 legog negi^oXog tov JnoXXcovog ' ovTog 6e ^ieyi^et fxeyag xal dvwTdToo tov daTe(6g iaTi. In epigrammate etiam, quod Persis fugatis tropaeo a Del- pbis statuto inscriptum Simonides Ceus composuisse fertur, fa- num illud commemoratur bis verbis: (Diod. XI, 14.): Mvdiia T dXe^dvdgov noXe^ov xal fxdQTVQa n'xag JeXifoC fie atdaav Zavl XaQi^ofxevoc 2vv 0oi^(^ nToXcnoQ^ov cncoad/nevoc aTixa Mr^dcov Kal %aXxoaTi(favov Qvadfxevot Tijuevog Hoc loco existit quaestio subdifficilis, quid poeta vocabulo ,,XaXxoaTi^avov^' declarare voluerit. Neque enim murum aere factum intelligi posse, neminem fugiet. Si autem nonnuili ver. bum ,,xaXxoaTi(favov- sensu translato ad muri firmitatem per- tmere putavenmt, eos in magnum incidisse errorem censeo Sci - mus enim tantum abfuisse, ut muri, quibus fana circumsaepiel bantur, valida ac firma munimenta praeberent, ut niiiil aliud es- sent nisi saepimenta (cf. Just. hist. XXIV, 6: „TempIum et ci- i vitatem non muri, sed praecipitia nec manu facta sed naturalia praesidia defendunt^) Herodotus quidem VI. 134. murum quo \ fanum Cereris P^rium erat circumdatum , appellat ^jalfiaaiav^j i. 6. To ex x«At'xc«)v (^xoSofxr^fiivov Tecxlov. cf. Bekker an. I, p. 366. 6. Herod. I, 180- et notam a Steinio additam. Paufe. VII. 21. 5. VIII. 30. 2. Accedit, quod propter sententiam, quae epigrammati subjecta cst, fanum firmis munimentis esse raunitum credi non potest. Dicit enim poeta, deorum ipsorum auxilio nou muro fanum esse servatum. Quibus de causis Wieseler pro: jjXaXxoaieipavov^' jure ac merito scribi vult yyXaXcxoaTi^fa- vov'^ (cf. de Leutsch philologus XXI. p. 275.) Ut enim jam supra diximus, muri fanorum pajvis lapidibus, qui x^^^^^^ vocabantur, exstructi erant. Et quoniam hoc loco soli dei fa- num servasse dicuntur, ut hoc ipsum expressis verbis indicetur, ,;tifievog XaXcxoaTi(favov^^ a poeta appellatur ideoque hoc epi- theton ad sensum totius loci accomodatissimum est; x^^Axocyie- (fttvov autem, cura ad aheneas periboli statuas nullo pacto re- ferri possit, explicatum habet nullum. Restat, ut nonnulla de exteriore muri forma dicamus. Mi- rum enim est, quod cum in aliis fanis unum esse exitum mos esset ac fas, (cf. Serv. ad Acn. IV, 2(X).) in Delphico fuisse plures Pausanias affirmat: X. 9. l : TtT firiVTac de xal e^odot 6l avTov aweXelg, Cujus rei causam eam, quam Kayserus 1. c. p. 22. affert, rectam non esse facile intelligitur. II. Quoniam de fani saepimento dictum est, aggrediar jam ad res describendas, quae intra id fuisse traduntur Inter quas ante orania mentio facienda estanathematum, de quibus in universum disputavit Boetticher in libro, qui inscribitur: Tekto- nik der Hellenen II. 4. 24. seq. Eorum magnam multitudinem cnm complector animo, quattuor potissiraum genera invenio, sta- tuas, tripodes. instruraenta, aedificia. De hisce oranibus rebus me dicere oportet (cf. de Donop : de variis anathematum Delphi- corum generibus). Quo quidem in nuraero statuae primura lo cum obtinent. Quamquam enim fanum Delphicum diversissirais temporibus saepe pulcherrimis statuis est spoliatum, tamen sua 8 aetate amplius tria milia fuisse Plinius narrat. N. H. XXXIV 7. 7. Sed 81 nobiscum reputamus, quomodo ficri potuerit, ut Delphis tanta statuarum vis accuraularetur, ante omnia non obli- viscentlum est, Apollinis fanum Dclphicum fuissc fanum omnium Graecorum commuue, quo ornando praeseitim cum unicuique ci- vitati certus locus ad statuas ponendas tributus fuisso videatur aliae alias civitates superare studebant. . Fuerunt cnim ibi sta- tuae ex aere et marmore elaboratae atque saepe auro ornatac. Itaque mirari non possumus, quod, cum peribolus in Parnasso situs jam procul cerni posset, Brennus, qui Gallos ad Delphos diripiendos adducebat, spectatis statuis ct statuarum symplcgma- tis et quadrigis, fanum expugnandi summo studio afficiebatur. cf. Just. hist. XXIV. 7: Delphorum sociorumque non nisi quat- tuor milia militum, erant, quoriim contcmtu Brennus ad acuen- dos suorum animos praedae ubertatem omnibus ostendebat sta- tuasque cum quadrigis, quarum ingens copia procul videbatur, solido auro fusas esse plusque in pondere quam in specie ha- bere praedae affirmabat. cf. Polyaen. III. 35. 2. Idem de Per- sis narrat Herodotus VIII. 37: eTtel 6t ayxov t€ t^aav ol ^aQ- §aQot evitovjeg xat utkoqwv i6 tSQov. Quoniam de statuis in universum diximus, jam ad singulas describendas aggredimur. Quum vero multitudo statuarum sit permagna et Pausanias, quem in primis ducem sequimur, paene nihil tradat uisi enumerationem , satis esse mihi videtur, quod praeclarissimis tantum artis operibus accuratius tractatis ad Pau- saniam ipsum; qui X. 9 — 19. omnes narratu dignas et ad suam aetatem conservatas commemorat, delcgamus. Attamen monen- dum est, complurium anathematum, quamquam LuUum ad no- stram aetatem pervenit, veram speciem capero nos posse. Nam haud raro accidit, quod civitates imagiues anathematnm Delphos permissorum uummis imprimebant, et hi quidem magnam partem adhuc integri exstant, Ac primum de statuis, quas Tegeatae Lacedaemoniis victig dedicaverunt, pauca mihi dicenda sunt. Efficti enim erant Apollo et Victoria et, ut equidem seutio, ita, ut deus a dea apposita coronaretar. Tum circum ApoUinem, qui medium symplegmatis locum obtinebat, positae erant statuae fortasse paullo minores Callistus heroinae, Arcadis herois, qui ^yiTTOovvfiog^^ Arcadiae erat, ejusque filiorum Elati, Apheidae, Azanis, denique Triphyli ejusque Hlii Erasi. Quas omnes statuas summa arte factas et admiratione fuisse dignas, nomina artificum, qui elaboraverunt, satis superque probant, Pausaniae Apolloniatac, Antiphanis Ar- givi, Daedali Sicyonii, Samolae Arcadis. Omnes enira quattuor circa olympiadem centesimam summa laude statuarura facienda- rum florucrunt. cf. Mueller, Hdb der Archaol. 124. 1 112. 1. Brunn Geschichte der griech. Kiinstler I. p. 283. Neque minus admiratione dignae videntur fuisse statuae, quas ab Plutarcho (de Pyth. or. 2.) jjVavagxot^^ nominatas La cedaemonii jiostquam pugna navali ad Aegospotamum flumen comniissa Athtnienscs , quibuscum septem et viginti annos bel- lum dubium atque anceps gesserant, devicerunt, ad monumentum gloriae suae relinquendum Apollini dedicaverunt. Repraesentati enim erant et homines, quorum consilio fortitudineque victoria erat parta ct dei, qui rebus Lacedaemoniorum favisse diceban- tur. cf. Paus. X. 9, 7—11. Mueller 1. c. 112. 1. Quarum statuarum compositio petita esse videtur ab illo praeclarissimo anathemate, quod Athenienses post victoriam Ma- rathoniam de Persis reportatam Phidia auctore Delphos mise runt. cf. Paus. X. 10. 1. E Curtius Berichte der gtitt. Ge- sellsch. der Wissensch. 1861. N. 21. p 569. Nam praeter he- roum signa, qui potissimum ab Athcniensibus colebantur, Miltia- dis, cujus consilio operaeque maximara partera victoria debeba- tur, et Minervae et Apolhnis simulacra posita fuisse Pausanias narrat. Summa vero admiratione omnes, qui illa opera ceme- rent, affectos esse, si consideraveriraus, Phidiam ipsura, summura fortasse Graecorum artificem, fuisse fabricatorera , facere non poterimus, quin ciedamus. Prope Atheniensium anathemata Argivi illorum septem du- cum, quo8 Thebanis bellum intulisse fama ferebat, statuas po- Buerunt. Quarum potissimum Amphiarai admiranda fuit, cum praeter ipsum currus et Bato auriga ejus repraesentati essent. 10 Similis ejus artificii effigies invenitur apud Wieselerum Denk. d. a. K. I. 19. 98. Deinde meniorabilia videntur anatliemata, quae Cuidii dedi caverunt, statua Triopae, insulae conditoris, qui prope equum constitit, tum Latonae ejusque liberorum ApoUinis et Dianae, qui Tityum gigantem, Terrae tiliuni , quoniam Latonae matri a Panopo Delphos proficiscenti insidias parasset, sagittis inter- ficiunt. cf. Paus. X. ll. 1. Quod sacpius ab artificibus effictum esse diversissimis monumentis declaratur, veluti throno ApoUinis qui dicitur Amyclaei, deinde vase, quod Wieseler Denk. IL 13. 146. exprimendum curavit. Nec minus dignae erant, quae spc- ctarentur, statuae Apollinis et Herculis de tripode Delphico in- ter 86 certantium a Phocensibus donatae. Illum Latona et Dia- na, hunc Minerva a mutuis injuriis proliibere student. Paus. X. 13. 7. Cujus rei duas similes imagines videas apud Wiese- lerum 1. c, L XI. 4L I. 18. 95. cf. Welcker alte Denk. II. tab. XV, 29. Franz PasBow: Hercules der Dreifussriiuber anf Denkmalen alter Kunst in Bottiger's Arch u Kunst. p. 125. Neque praetereundum videtur permagnuni ApoUinis simu- lacrum, quod Amphictyones, postquam Phocenses, qui terram deo sacram coluerant, victi sunt, ex pracda hostium Delphis exstru- xerant. Hoc enim simulacrum Apollinis, qui Indhiag nomina- batur triginta quinque cubita altum erat. Paus. X. 15. Diod. XVI. 33. 59. Quod egregium artis opus, quamquam usque ad nostrara aetatem non pervenit, tamen qua forma fuerit, cum num- mus, qui effigiem illius simulacri pracbet, conservatus sit, cogi- tatione nobis fingere possumus. cf. Cavedoni, spic. mumism. p 80. Ch. Lenormant, annali del inst. arch. vol. XIX. p. 36o. Anmerkung. Wieseler Denk. 11. 12. 134b. Mionnet, descrip- tion de medailles antiques II, 96. Mirabili quoque aspectu fuit illud monumentum, quod Cy- renaei, ut Battum, conditorem reipublicae, honorarent, Delphis posuerunt. Paus. X. 15. 6. Battus enim, qui curru a Cyrena dea recto vehitur, a Libya dea juxta eum in curru collocata co- ronatur. Cui artis operi simile fuit alterum, quod eidem Cyre- naei dedicaverunt, simulacrum Ammonis. cf. Curtius 1. c. p. 364. 11 In hoc etiam deus curru vehitur, quod Cyrenaei artls currus gubernandi peritissimi videri volebant. Et nescio an erremus, si suspicemur, currum ejus generis fuisse, quod in nummis Cy- renaicis invenitur. cf. L. Mueller, numismatique de Tancienne Afrique I. p. 68 et 74. Tum Ucrodotus VIII, 121. narrat, Graecos post victorias ad Artemisium et Salamina de Persica classe reportatas signum duodccim cubita altum , quod rostrum navis hostilis manu tene- bat, Delphos permisisse. Quod etsi Apollinis fuisse non dicit, tamon homines docti idem esse, quod Pausanias X. 14. 5. com- memorat, recte judicaverunt. Deinde Maccdones signnm ApoIIinis dedicaverunt , (Paus. X. 13. 3.) quod ita factum crat, ut deus cervam, animal ei gra- tissimum, caperet. Quo modo illud signum fuerit comparatum, docetur gemma apud Wieselerum descripta I, 15. 61. Denique inter Apollinis signa ilhul, quod 6 ^AnoXXwv o fiixQog nomina- tur et primum omnium anathematum Delphicorum Echecratidas Larissaeus donasse fertur, commemorandum est. Paus X. 16. 8. Quod anathema, qua forma fuerit, si statuam parvam, quae ple- rumque Apollo Polycraticus nominatur et quae sunt similes, con- tulerimus, cogitatione invenire possumus. cf. Wieseler, Denk, I. 9. 22. Aliud anathema idemque commemoratu dignum ab Atheni- ensibus post victoriam ad Euryraedontem partam Delphis est positum Paus. X. 15. 4. Plut. Nicias 13. Palmam enim ahe- neam multis pomis ornatam atque Minervae simulacrum inaiu^a- tum, fjuae ululis, animalibus sacris, stipata hastam gerebat, dedi- caverunt. Quod anathema, cum Athenienses expeditionem in Si- ciliam essent facturi, magna corvorum multitudine turpiter est devastatum, tamquam si dea malo omme civitatem carissimam, ne coeptum perficeret, monere voluisset. Utrum autem Minerva juxta palmam an in cacumine ejus locum habuerit, magna inter homines doctos dissensio fuit. cf Boetticher Tektonik IL 4. 31. Baumcultus p. 212. Curtius I. c. p. l7l. Sed in culmine ar- boris eam fuisse, Schubartus (arch. Zeitg, 1862. p. 233 seq.J gravifisimis causis ita firmavit, ut ne cogitari quidem possit, rem 12 I o»,ni«c cf Dcthier et Mordtraann, Epigraptik von aliter sese habmsse. ei. u^ ■ Byzantion imd Constantinopohs, W.en 1804. p 42. ^ Nec rainus rairabilis est iUa statua, quae fmt donum Aeto- r,lli« enim qui Brenno duce cum rehfiuam Graeciam rAetSJm «rant, devic.is, Aetoh .eminae s.atua.n a"mis ttpaeTsque ornatam, c,- terrara Aotohcam rep—v armis iropa i ^ ^j^j^^^^ ^f^g.g,,, ,„ rfit donaverant. faus. a. io- ... , , , 1- ..«t conservatam vidcas apud M.onnetura 1. c. suppl. nuramis ahquot con8eiv<u<iiii „,/ , , r r.i 0«« tl ni. p. 475 et planch. XV. cf. W.eseler 1. c. I, o4. 268. II, ^^' Enumeraviraus deorum horainuraque statuas ar.e clarissi.na.; nunc breviter exponaraus de aliquot operibus. quae ad a.n.uaha r. nel Neque enim raro fieri solebat, ni c.vta es a...mahuu, fraale .,ubus excelleban. aut .,uae ahquo modo re.pub .ae Sfafula t, in Delphico fano coUocarent. Quo.ura a.n.nahu.n r tler..mn«e in nuramis civita.iura expressas habemus. V":rCorerahe..e..ra ta..r..ra ~er^nt .^^^^^^^ magnam pisci.jm ^"^^ ^] S^ 4^. 434. ST' ' ';tlv tn q^iiaP tania teste ta..rus per.inere. ad Plataeenses et Ca yst. q ^^^^ ^^.^^.^^ ^,,^^^ 3— dTstib..s f....is r..a .bus suis hbe.. exer^ C102 %3 Eckhel doctrina nuraorura vetcrura II, 6.- U" » SL causara Ambraciotae ahe..eum asinum donaver...^^ h. . • ^nimalis rueitu Molossi hostes terr.ti et in tugam emm "1'^ ^ p,„,,„,,, ,eonera aheneum ad memo. •! !; X Cassandro reportatae Delphos miserunt l'a"s. riam vitonae cle L/assauuiu i ^ . i ^- /jniq*iPaV.antur X 18 7 Praeterea autem saepius eciui ahenei dedicabantur fx 10 6 18 1 15. 4.) velut ab Tarentinis (cf. Eckhel 1. • p 146) etThessalis c^uos eciuitatu eminuisse constat e Mir^nettppl^ ni. pl XII ; nam Philippum - ^ Wham .^^^ sam Thessaliae occupandae magis Aag-sse cupuhtate qua- exercitui suo robur Thessalorum equitum adjungeret, (c^E kl U 132 ) inter omnes notum est. Hoc loco memorare hceat 13 anathema Metapontiorum, qui cum agricultura florerent, Strahone teste (VI. 2G4: Xgvgotv ^SQog) auream messem Delphis dedi- caverunt, quod et factum a Myrrhinaeis et ApoUoniatis refert Plutarchus (de Pyth. orac. p. 401). Quam ob rem spica num- mis illarum civitatium typus fere proprius fuit. cf. Eckhel I. 154. 155 Postremo illius auathematis, quod Delphi ipsi consecrave- ruut , lupi ahenei , mentio fiat. ef. Paus. X. 14. 7. Aelian. hist. XII., 40. Quod anathema Cj[uid significet, quamquam docti liomikics inter se dissentiunt, in universum quidem Ulrichsius (Reisen und Forschungen I. 62 seq.) et Wieseler (gott. gel. Anz. 1847. p. 1837) recte judicasse videntur, qui suspicentur, lupum esse referendum ad hominem, qui scelere commisso ab Furiis agitatus auxiHum et expiationem ab Apolline petat. Deinceps ut erat propositum de tripodibus dicatur, quorum niagnani muhitudinem Delphis fuisse constat (cf. Wieseler liber den delphischen Dreifuss, Abhandlg. der konigl, Ges. d. Wiss. zu Gottingen l87l). Tria enim tripodum Delphicorum genera esse statuenda Wieseler demonstrat ; (cf. p. 9.) : tripodem illura, in quo Pythia vaticinandi causa sedere solebat, tripodes, qui pro anathematis dedicati essent, tripodes, qui iu numerum mensarum Delphicarum essent referendi. Sed cum de tripode, quem in adyto positum fuisse constat, infra disputare nobis propositum sit, jam akerum tripodum genus breviter tractabimus. Fieri enim solebat, ut is, qui ludis Pythicis victor discessisset, tripode donaretur donatumque ad Apollini, qui victoriam tribuisse puta- batur, gratias agendas Delphico fano consecraret. Huc accedit, quod tripodes, qui Apollini omnino essent sacri, propter alias quoque causas deo donabantur cf. Curtius I. c. p. 364. Quo factuni est, ut ingens tripodum multitudo Delphis cumularetur nec mirum est, quod omnes tripodes, qui dedicabantur , omnino Delphici vel Pythici nominabantur. cf. Wieseler. I c. p. 55. Sed ex omnibus illis tripodibus Delphicis unus maxime dignus est, quem commemoremus, aureus ille, quem omnes Graeci post victoriam apud Plataeas de Persis Pausania duce partam ex de- cima praedae parte Apollini dedicabant. Cujus in basi Pausa- I! 14 nias rex Lacaeaomionim , epigi-amma a Simonide poeta compo. situm inscripBit, quo rex soh.s celebraretur ; postea autem loco epigrammatis nomina omnlum civitatium Graecar.un, .i..ae con.rj. Pe.'as pugnaveraut, insculpta s.mt. Sed per longum tempus ,1- l„d magnificum anathema non mansit integr.un Phocenscs e„,m, „t alia pretiosa anathe.nata Delphica, ita Imjus et.a.u tr.pod.s aureas parte^ abripner..nt (cf. Herod. IX. 81: <rwi«^-« „W roD Xa)..iov sne.re,6,. cf. Thuc. I, 132: Paus. X. 1 . 9 sv .o.r<n rf* c2ve»e,!av dnb mov tov lUaTauuccv o. El- A«r« xevcfoiv r<^lno6a S^a.ovrc enc.sifuvov XaU,^ oaov ^v „IL .aJ ra airu .ai xov XQva6v oi «P«xfa,v .-«^^ono lsuor.c.) Ahenea aute.n basis, quae tV.rmam tnc.p.t.s so. penils habebat, .,uam postcriore aetate imperator Co..sta...,n..» l hippodro.no Consta.,.inopoUtano pos..crat, nostr.s tempor.l..,. reperta est. Si enim .,..i .U.bi.ave.unt, sit..e n,on..men ..... Co„ stLinopohtanum idem, .luod Graeci .ledicavera,.t, (C. ....■..«. L c p 374) ei recte ..on j„dicavcr.,nt. cf. Frick, das platae.scl, Weihg sink, Jahrh. f. klass. Philol. 1859; arch. Zeitg IH..,. p^217. 18C2. p. 349. 1SG5. p. r.G. Deth-.r et Mordt..,a^,., Epigraphik von Byzantion ... Constantn.opel. W.en 18b4 W,c slr ihrb. f. Phih 18G4. p. 258 ct: der delph. Dre.fnss p. 90. Anmerkung GO. ,. De tertio genere t.ipodum, dc mcnsis Delph.c.s, quae cebantur, fusius di^putavit Wiescler 1. c p. 53. Tertium genus anathematum erant instrumcnta ad cnl...„. dei apta, vasa, pocda, crateres, turibuh., vestimenta, per.pctas. mata et quae sunt similia, .,uorum praestantissi.na reges As.a.. minoris, Gyges, Croesus. Alya.tes Delphos miserant (ct. Herod, I 14 25. 50. Quanta voro arte p.dchritudi..equc nonnulla r ripetasmata Delpl.ica f..crint, ex verbis Euripidis poetae c„g.,os citur, qui (Jon. 1135 seq.) iUud describit, .,uod fuit „^*.jvma., Quo in anathematum genere babenda sunt arma vel hosti- 15 bns crepta vel pretiosis metallis facta, quae ut in aliis fanis, ita in fano Delphico suspendebantur. Velut Herodotus (VIII, 37.) iiarrat, in adyto fuisse arma, quae tangi nefas habebatur, Pau- sanias (X. 19. 3 ) arma aurea suspensa fuisse in epistyliis templi Apollinis, quae partim Athenienses, partim Aetoli Gallis victis cnusecrassent. Deinde ara illa a Chiis donata commeraoranda est (cf. He- rod. II. 135). Quam aram eandem esse, quae ab Pausania (X. 14. 4.) 0 /Jw/ioc fityag ct ab Euripide (Jon. 1275. 1306. 1314.) ^wfiogf (1280) ^(afiog ^eoii nominatur, plane intelHgi potcst ex verbis Herodoti: dviiov Sa avtov lov vr^ov , cum alteram arain prope temphim fuisse non constet. Restat, ut de quarto anathematum genere, de aedificiis di- canius. Quo in numero ante omnia sunt habenda, quae in uni- versuni thcsauri nominantur. cf. Boetticher, Tektonik II. Bd. IV. Buch p. 18 seq. idem : iiber agonale Festtempel u. The- s.uiren, deren Bilder und Ausstattung in v. Leutsch phil» XVII. p. 3. 4. XVIII. p. 1. 3. 4. Uirichs 1. c. L p. 61. Ac primuin ([uidcm de nominibus horum aedificiorum id no- l)is ost dicendum, quod certum vocabulum ad ea significanda apud scriptores uon inveniturj usitatissimum quidem fuit voca- bulum „^j^(r«t/(>oe'*, quod ab Hesychio ita explicatur : d^ridavQog * slg ayaAjf(«i«v xal XQtifidtwv ^ iSQiJov ano^ectv otxog. Aliae voces sunt: Tafiisiov y XQrifiaroijvXdxtov, ^ri(SavQ0(fvXdxi0Vy yat,o(fvXdxtov, otxoty vaoi. Velut Pausanias X. 13. 3. et He- rodotus 1, 14. thesaurum Corinthiorum d^r^OavQOVy Plutarchus (de Pyth. orac. 12) oixov nominat, Quod autem thesauri interdum ,,vact" nominantur, eo factum esse videtur, quod in templis ipsis aiiathemata servari solebant Deinde vero si quia quaerat, qua forma haec aedificia fue- rint, facere non possumus, quin profiteamur, certi aliquid doceri non posse, cum neque ullum thesaurorum ab scriptoribus accurate descriptum neque ullius rehquias ad nostram aetatem servatas habcamus. Sed id saltem pro certo poni liceat, homines doctos, ui judicent, thesauros Delphicos fuisse cellas subterraneas atque imiles illis regum Atrei et Minyae, in maguum incidisse erro- p*^ i! 16 rem. Nam ex reliqaiis Orchomeni et Mycenis inventis plane apparet, illa aedificia, qnae et ipsa tliesanri appellantur, sepulcra fuisse regum atque Lanc ob rem sub terra condita; illos autem thesauros Delphicos cum artificiorum pretiosorum essent recepta- cula, subterraneas cellas non fuisse, facile intelligitur. cf. Wie- seler, neue Jahrb. f. Philol. u. Paedag 75. p. 072. Itaque ve- risimile nobis videtur, Boetticherum (1. c IV, 19.), thesauros fuisse aedificia supra terram in loco aperto exstructa, tectis iu- structa, plurimis fenestris illustrata, recte esse suspicatum Postremo thesauros eo consilio esse exstructos, ut anathe- matum receptacula esscnt , nobis commemorandum est. Quum enim muUa anathemata propter materiam, ex qua facta erant, sub divo poni non possent, civitates, ne donaria vioLirentur, ae- dificia, quibus reciperentur, exstruere sunt coactae. Deinde iu his thesauris instrumenta, quibus ad sacra facienda opus erat, crateres, pocula, peripetasmata fuisse videntur. cf. Eur. Joii. 1141: Xa^ihv 6' vcfuafxa^y Iqu i^riaavQ(Zv nagrl xajaaxia^e. Contra videmus, talia etiam opera, quae casu quodam laesa et mutilata fano jam non erant ornatui , in thesauros esse remota. Velut Herodotus I, 50. narrat, leonem a Croeso rege dedicatum, cum incendio templi aliquid detrimenti accepisset, in Corinthio- rum thesauio fuisBc positum. Quibus expositis fortasse quis miretur, quod Pausanias nar- ret, se cum thesauros intrasset, pretiosas res frustra quaesivisse X. 11. 1. Sed si cogitaverimus, Pausaniam fuisse secundo sae- culo post Christum natum atque fanum Delphicum usque ad il- lud tempus pulcherrimis anathematis identidem esse privatum, scriptori fidem facile habebimus; antea autem omnes thesauros completos fuisse artis operum praestantissimorum quolibet gencre, jam ex eo cognoscimus, quod Polemo periegetes librum conscrip- sit: neQi twv iv Jslifolg i^iiaavQC^v cf. Plut. quaest. sympos. V, 2,^^. 675. B. Preller Polemonis periegetae fragmenta, We- niger, quaest. Delph. specimen p. 22. cf Strabo IX, 419. Civitatium autem Graecarum, quibus thesauri Delphis fue- runt, ab scriptoribus nominantur Athenienses Paus. X. 11. 4. Sicyouii X. 11. 1. Corinthii Her. I, 14. Paus. X. 13. 5. The- 17 bani X. 11. 4. Siphnii Her. III, 57. Paus. X. 11. 2. Cnidii X 11. 4. Syracusani X. 11. 4. Clazomenii Her. I, 51. Plut. de Pyth. orac. XII. Acanthii Plut. Lys. 1. Spinetae, Strab. V, 214 Agyllaei (Strab. V, 220.) sive Caeretes, Massdienses Diod. XIII, 93. Potidaeatae Paus. X. 11. 5. De tliesauris hactenus ; sed praeterea fuerunt in fano iyQ\- phico alia aedificia, «juae in numerum anathematum sunt refe- renda, porticus illa Atheniensium , quam fjCerodv^' nominabant, (Paus. X 11. 5.) et Lesche illa, quae anathema Cnidiorum esse diciiur Paus, X. 25—30. Atlienienses enim, cum Phor- niione duce praedam magnam Lacedaemoniis eorumque sociis eripuissent, porticum rostris et clypeis ornatam Delphis exstru- xerunt, epigrammate inscripto, in quo omnes civitates, quarum terram devastaverant, enumerabantur. Alterum vero aedificium a Cnidiis dedicatum Lesche nomi- nabatur, quoniam in eo Delphi ad colloquia habenda congrega- bantur. Quod erat ornatum duabus tabulis pulcherrime pictis Polygnoti, quarum una Trojae eversio Graecorumque reditus, ultera iiiferi, ad quos Ulyxes Tiresiae consulendi causa descen- derat, repraesentata erant. cf Welcker, die Composition der Polygnot. Gemalde in der Lesche zu Delphi. Bonn 1848. K. F. Hernuann: Epikritische Betrachtungen iiber die Polygnot. Ge- malde in der Lesche zu Delphi. Gottingen 1850. Watkiss Lloyd, museum of classical antiquities L p 33 seq. Ruhl u. Schubart, Zeitschr. f.Altersth.1855.49. 1856.38. Overbeck: antepikritische Betrachtungen im neuen rhein. Mus. 1850. p. 419. 0. Jahn, die Gemiilde des Polygnot in der Lesche zu Delphi. Kiel. Boetti- ger, Archaologie der Malerei p. 262. Bursian in FIeckeisen's neuen Jahrb. f. Philol. u. Paed. XXXIII. p. 517. L^normant: sur les peintures que Polygnote avait execut^es dans la Lesche de Delphes, memoires de Tacademie de sciences, de lettres et de beaux arts de Belgique, Bruxelles 1864. A. Michaelis : uber die Composition der Giebelgruppen am Parthenon , Tubingen 1870. Bliimner ueues rh. Mus. 1871. 2 18 19 I ( »»r \i\ III. Jam veniamus ad ea aedificia describenda, quae, quamquam pro anatLematis in universum habenda non sunt , tamen intra fanum Delphicum fuisse traduntur Quorum pulcherrimum et praestantissimum fuit templum illud Apollinis, de quo nunc dis- putabimus. Si ApolHnis templi Delphici mentio fit, in universura id in telligitur, quod Alcmaeonidae Athenis expulsi ab Amphictyoni bus Delphicis aedificandum redemerunt atque Spintharo Corin thio architecto usi medio sexto saeculo a. Cli. multo magnificen tius quam obligati erant, exstruxerunt. cf. Paus. X 5. 13. Herod. II. 180. Sed quattuor alia templa, antequam illud ae dificatum est, Delphis Apoilini fuisse Pausanias narrat X. 5 9. Quorum vetustissimum factum esse ex ramis laureis , qui a Tempe Thessalicis apportati essent, alterum ex cera apium pen- nisque, quod ApoUo ad Hyperboreos misisset, tertium ex aere fabricatum in terrae hiatum cecidisse et igni esse consumptum traditur, quartum, quod Trophonius et Agamedes ex lapidibus exstruxisse dicuntur, olympiadis undesexagesimae anno prirao ^avrojUaTOv" deflagrasse Herodotus narrat (V, 62). Templum autem Apollinis, quod Alcmaeonidis Amphictyones Delphici ae dificandum locaverant, quamquam templo Jovis Olympiaco niimb fuit, tamen in numero maximorum Graeciae templorum esse lia bendum satis constat. cf Ulrichs I. p. 71. Situm erat in Par nasso atque via, qua ad id ascendebatur, ne nimis iniqua esset, anfractibus erat munita cf. Eur. Jon. 727: mcuQS (Saviov nqog ^eov XQri<s%r^Qia V. 738 seq. nx shcs ngbg fitXa^Qa xal xSiiL^a fi€'jxlneiva toi ^avTm V. 741: inov vvV cx^og S^ ix^fvkaaas onov tl^rig. V. 743: pdxtQi^ Ss ecfslSov neQKpeQti dtC^ov Xdovog, Ut de structurae genere, quo templum erat aedificatum. pauca addamus, Ulrichsius I, 7l. ex fragmentis repertis parteni aedis interiorem Jonicis , exteriorem Doricis columnis fuisse m- gtructam lucutenter demonstravit , cf, E. Curtius anecd, Delph. p. 97. Praeterea aatem templum Delphicum pulchritudine or- naraentisque eis aedificiis pulcherrimis, quae Athenienses Pericle auctore exstruxerunt , inferius non fuisse, ex verbis, quae in fabula Euripidea, quae Jon inscribitur, mulieres Athenienses fa- ciunt, plane cognoscitur: (v. 184 seq.) : ovx ev lalg ^a^eaig ^A^dvacg evxioveg rfiav av — lai ^ewv fiovov ovS' dyivcdxiSeg ^eQanelai dUA xal naQtt -riof^'^ r^ Aavovg dMficov nQog — wnon' xaXXt^XecpaQov cpcog. — cf Pind Pyth VII, 9: ndcaiat yaQ noXieai Xoyog oficXeT *EQex^eog daicov, "AnoXXov, ol xeov ye do/uov Ilv^wvi 6cq ^ariiov evev^av, cf. Herod. V, ^2: tov %e vr^ov e^eQydaavTo tov naQaSeiyfiaxog xdXXiov. Antica enim terapli pars munificentia Alcmaeonidarum, qui liac re oracuU Delphici sacerdotum gratiam sibi conciliare stu- debant, ex marmore Pario, reliqua ex poro lapide erat facta cf. Herod. V. 62 Praeterea vero partes exteriores multo auro adornatas fuisse exeadem^ fabula Euripidea (v. 1 56) perspicimus: avd(5 iiri XQifinTeiv ^QcyxoTg firiS" eg XQvariQetg oXxovg. Cf. V. 191: AeQvalov vdQav evaiQec XQvaeatig aQnaig 6 Jiog naXg, De clipeis inauratis, qui ex epistyliis pendebant, jam sunra uictum est. Sed in primis simulacra, quibus templi fastigia ornata eranf, 8umma ^admiratione fuisse digna Pausanias demonstrat X, 19 4- jT« cTfi fv ToXg deToZg ^aTcv !kQTefxcg xal ArjTch xal ^lndlXm f "' rf''^«', ^^^'^ ^^ ^fi^ov xal Jcovvaog re xal yvvacxeg al \^vca6eg' rajiev Srj nQ^Ta avTUfvU^valog nQa^cag fia^Ti^g mfic^og eaTcv iQyaadfievog' Xqovov 6e d^g 6 vaog moceiTO ]^mtUvov nQaicav fjcev efieUev dnd^ecv t6 xQsm, rd d^ 2* f i 20 inoXemofiEva tov sv toXg dstolg x6(5^iov inolritfev l^vdgoa&mi^;, yivog fi^ xai oiiog 'A^n^aiog, fia^n^rig 6^ EvxdSfiov: Quae artis opera non ea aetate, qua templum est ex- structum, sed pluribus annis postea facta esse, ex artificum Atheniensium nominibus, qui finxerunt, colligere licet; nam Praxias et Androsthenes eis temporibus, quibus Phidias ille maximalaude florebat (cf, Miiller Handb. 112. A. 1), fuerunt. Qua de re simulacra iHa in optimis esse ponenda sine ulla du- bitatione conjicere possumus Neque uilus homo doctus hac de re dubitavit; sed inter omnes fere discrepat, qua ratione s.n- ffulae figurae fuerint dispositae; est enim in controversia, utrum ficurae quas Pausanias enumerat, in duobus fastigiis fictae smi an omnes in antico solo, quod prius ab eis , qui Delphos pro ticiscebantur, spectabatur; deinde etiam, quomodo fieri potuent, ut in Apollinis templo Bacchum deum ejusque comitcs repraesen tatos inveniamus. - Atque antea docti homineB ita statueruut. ut dicerent, omnes figuras in antico templi fastigio fu.sse pos.tas (cf. Visconti museo Pioclementino t. IV), quam scntentiam mter alios denuo defendit Kayserus (1. c. p. 49) ratus, po.tican. partem fortasse numquam esse perfectam. Ex eis quidcm, quae Pausanias X. 19. 4. dixit „.« 6^ iv tolg c.eto.g^ etfic. cog,. nequit, nt ntnimque templi fastigium artis openbus sit ornatum, cnm numerus pluralis Jstol^ quo usus est, modo ad unu., luodo ad ambo fastigia apud illum pertmeat.^ Cf. I. .4 o i, Ss tlv vaov ov naQ^evm^a Svofxa^ovacv , eg ro.rov ^m^ atv onoaa iv tolg xalovfiivocg dirolg xelrac - xa Seonu^^^ VIII 45 7: ^a Si onia^ev nenoirifieva tv lot? asm,. IX 11 6: T« iv totg aetolg. Cf. V. 10. G. VIII. 4o.b Nec numero fignrarum prohibemur, quominus omnes m unc fastigio disponamus. Nam si novem Musas totidemqueahy^d. fictas cogitamus, nt viginti tres figuras habeamus, omues q ^^ quae Pausanias de eodem templornm genere narrat, accu «^- legerint, facile concedent, omnibns fignris locum supped« Velut. I. 245 dicit, in antica parte tempH Jovis Oly.^^^^^^^^^^ ginti nnam fuiBse figuras; totidem fere in utroque Parthen - fastigio fuisse constat. Itaque haec quidem causa nou est, q 21 nobis persuadeatur , eos, qui illas figuras antico fastigio tribui volunt, a vero aberrasse. Sed reputanti mihi, quid tandem in contrariani partem aff^erri possit, duae occorrunt causae, quibus utrumque fastigium templi Delphici simulacris ornatum fuisse appareat. Atque primum quidem animadvertendum est, id quod ad id, quod vohimus demonstrandum haud exigui est momenti, quod oranium illustriorum templorum utrumque fastigium artis operibns ornatum fuit. Itaque vix veri est dissimile, templum AnolHnis Delphicum, umbilicum illum universae Graeciae, multis opibus iastructum hoc ornamento caruisse, cum praesertim eo lempore cxornaretur, quo Graecia artibus litterisque florebat, quo alia aham civitatem amplificandis templis vincere studebat. Sed haec leviora; venimus ad aiia eaque graviora Loci enim Euri- pidci, quem jam supra attuHmus (Jon. 187): alXa xal naqd Ao^iov tco Aatovg dMficov ngog — (onoav xa}Jki^Xt(faQov (fcog verbis ,^6l6vix(ov ngogconcov xaXXi§Xe(faQov g)cog^* utrumqne tastigium simulacris fuisse instructum luculenter declaratur (cf. Welcker aUe Denk. I. pag. 165. 166.) Idem declarat Pausa- nias loco supra commemorato (X. 19. 4.); nam legendum est cum Claviero et tribus codicibus nuper repertis: ^^td nQcoxa^^ pro , rd nQogcona ; fieri enim non potuit, ut alter artifex capita, alter reHquas figm-arum partes fingeret, Verba autem ^^rd fiev (f»j TiQma'' suDt referenda ad antici fastigii figuras, quas Praxias, verba „ia 6* vnoXecnoveva^^ ad eas, quas in postica templi parte Androsthenes fecit. Ex his igitur, quas protulimus, causis, utrumquc templi fastigium simulacra habuisfle satis superque apparet. Pergimus ad id quaerendum, quod inter homines doctos discrepat, quae cuique fastigio figurae sint tribuendae. Ulrich- 8IU8 quidem (1. c. p. 72) eam sententiam amplexus est, ut dicat, simulacra Dianae, Latonae, Apollinis, Musarum, Solis occidentis in antico fostigio , Bacchi et Thyiadum in postico fuisse. Cui sententiae assentitur Letronnius (lettres d' un antiquaire p. 116) ahique. Conti-a primus, quantum scio, Welckerus, quae est ejus antiquarum litterarum scientia, (alte Denk, I. 155) perspexit, (■'- 22 23 I Solem occidentem non iij antico, sed postico ease pouendum quara sententiam plurimi recentiorum criticorum suam fecerunt. Cf. Bursian, Geographie von Griechenland I. p. 175. Stephani comte-rendu de la commission inip6riale arch^ologique pour Tann^e 1860 pag. 54 seq. Equidem idem sentio, sed aliis eisque diversis causis adductus. Welckerus enini putat, So- lem occidentem spectare ad sepulcrum Bacchi et ad treg menses hiemales, qui Delphis ei sacri erant ideoque cum Baccho ejusque comitibus esse conjungendum. Nec tamen ille, quantum ego existimare possum, verum vidit. Objiciendum euim ei est, in Parthenone Solem orientem dextra, sinistra Lunam occidentem fuisse effictos; idem observari potest in artis opere Eiidensi, quod Pausanias descripsit V. 11. 8. Perspicuum est autem, bas liguras ab eis, qui finxerunt, ad alias, quam Welckenis dixit, rationes revocatas esse. Inde non injuria sic statuere nobis videmur, ut artifices id egisse ut additis illis deis, Sole etLuna universum mundum, qui veterum quidem opinione gravissimis rebus intererat, significarent, existimemus. Cf. Stephani 1. c. 1860. p. 61. — Inter opcra autem, quae in templo Delphico fuerunt et ea, quae supra commemoravimus, hoc maxime intererat, quod cum in his Solem orientem fuisse inveniamus, in illis Sol occidens factus est. Tum etiam non obliviscendum est, in Par- thenone Lunam quoque occidentem fuisse, quam deam in templo ApoUinis fictam Pausanias non commemorat. Cum autem congtct Pausaniam in operibus describendis parum accuratum fuisse (ct. Welcker alte Denk. I. 156) , Jahnium (arch. Beitrage p. 79 recte judicasse, cum dicat , Soli occidenti ex altera parte respon disse Lunam orientem non esse videtur veri dissimile. Pausanias enim, cum plura ejusdem generis monumenta vidisset, Lunain orientem non enumeravit, quod omnes scirent, Solem occidentem cogitari non posse sine Luna orienti. Accedit, quod ipsa ratione plastica , quam antiqui artifices sequebantur , vere recteque illQ<i nos statuisse demonstratur. In antica enim templi parte iraaginibi'= Apollinis eorumque deorum, quibuscum arctissime conjunctus est. efficiuntur duodecim figurae, quem numerum etiam m postic». Luna addita habemus. Quae cum ita eint, nemo est, qui dubitet, nuin in poBtico templi fastigio et Sol occidens et Luna oriens, uibus deis universus mundus significaretur, fuerint repraesentati ; illos autera deos ante omnes sacris bacchicis interfuisse demon- stratur nonnullis locis Euripideis. Cf. Jon. 1074 : ataxvvonai xov noXvvfivov i^eov, el naQOL xoXXixoqokJc nayacg la^indSa i^ecogov slxdSwv oipeiai Bvvvxi>o<; dvnvog wv, oie xai Jiog dateQconog dvexoQevaev ald^rjQy Xogevei 6e 2ekdva xal nevtiqxovTa xoQac NtiQsog^ ai xard novzov devdtov re notafitov 6ivag xoQevofievo.i. Cf. Bacch. 113: dfKfl 6 6 vaQ^rjxag v^Qtaidg oacovad^' avjcxa yd ndaa xoQev^fei^ BQOfiiog evT dv dy^ ^idaovg etg oQog ecg oQog, ev^a fxivec ^rikvyevrig oxkog d(f iatmv naQa xeQxcScov t oiatQri^eig Jcovvao^. — Praxias igitur et Androsthenes eandem rem, quam Phidias in Parthenone omando, significari voluerunt, sed ita, ut sacrorum Baccbi habuerint rationem. Quum cnira sacra bacchica fere i^emper nocturno tempore facta sint, summis laudibus artifices illi digni videntur, qui deos, qui universura mundum eignificabant, tali raodo finxerint, quo supra fictos esse statuimus. Cf. Eur. Bacch. 485: %a 6* ieQa vvxTWQ rj fie^^ rjfiiQav TeXelg] vvxTcoQ %d noU.d' aefivoTTiT eXec axoTog, Soph. Ant. 1146: cco nvQ nveovTcov XoQdy* aaTQcov, vvXccov (f^eyfidTcov miaxona I 24 25 nal Zrivog yeve^Aov nqoifavrii^* (o Na^caig aaig afna nsQinoXoig GviaiaiVf ai as fiacvofjisvai ndvwxoi XOQSvovGi xbv Tafxiav "laxxov, — Cf. Eur. Phoen. 226. (o Xaixnovaa ntTQa nvQog SixoQVifov dkXag vnsQ uxqcov. Cf. Eur. Jon. 714—717. Praeterea veri simile videtur artifices, qui tapetum illud, quod Euripides in fano Delpliico fuisse dicit, intexuerunt, artis opera in postico fastigio facta ad imitandum sibi proposuisse. Nam in pictura illa textili Solem etiam occidentem atque Noctera, quam stellae comitantur, orientem fuisse , scriptum est in Euri- pidis Jone (1146—1158;: svr^v J* vcfavial yQannaatv jotald^ ixfai' OvQavog ai^QoiC(^v dcjQ sv ai^sQog xvxXio ' innovg fxsv riXavv sig zsXsvtaiav (pXoya "HXiogj s(ftXxo)V XafinQov "^E^SnsQov (fdog, fiisXdfinsnXog Ss Nv^ dasiQcozov Cvyolg oxrifi snaXXsv daiQa J' cofxdQisc ^6rJ. nXscdg fisv ^si fxsaonoQov 61 al^sQog, u TS ^KfriQrig 'QQitav vnsQ^s ds ^AQXTog aTQS(fova^ ovQaTa XQvai]QSt noXi^ xvxXog 6e navaeXrivog r]x6vT^r dvo) fir^vog SiXijQrig, ^Yd6sg %s vaviiXotg aa^fsararov arjfistoVy iq te (fcoa^foQog Ecog 6tcoxova' darQa, — Quibus rebus expositis nemo erit, quin intelligat, Solem occidentem, cum sacris bacchicis interfuisse crederetur, in postico templi fastigio fuisse sculptum. Quae sententia confirmatur vase, quod ab Stephanio l.c. 1860 tab. III. in publicum editum est Quod vas ita est effictum, ut Solem occidentem oriens Luna con- sequatur et uterque deus Bacchantes intueatur. Itaque haud procul ab vero abesse nobis videmur, si conjiciamus, eos, qui vas fabricaverunt , artis opera, de quibus agitur, esse imitatos. Quum autem in eo praeter Tbyiadas ahae figurae bacchicae repraesentatae sint, Satyri, paene necessario sequitur, ut idem ftataendum sit de postica parte templi Delphici. Quod si recte dLxiraus — esse autem rectura neminem ea, quae disputavimus, incertum sinent - probabile est, in antico templi fastigio praeter figurafi supra commemoratas alias etiam, quae ad ApoIIinem pertinent, fuisse factas, id quod etiam Welckerus probavit. Denk. I. 158. 164. Solem igitur in postica parte fuisse, ex eis, quae diximus, luculenter perspicitur. Accedit, quod Pausanias ipse , si verba ejus recte intci sc conjungamus, idem affirmat. Antici enim fastigii figuras enumerat particula „xat" adhibita; in imaginibus autem postici enuraerandis utitur particula „re'* reliquasque addens particula „xa^". Itaque conjugenda sunt verba: l^QzSficg — 6vatg rf 'Hmv. d, Welcker I. c. p. lb\ A. 25. Boetticher zu den Bildwcrken der dreiseitigen Basis in Dresden in Gerhard's arch. Zeitg. Jahrg. XVI. p. 219. Anm. 10. Antequara exponamns, quo modo fieri potuerit, ut Apollo et Bacchus , dei inter se diversissimi in uno eodemque templo repraesentarcntur, errorem corrigamus, qui apud criticos invenitur. Welckerus enim aHique| Apollinem in media antici fastigii parte, Latonam vero et Dianara juxta eum collocatos esse statuerunt. Haec sententia raihi non probatur, quum aliena sit ab eis, quae Pausanias scripsit. Nam in enumerandis figuris non dicit : Jattv '^mic^ xal '^n6XX(iJv xat ^i^ jw,*' sed : Jaztv "AQTSfiig xat Arjrco m JtioXX(ov. Latonam igitur medium locum habuisse nemo non videt; incredibile enim est, Pausaniam ea serie figuras recen- mse, ut omissa media ab altera parte ad alteram transiliret. Practerea autem imaginibus plurium vasorum docemur, Latonam pleruraque in mediis liberis fuisse collocatam. Denique merao- madignum est, et Latonam et Dianam Delphis sumraara ha- ^uisse venerationem ; et Dianam templi Delphici fuisse participem leseer ita tirmavit, ut ne tenuissima quidera restet dubitatio '^- Jahn's Jahrb. 65. p. 673. Restat igitur, ut paucis expliceraus, qua ratione arabo dei, mo et Bacchus , qui operibus illis sunt celebrati , inter se WDjancti smt, Pervulgatum enim est , fanum Delphicum soli 26 27 ApoUiDi sacrum fuisse. Quod qui judicaut, judicio 8uo falsi sunt. Quamquam enim ille maxime colebatiir, Bacchus etiam suum cultum liabebat. cf. Plut. de E apud Delphos 9: (f (Jiovvdt^) Twv JehfUiV ovSh ri%iov ^ xt^^Anollmi (.imanv. — Quod etsi primo aspectu mirabilius dictum videtur, cum dei illi diversissimi sint, tamen ubi accuratius de eis quaesiverimus, ambos necessitudine quadam conjunctos esse cognoscemus. cf. Michael Roes, de Baccho Delphico Bonnae 1865. - Inter Apollinem et Bacchum haec simiiitudo intercedebat, ut divino furore incensi putarentur et qui oracula Jovis patris adrainistra rent atque ederent. cf. Strabo X. 717. ot fiev ovv "EUr^vi; ot nXstaxoi Tc^ JcovvCi^ nQocidecav xal t(f ^AnoXlmi. m t^ ^ExdTij xal TttTg Movaaig xai JrifiriTQiy vri Jid, to oQyaan- ddttxov ndv xai ^axxixov xai to xoQcxoVy xai %o mql m jBXexdg fivaicxov, Cf. Eur. Bacch. 297: fidvrcg 6' o Sacfxcov oSe ' ro ydq paxxevaifior xai to fjiavccoSeg fiavTcxrjv noXXrjv exec, otav yaQ 6 i^eog eg %o coifi fA^g nolvg Xeyecv %o fxiXXov lovg fAefcrivorag nocel Cf. Plat. Phaedr. p. 244. C. F. Herrmann gottesd. Aherth. §. 57. 16. Stephani 1. c. 1861. p. 57. Unde factum est , ut ab veteribns ipeis Apollo et Baccliu^ saepe pro uno eodemque deo haberentur. Quam rem , ut alia omittam, ex eo cognoscitur, quod ambo dei saepius cura arte cultuque arcte conjuncti tum eisdem insignibus comitibusque m structi sunt. Cf. Menand. rhet. IX p. 329: "^ IfxMfS xal m^ts, an^ cov ydQ dQXOfiBvog 6 Xoyog elg ae xac xeXevxr^m, nom; ae nQogriroQcacg nQogif^eylofxac^ ol fiev ae Avxeiov hpva, oi Sk J^Xcov, ol 6e Uaxacov, McdQav ae HeQoac hjovm. '^QOV Aiyinrcoc, av yaQ eig xvxXov xdg &Qag ^^^^;/'^'^"' exi^acoc, JeX(foi 6i ScnXfi nQogrjoQcq TCfn^aiv AnoU^ xai Jcowaov Xiyovreg, a Dio ChrysoBt. XXI, 11. p. 570: xai toi xov fiev'AnoXXco xac tdv'HXiov xac tov Jcovvaov hioi (faciv etvac tov avtov. Cf. Macrob. Sat. I. 18. 6, Cf. Servius zu Verg. Aen. III, 93, Insigniura autem, quae utrique deo tribuebantur, notissima ^unt tripus, caprea, draco, id quod artis operibus servatis demon- stratur; sed veJ ea iusignia, quae utriusque dei propria sunt, modo ApoIJini modo Baccho tribuebantur. Velut tibiam et sy- riiiga, quae fere semper sunt instrumenta bacchica, Apollo ejus- qoe comites habent. Cf. PreJIer griech. Myth. I. p. 215. Welcker Denk. III. Tat. 31. Elite cerem. tom. II. pl. 80. 86. 86 a. Plut. de mus. 14. 4 : xai rj ev Ji^Xcp 6e tov dydXfiatog mov d(fiSQvacg exec ev fiev t^ SeScq to^ov, iv de t^ aQiaieQ^ ta^iTa;, twv trjg fxovacxrig oQydvoov exdatrjv tc e^ovaav ^ fiiv rcQ KvQav xgaiec, rj 6' avXovg, rj 6' ev fxeac^ nQogxeifievrjv exei i Gioimi avQcyya. 'AU.d firp; xai t(p xataxofic^ovtc nacSc Txy Tfjimxriv Sd^fvrjv ecg Jehpovg naQOfiaQtec avXrjtrig, ^«^ ra $ 'YneQ^oQt(ov Se leQa fiet avXd^v xac avQcyyoov xac xcd^d- mdg ir(v JriXov (faac to naXacov atiXXeaac. "AXXoc 6i xai mov lov ite6v (faacv avX^aac xai^dneQ tatoQel 6 aQcatog fie- ^v noiT^xrfi AXxfidr ^ 6i KoQcvva xai 6c6ax^vac tfriac tov AnoUMva m A^vdg avXecv, Lyram autom, quae in primis ApoUinis propria est, Kacchus eique, qui eum comitabantur, Satyri, Maenades, Silenus i^ibent. cf. Wieseler, Denk. II, 373, 405, 437. Tnm etiam hederam Apollini, Baccho laurumfuisse '^ constat. cf. Aesch. frag. 394 ed. Dindorf : 0 xiaaevg "AnoXXtov 6 xafiacog 6 fidvtcg, ^- Macrob. Sat. I. 18. 6. ^ieseler Deuk. I. 204 ^* I. c. I. p. 197 Anm. 3. aoiD. hym. XXVI, 9 : **<?a^ xai 6d(pvn nenvxaafi^og. sa- 28 Eur. frag. 480. ed. Dindorf : Ssdnoia (fd66a(fV€ BdxXe, naiAv ^Anonov €vXvQ6. Welcker alt. Denk. I, 155 Anm. 22. In vasis quoque Bacclmm ejusque comites lauro ornatos habemus. cf. Tisclibein engravings t. II. pl. 45. I. pl 38. Clarac mus6e de sculpt. pl. 701. No. 1660 A. Wieseler Denk. II. N. 425. Deinde gryphcm, animal ApoUini proprie sacrura, habet Bacchus. cf. Dubois-Maisonneuve. introduction k l'6tude des va- ses pl. II. Wieseler 1. c. II, 718. Praeter instrumenta, plantas, animalia, nonnulli homines cuin utroque deo conjuncti sunt, Orpheus (Preller 1. c. II. 48li), Maro Odyss. IX, 197), Anius (Preller 1 c. I, 531) Et Apollodorus (I, 14. 1) Apollinem artera vaticinandi a Pane edoctura, Eusta- thius (ad Odysseara p. 1816, 4) Bacchum a Musis educatum esse narrant. Neque id negligendum est, Musas, Apollinis co- mites a Nymphis, quae inter Bacchi comites sunt, principio haud multum distare (cf. Soph. Oed. Rex, 1105): ^ ^ ^ €v^* 6 Baxxecog ^eo^ vaicov in axQcov oqswv a evqr^fia Sb^aj €x Tor, Nv/xcpav "EXixi»}ViScov, olg nMcxa (Svfind^€c, Soph. Antig. 965: (ftXavXovg % riQeMs Movaag. cf. Diod. IV, 4 Plut. quaest. conv, VIII. prooem. 5. Paus. I, 2. 5. 31, 6. nec minus in vasis esse mulierum figuras, quae utrique deo tribui possunt. cf. Wieseler Denk. II, 488. Apollinem autem a bacchicis personis stipatum fuissc demonstratur pluribus vaso- rum imaginibus. cf. Welcker 1 c. I, 154. Anm. 21. Wieseler Denk. II, 240. Clarac, mus6e de sculpt. pl. 126. 129. Quum igitur ambo dei tam arcta necessitudine contineren tur, ;haud raro accidit, :ut artifices alterum juxta alterum (cf. Gerhard, auserl. Vasen Taf. 14. 16. 17. 35. 39. 67. 138. 142. Millin gal6rie myth. II, 32.) fingerent atque nonnulla vasa si- mulacris templi Delphici tam similia facta sunt, ut in una vasis parte Apollinem , in altera Bacchum comitibus utriusque additis repraesentatos habeamus. cf. WieBeler Denk. II, 425. Gerhard 29 auserl. Vasen, tab. 25. .32. 73. Ehte cerem. tom. II. p. 39 a. Wieseler 1. c. II, 394.- I, 308. Quoniam de insignibus, quae ApolJini et Baccho communia fuerunt, disputavimus, restat, ut pauca de cultu eorum addamus. Pausanias quidem tradit, ambos deos cum multis Graeciae locis (cf. I, 31. 4. II, 30. 1. IV, 27, 6. V, 15. 4.), tum etiam Del- phis sacra communia hahuisse. Dicit enim Thyiadum Delphica- rum furoribus deum utrumque esse celebratum cf. X, 32 17. ai Qvid6€g Tcj) Jiovvacp xal jm "An^XXcovi fiaivovzat. cf. X, 4. 3. Plut. de Iside 35. Welcker 1. c 1. p 158. Panofka, tiber Dionysos und die Thyiaden, Vortrag in der Berl. Acad. der Wissenschaften Marz 1852). Praeterea autem inscriptionibus nuper inventis Baccho tres menses hiemales Dadophorium, Poe- tropium, Amalium, ApoUini novem reliquos Delphis sacros fuisse demonstratur. cf. L. Weniger, die religiose Seite der grossen Pythien, ein Beitrag zur delphischen Heortologie p. 5 Quibus expJicatis licebit vasorum mentionem facere, quae quo arctissimo vinculo ambo dei conjuncti fuerint oculis subji. ciunt. In quibus aute omnia id enumerandum est, de quo di- 8putavit Wenigerus (arch. Ztg. 1866 N. 211 u. 212. tab. IV.). Bacchus enim et Apollo Delphos profectus ita sunt efficti, ut manu dextra data inter se amicissime consalutent. cf. arch Ztg 1865 N. 202. 203. tab CCII et CCIII. Satis mihi multa verba fecisse videor, ut ostenderem, mag- iiam Delphia venerationem et Apollinem et Bacchum habuisse idque artifices Athenienses aptissime ante oculos posuisse ita, ut in antica templi parte Apollinem, in postica Bacchum, cum co- mitibus collocarent. Restat, ut pauca dicamus de imaginibus, quibus metopae ornatae fuisse traduntur. Pausanias quidem de hisce artis ope- ribus nihil tradidit; Euripides autem (lon 190—219), id quod nobis gratissimum est, mulieres Athenienses, quae templum con- templantur, quinque saltem metopas describentes fecit. Quem auctorem secuti reperimus, in una fuisse effictum Herculem, qui, ab loJao adjutus, hydram Lemaeam interficit, in altera Bellero- phontem, qui cum Cliimaera pugnat, in tertia Athenam, quae I cf. Eu- i! 30 Enceladum gigantem prosternit, in quarta lovem, qui Mimanta fulmine percutit, in quinta Bacchum, qui thyrso alium gigantem necat Quum autem Welckeru8 de illis operibus accuratms di- sputaverit, eos, qui quod homines docti inter se dissentientes de eo loco Euripideo judicaverunt, intelligere volunt, ad eum dde- gamus. cf. alte Denk. I, 170—178 Antequam ad interiores templi partes describendas aggredia mur, memorandum est , in exteriore pariete verba fuisse inscri- pta, quibus quantus esset ager deo sacratus indicabatur. cf corp. inscript. Graec. 1711. Ulrichs I, 75. Deinde id quoqne addendum videtur, spatium templo proximum, quod maxime sa- crum habebatur (cf. Eur. lon. 44 seq.: Xa^Qalov (JodZv slg ^eov qlipac Jo^tov, vneQ 6b ^vixeXag SioQlcai nQo^vfiog r^v) muro vel cancellis a reliquo peribolo fuisse separatum. rip. lon, 1321: tQinoda yaQ XQiqatiiQLOV Xmovaa ^Qiyxov tovS' vneQ^dXXo) noSi.. cf. Boetticher Tekt. IV, 95. Quod spatium in inscriptionibus „aiUa" appellatum (cf. corp. inscr. Graec. N. 1688. 1. 35) a Boeckhio ,,%enevovg pars templo proxima maceria clausa" signi- ficatum, quin idem sit, quod Euripides ,,nvX(^lxaxa'' nominat, dubitari non potest. (lon 78: o>(o ydQ ex^aivovza Ao^^iov yevog tovS* cog ttqo vaov XaixnQa^ nvXtonaja Sdtfvrig xla- 6oi<Siv, Quia autem hac in aula jj^iofxbg 6 fieyag'',^ de quo jam Bupra dictum est, qui ab Euripide simpliciter „o ^(ofxog^^ sive ,y^(0fi6g'' nominatur, conditus erat, totum spatium muro saeptum ..^vfieXri^^ sive ^.^vfieXai}^ appellatum esse ab eodem poeta do- cemur. cf. Kayser 1. c. p. 134. Anm. 62 Wieseler in Fleck- eisen^s Jahrb. 75, p. 675. Quem locum ante pronaum esse si- tum opus erat, ut in sacris faciendis porta cellae aperta dei signum cemi posset. cf. Wieseler Denkm. I, 369. 40O. Sed hanc rem non ita intelligi volumus, ut, id quod Boetticberus defendit (Tektonik IV, p. 17 et 34), omnes victiraas in illa ara 31 fuisBe caesas putandem sit. Nam cum Euripides dicat (Androm. 1138.) in cella fuisBe „^(afjiov Se^ifxriXov iaxdQOV^^ ibi quo- que hostias fuisse immolatas pro certo habendum mihi videtur. Quoniam de exteriore aede dixi, nunc de interiore pauca dicam. Atque inter oranes constat teraplura Delphicum, ut plu- rima Graecorum templa, tres partes habuisse, pronaura, cellam, adytum, de quibus fusius disputavit Boetticherus (Tektonik der Hellenen. Pronaum quidem, de quo agimus, pulcherrime de- scribit Plutarchus (de garrul. 17.) hisce verbis: „xafc T(p teQC^ zov Uv&iov !An6XXcovog ov Tr(v ^lXidSa xal Trjv 'Odvaaecav ovSe Tovg IhvddQov natdvag eneyQaipav ot ^AfUfcxTvoveg* aXXd t6 Fvia^c aavTov xal to fir^Sev aYav xal t6 ^Eyyva naQa 6^ d%a. Plura autera hac de terapli parte Pausanias tradidit (X. 24, 1—4). Dicit enim ibi inscripta fuisse verba illa septera sa- pientium et quidera aureis litteris. cf Plin. nat. hist. VII, 33. Goettling gesaramelte Abhandlungen I. p. 239 seq. Quae verba quo pronai loco insculpta fuerint, cura de ea re nihil traditura sit, in medio est relinquendum Illud quidem ^Fvcoi^i aavTOv'^ modo Thaleti, raodo Chiloni, modo Pythiae ipsi tributum, quo deus eos, qui templum intrabant, veluti salutans compellabat (cf. Plut. de E apud Delphos 17: 6 fiev yaQ ^eog exaaTOV '^ficov evtav^a nQogtovTa olov dana^6fievog nQogayoQevei t6 Fvco^i aavT6v. o Tov XalQe 6r^ ovdev fieUv iaTiv.) „ipsiu8 frontl tem- pli" fuisse inscriptura Macrobius dicit (somniura Scip. I, 9). cf. Ferdinand Scliultz, die Spriiche der delphischen Sfiule in von Leut8ch'8 Philol. XXIV, p. 193 seq. Deinde in pronao fuisse E ex ligno factura commemoran- dum est, ad quod Atbenienses aereum, Livia iraperatrix aureura addiderunt. Nara tres litteras esse intelligendas jam ex eo se- quitur, quod Plutarchus (de E ap. Delph. 15) de duplici E verba facit. cf. Plut. de defectu orac, 31. Plin. n. h, VII, 33. Oujus de significatione Plutarchi libellus est conferendus, qui inscribitur: ,,neQl %ov E %ov ^i' JeX(folg/' 32 'I Tum in pronao fuit statua Homeri ahenea in columna po- sita (cf Paus X, 24. 2). Quam statuam Wieseler conjecit ean- dem esse atque in imagine illa, qua sculpta est apotheosis Ho- meri; tamen postea sententiam commutavit. cf. Denk. d. alt. K H 742. Porro in liac templi parte argenteam , non anream , crate- ram, quam CroeBus rex consecraverat . fuisae Rerodotus narrat (1 51) Prope crateram illam Aeginetas pugna Salaminia facta anathema posuisse idem est auctor (VIII. 122). Quod anathe- ma quamquam ex tribus aureis stcllis in aheneo malo mfixis constitisse llerodotus tradidit, tamen Boetticherus (Tektonik IV, 44) duas, quae ad Castorem et PoUucem heroes referendae fuisse contendit. Sed viro docto assentiri non possum ; inter om- nes enim constat, piaeter iUos heroes Apollinem, cui cognomen erat Delphinius, patronum a nautis cultum fuisse atquo dubitan non poteet, quin ad hunc deum tertia stella sit referenda. Denique id dignum, quod commemoretur, mihi videtur, Eu- ripidem poetam verbo „rvaXa-', quod saepius apud eum in fano ApoUineo describendo invenitur, uumquam ita usum esse, ut pronaum, id quod Kayserus (1. c p. 135 Anm. 08) voluit, s.gm- ficaret (lon 76, 221. 233. Andr. 1099). cf. Wieseler Fleckei- sen Jahrb 75, p. 676; sed mea quidem sententia verbun. lUud uno loco (lon 233) excepto ad adyton est revocandum , de qua re infra accnratius dicemns. Sequitur, ut de cella dicamus. Haec altera templi pars picturiB Aristoclidis ornata (cf. Plin. n. h. 35, 11), quae saepe „0 vaoi" Bive „(rijx6s" nominatur, a pronao porta satis magn» separabatur. cf. Eur lon 514 seq.: iv 66110K iot. ta ?tV. ovTtu) ddix vnsQ^aivu %oSe <os 6" in i^oSomv ovro? T(5vrf' axovofiev nvXav Sovnov, ihovra % ijSrj SeanotJjv oqSv naqa. Haec in cella aram Neptuni fuisse Pausanias^tradit (X, 24 4.) , quod „%o navrelov to aqxai6%axov xtrna rv xai noaet- da>vo(. cf. X. 5. 6, quo loco scriptum invenimus, Neptunum una cum Terra dea oracuinm possedisse, >uam tamen partem Apoll.n. pro Calauria insula dedisse Terram autem suam The- midi, hauc rursus Apollini donasse; hoc modo factum esse ut ApoIIo solus illud haberet. Nec tamen obliviscendum est Ae- schjlum (Eum. 1-8) in cnarrandis ois, qui possedissent, a Pau- saniao nairationc paulluluin dissentirc '). Neptuuo quidem ante Apolhnem natum oraculum Delphicum consecratum fuisse ei non muabuntur, qui secum reputaverint, Graecos antiquos aquam iu- struere homines divinatione credidisse. Constat enim, Pythiara cum vat.c.n..tnra esset, aquam Cassotidis fontis, quem i„ adyto fu.ssc mtra demonstrabimus , bibisse (cf. Paus. X, 24 7 Plnt de dcf. orac. 50.) ; quia autem oinnes fontcs a Neptuno proficisci putabantur, facile intelligitur, cur hic oraculi Delphici particeps Imsse crederctur. His permutationibus, quae inter siugulos deos factae esso ferui.tnr, id significari, eos necessitudine quadam in- ter se conjuuctos fuisse, p.aullatim autem alterius cultum praova- I".sse nemo est, qni non videat. Itaque oraculum Delphicum, ■juod reiTae fuit, ad Themin translatum esse, non est, cur mi' rc.,u.r, praesertira cum ex Aeschylo i.overimus, diversis illis no- mraibus initio eandem pcrsonara significatam esse. cf. Proraeth. tfiol de fxrjTriQ ovx anai fxovov Qefng xat Falay ttoUwv ovofidtcov fiOQtfrifila, Eadem sunt dicenda de Tiiemide et Apolline; nam iila ipsa, ut Apollo edidisse oracula et omnes Jovis y.^tfxcoiag'^ ad- m.nistrassc fertur. Qua de re conferenda est vasis imago dc qua Gerhardus dicit in libello, qui inscribitur: das Orakel der riiemis Berlin 184G. cf. Wclcker a. Denk. II, 325. Wieseler Uenk. II, 947. cf. Ahrens, iiber die Gottiu Themis, Schul- nacbrichton des Lyceums zu Ilaunover 1862 u. 1864. cf. Diod. » 67, 4; Qtniv 6t fw^oloyovGt /naviecag xal ^valag xat i^e- ^^iovg Tovg nBQl tuiv ^em nQwTtiv elgriyijaaa^ac xal to, neql 1) Ncptuno ante Apollinera natum ctiam Delum insulam fuisse, Ser vms (ad Aen. III, 73 ; ^haec primo Neptuno et Doridi fuit consecrata« comnientatus est. consecrata*) 8 32 33 Tum in pronao fuit statua Homeri ahenea in columna po- Bita (cf Paus X, 24. 2). Quam statuam Wieseler conjecit ean- dem esse atque in imagine illa, qua sculpta est apotheosis Ho- meri; tamen postea sententiam commutavit. cf. Denk. d. alt. K II 742. Porro in hac templi parte argenteam , non auream , crate- ram, quam Croesus rex consecraverat , fuisse Herodotus narrat (I 51) Prope crateram illam Aeginetas pugna Salaminia facta anathema posuisse idem est auctor (VIII. 122). Quod anathe- ma quamqixam ex tribus aureis stellis in aheneo malo infixis constitisse Uerodotus tradidit, tamen Boetticherus (Tektonik IV, 44) duas, quae ad Castorem et PoUucem heroes referendae fuisse contendit. Sed viro docto assentiri non possum ; inter om- nes enim constat, praeter illos heroes Apollincm, cui cognomen erat Delphinius, patronum a nautis cultum fuisse atque dubitar. non potest, quin ad hunc deum tertia stella sit referenda. Denique id dignum, quod commemoretur, mihi videtur, Ku- ripidem poetam verbo „yvaXa-', qnod saepius apud eum in fano ApoUineo describendo invenitur, numqnam ita usum esse, ut pronaum, id quod Kayserus (1. c p. 135 Anm. (38) voluit, s.gn.- ficaret (lon 76, 221. 233. Andr. 1099). cf. Wieseler Flecke.- sen Jahrb 75, p. 676 ; sed mea quidem sententia verbun. illud uno loco (lon 233) excepto ad adyton est revocandum , de qna re infra accuratius dicemus. Sequitur, ut de cella dicamus. Haec altera templi pars picturis Aristoclidis ornata (cf. Plin. n. h. 35, 11), quae saepe „0 vode" sive ..(Tijxos" nominatur, a pronao porta sat.s magn» separabatur. cf. Enr lon 514 seq.: iv donon eW. u ?«v'. ovnw ddii vnsQ^aivei to3e di <}' «71* e^66oiaiv ovroi xiovd' axovonev nvXmv iovnov, i^iwia x ^rfi) Jfff^rdnjv oqav naqa. Haec in cella aram Neptuni fuisse Pausanias^tradit (X, 24 4.) , qnod „%o nmnetov lo aQxatonaiov xirjia rv Mu iIotf«- ioovog. cf. X. 5. 6, quo loco gcriptum invenimus, Neptunuw una cnm Terra dea oraculnm possedisse, 'suam tamen partem Apoll.ni pro Calauria insula dedisse Terram autem suam The- midi, hanc rursus Apollini donasse; hoc modo factum esse nt Apollo solus illud haberet. Nec tamen obliviscendum est Ae- 8chyIum(Eum. 1-8) in cnarrandis eis, qui possedissent, a Pau- saniac narrationc paullulu.n dissentire '). Neptnno quidem ante Apolhncm natum oracuh.m Delphicum consecratum fuisse ei non m.rabu..tur, qui secum reputaverint, Graecos antiquos aquam in- struere homines divinatione credidisse. Constat enim, Pythiam cum vaticmatura esset, aquam Cassotidis fontis, quem in adyto fu.sse infra demonstrabimus , bibissc (cf. Paus. X, 24 7 Plut dc dcf. o.ac. 50.) ; quia autem om.ies fontcs a Keptuno proficisci putaba.,tur, facile intelligitur, cur hic oraculi Delphici particeps fu.s9e crederetur. His permutationibus, qnae inter singulos deos factae csso fcru..tu.-, id significari, eos necessitudine q.mdam i.i- ter se co.,junctos fuisse, paullatim autem alterius cultum p.aova- i".sse uemo est, qui non videat. Itaque oraculum Delphicum, quod rerrae fuit, ad Themin translatnm esse, non est, cur mi- rcmur, praesertim cum ex Aeschylo ..overimus, diversis illis no- numbus m.t,o eandem personam significatam esse. cf. Proraeth. tfiol 6e ixriTriQ ovx anaS fxSvov Qsfxtg xal raiaj noXX^v ovofiaTcov fio^cprjfica, Eadeiu sunt dicenda de Tiiemide et ApoIIine; nam iJIa ipsa, ut Apollo edidisse oracula et omnes Jovis y.^tfxcamg^' ad- mnustrassc fertur. Qua de re conferenda est vasis imago, de qua Gerhardus dicit in libello, qui inscribitur: das Orakel der Tliemis Berlin 1846. cf. Welcker a. Denk. II, 325. Wieseler iJenk. II, 947. cf. Ahrens, iiber die Gottin TJiemis, Schul- nac hnchton des Lyceums zu Hannover 1862 u. 1864. cf. Diod. . 07, 4: Qtficv 6a fwi^okoYovat fiavrscag xal ^vaiag xal ^e- ^Hovg Tovg neql z(ov ^ewv nQwzriv elgr^Yma^ccc xal ra negl 1) Neptuno anto Apollinera natum ctiam Delum insulam fuisse, Ser- vius (ad Aen. III, 73 ; ^haec primo Neptuno et Doridi fuit consecrata*) commentatus est. 34 ' „T ea edita esse veteres ipsi declarant (cf. Aescb. Prom. S 71 Pltlsth.. VII. 32. Ovid. Met. IV, 603). Quae Z versu. quo epici poetae «tebantur, cond.ta essent, hunc a Then>ide esse inventum duxerunt. cf. Clem. Alex. Strom. I, 80. tZaO^^o ii^S>ov ro l|«ft»eov ^avo^^av .^v yt-mxa /xa- IvoS^ eUv ^tav r^v Taavii.v st;etv. Acced.t. quod, Tt La ferebat" Themis Apollincm modo editum nectare et am- tl aluit atque „^^Mra,' ^ovis docuit cf. Hom^ h,m. ,n ApoU. Del. 123-24. Orph. hym. LXXIX, 16. Qu.bus sic ex X satis mihi demonstrasse videor. ve.eres Them.n non m ■ reum Jove, verum etiam cum ApoUine, qu> m prmu ,3.^«- L " JoviB administraret, arcte conjunCam fuisse ex.s m.^se e mcue causam fuisse, cur dea Delphis summo stud.o coleretur. fT ch. Eum. 2. Eur. Iphig. Taur. 1259. OresteB 164, q L tripodem ApolUneum ipsum T^emi.U fuisse narratur Apd. lod I, 41. Strabo IX, 646. 47. Ovid. Met. I, 321. IV, b4d. ■ Praeterea autem nobis demonstrandum est, quo modo fier. fa.um Delphicum, ut fama est, conditum csse (cf. Hom. hym. bant, ut eum veterem deum marinum, qui procellas mareqne gubernet, nautisque faveat et lucis deum, qui nubes procena^ que pellat serenumque coelum praebeat, arbitrarentur. cf. Eu • Hel 1454 seq. ApoUon. 4, 933. Quam ob rem Apolhm Del- pbinio ea loca faisse sacra, quae in mare eminent, promontoria, scopuli, insulae, fluminum ostia, nemo est, qui miretur. ct Z hym. in Ipoll. Del 144. 145. Curtius in dissertat.ne de lonibus p. 16 seq. et 35. - Plut. de soUert. amm. 36. Videmus igitur, quae propria sunt Apollinis et Neptuni, ea in unum Apollinem Delphinium coUata esse. Quin etiam haud raro accidit, ut, cum alteriuB sacra magis procurarentur , alter 35 deus ab altero pelleretur. Velut in Taenaro promontorio Apollo summam habebat venerationem (cf. Strab. VIII, 374.) j postea, sacris Apollinis omissis, Neptunum summo studio esse cultum constat. cf. Paus. III, 25. 4. Huc etiam pertinet, quod, ut Pausanias narrat, Neptunns cum Sole de Corintho certasse dici- tur. cf. II. 16. Hic fuit deus, cujus sacra Cretenses Delphos transtulerunt. Sed sensim sensimque factum est, ut Delphis opinione ApoUi- nem esse deum marinum obscurata talis esse deus putaretur, qui literis artibusque faveat et oracula patris edat. Quam in rem conferre licet vasis imaginem, quara Gerhardus in publicum edi- dit in libello, qui inscribitur: liber die Lichtgottheiten auf Kunst- denkmalern, Abhandlungen der Berliner Academie 1840. Taf. 1. 3. In qua ApoUo est effictus, ut, cum delphini ex aqua exsi- liunt, tripode alis instructo trans mare vehatur et lyra canat. — Apolhnem autem non amplius deum marinum cogitatum esse Delphis, id fabula illa significatur, qua Neptunum suam partem oraculi Delphici pro Calauria Apollini dedisse narratur. Quae cura ita sint, fortasse quis rairetur, quo modo fieri potuerit, ut posteriore tempore in templo Apollinis ara Neptuni esset, in qua sine dubio sacra facta sunt. Haec res ita expla- nanda est, ut Graecorum mos esset, ut sacra dei alicujus num- quam ab altero pelli deberent. Etsi enira novus deus majorem venerationem adii-iscebatur, quam is cui antea locus quidara fue- rat, hunc sua sacra semper habere opus erat. Velut Neptunus, quaraquam ad Minervam patrocinium Athenarura translatum erat, tamen sua sacra habuit, quae in Erechthei cella certis diebus semper fiebant. cf. Boetticher Tekton. IV, 113. Hunc ad cul- tum, qui Neptuno Delphis erat, revocandi sunt loci hi: Aesch. Eum. 27: nXetaiov T€ TtrjYoig xal Ilocfsc^covog xQarog xaXovda xal ziXeiov vipKSxov Jia, Eur. lon. 446: dv (^noXkoov) xai JloaeMv Zevg ^' og ovQavov xQaieX vaovg Tivovreg dScxiag xevtoaere. cf. Gerhard auserles. Vasen tab. 175. 36 ^ . • .11 n fuisse duarum Parcaium siraulacra Pausa- nias narrat; loco tertiac cfhcta c.a ^ ^^ ^ 4 Dell.h. ,,e et ApoUinis ^^--^0'- -^f^^^ft ''4- vo,.;o,iv.r. - 2: TO ^«0 Mot^os «JefO»^"* naviMov ^v cf. Aesch. Eum. 172: monstravimus, nemo non v.dct. ^^^ •^" ^^ .= - ^riii 5>7 1 Preller gricch. Mytli. 1, 'ii^- ""' ''t; '• 1 Parcas in templo Dclphico eff.ctas fuisse, i Duas autem Parcas in v 1 ^^^^j^ ^j ,uod Plutarchus "'^-J ^ JC ^' P ^^^^^^^ eas opi..io cs- :rJ reicTerr 1X1 ...^I P..en . seiner Zcit- ^no" a^d::i -■, -is opera, in .uihus ima^s Postremo ^^.^^. ^^^^^. ^^^^ ^jaenhcnd,., Parcarum videmus, lere omu.ci p ™,,t,.nem fictorihus no.i eumdeaeproptergravitaten.hen.gna.umatu.em^c pracberent. cf. Wieseler, Dclc. I, 44. II. J21 ^o. 840 838 a, I, 405, II. 858. I. 120 1. ^^^^.^^^ Deinde in cella fuit sol.um ferreum, .n fi«o sedens carmina sua, quibus ApoUinem celebraret, cec.u.ssc '"^- Derue^^-in^tlt fuisse aram Pa..sa..ias na.rat X, 24 4 ;/cf. OvLbccU, Gallerie heroisch. ^^^'^^^Z Quamaram, quae ab aliis quoq,.c -''?»-''";— „,„acn. ^, Wieseler, Fleckeise.. Jahrb. c ^■^^^^[rZ.ni^^r.n. « vnirr) ^«TTta" nommabatur, VVieseier aigum • • firmiflsimis Dicit enim, aram, quae ,,xoivri tozi nivit tirmissimib. ^iv.i*. , r, -0«^ ntdue diver- sam esse, ah ea, quam m cella tu.ss 37 Annali dell inst. di corresp. arcli. vol. XXIX 1857; intorno alP onifalo Delfico. Recension von Merians Topographie von Del- |)lii. Basel 1853. und J. Kayser: Delpbi. Darmstadt 1855. in Jaliu s Jabrb. 75 p. 678. Quoniam de cella eisque rebus, quae m ea fuisse tradun- tur, diximus, restat, ut de adyto, tertia templi parte pauca dicamus. Qua in re ante omnia monendum est, templum Del- pliicum longe aliter institutum fuisse atque cetera templa. Id euim, quod illud ab bis difterebat, erat oraculum, quod in adyto fuisse constat (Boctticherus, Tekt IV, 301 seq.). Quae templi pars, qua rationc a cella separata fueiit, inter doctos homines (liscrepat. Pausanias enim, qui hac de re nihil tradidit, adytum quod jov vaov 10 iacoidTCO X, 24. 5 nominat, nihil aliud, nisi appendicem, ut ita dicamus, cellae habuisse videtur. Quum au- tcm Euripides (Andr. 1142-43) noXXoi 6^ EJiimov fisyadeg ex re TQavfiaTfav aviol y v(f^ avicov aTSvonoqovg xaT e^66ovg ') commemoret, ostium adyti fuisse angustum, cellam ab adyto inuro sive pariete , non velo , id quod Ulrichsius p. 84 judicat, separatum fuissc elucet. Unum autem ostium adyti fuisse mul- tis locis allatis idem demonstrat p. 79 seq. De reliquis, quae ad structuram adyti pertinent, quod ex naturali antro et aedificio nianu facto constitisse constat, elegantissime disputavit Wieseler (Jahns Jahrb. 1 c. p. 690). Postquara Iiaec de adyto praefati sumus, nunc ad res, quae in eo erant, describendas aggredimur. Ac primum quidem Pau- sanias X, 24. 5,, quem de adyto nihil tradidisse nisi verba: 1) VVieselcr enasse raihi videtur, cum (Jahn's Jahrb. 1. c. p. 686) verba „(jT£ro?rd^ou^ xar' e^oHovc,'' non ad adyti, sed cellae ostiura re- ferri vult. Nam Neoptolenius, postquam in adyto ab Delphis petitus (cf. Andr. 1114. 1119.) iu cellam recessit (1120), armis ex poste januae, qua adyti ostium operiebatur, arreptis (cf. 1121: xal KaQaardSot; x^anaard Tev/',{ naaaaXov y.a^aQKaaat;) juxta aram , quam in cella fuisse supra demonstravimus, resistens, hostes, qui angusto ostio eliduntur atque ex- animantur, in adytum repellit; deinde impetu repetito Neoptolemus ad aram illam interfectus est. 38 ii Si xoi- vaov t6 BOmdxm naqiao^ te k aM oh'roc xal tvcovv :4n6U.voi ayaX^a dv&xeua." dolemu^, in hac .emph JLte fuisse simulacrum ApoUiuis aureum narrat. Hoc ad s.g- num quod posteriores quoque scriptores commemorant (cf. Lo- brk Iglaoph. p. 572. Boetticher Tekt. IV. p 318) revocan- d m essf arfis opus, quod R. Rochettius in pubhcum ed.d^, ve- risimileest. cf. mom -^. ph XXXII, 2. Mus Borb vol V t 9. Deinde etiam conferendi sunt numm. ahquot, m qmbus mago simulacri illius servata videtur esse. cf. Mr Denk n 134. Berliner BlStter fiir Munz-, Siegel- und Wappcnkunde Bd V Taf. XVI. n. 8. Cohen mfed. IV. tab. XIV. Weseler Supplementband zn den Denkmalern Bd. II Taf. I. n. 4. Tum plures lauri in adyto fuerunt. Quod qn.dem qua,n. ouam a multis criticis (cf. Ulrichs p. 106 u. 107), qu. jud.cant^ coronis solis vel ramis laurais adytum fuisse ornatum .n dubn.m revocatum est, auctoritato scriptorum et vasorum firmatur. cf. Wieseler 1. c. p. 683-89. Pausanias enim, ut jam supra com- .nemoratum est, primum templum Delphicum ex laur.s factmn esse narrat. Sequitur, ut lauri circa oraa.lum fuennt, quas cm templum, de quo agim.is, exstrueretur, delere nefas erat. Prae- terea aJtem eorum, quae contendimus, a,.ctor est Eunp.de^ 1„ fabula enim, q..ae lon inscribitur, Mercunum .ta d.centem facit : 76—80 : 0^^ f s da^fvtoStj yvala /Jr.ffo/tat rade 10 xQav»ev Sg «v i)cfid»to naiSoi nfQC, oQu. ydQ ix^acvovTa Ao^cov yovov idv(J' <o? nQo vaov XannQd d^ nvkcifiata ddffviqg xlddocacv. Verba Jacfviidri yvaXa", quae plures arbores gignificant, ad nihil alind, nisi ad adytum pertinere, nemo, qui verba accu- ratius perlegerit, non videbit. Neque enim Mercurium, qu. «ra- culum, quod in adyto solo edebatur, auditurus esset, .n lau,-e- tum templo vicinum abiisse potest putari et lonem , qu. egred,- tur, ramos laureos in templo, ubi habitabat, defregisse, necessa- rium erat, ^ ;iii Si ea, quae modo diximus, recte sese habent, id quod au- bitari nequit, verba quoque (v. 116) „x^7ra,r ej a^avaic.- ad 39 lauros, quas in adyto fuisse putamus , non ad alias esse refe- renda facile intelligitur. Nam ut jam supra commemoravimus, vetustissimum templum Delphicum ex lauris, quae ex Tempe allatae esse dicebantur, factum esse fama ferebat. Quarum lau- rorum', quae neque vetustate neque incendio, quod superius tem- plum consumpserat, deletae essent, ramos j,xri7T(ov e§ a^avarwv" ortos esse ab Euripide pulcherrime dici, quis est, qui non videat? Alter locus Euripideus, quo quod contendimus, firmatur, in- venitur in Andromachae versu 1114: Tw Se lc(fr^qriq ag vffeidxrixBt Xoxog 6a^vrj axmad^elg, et vers 1118. 1119: 01 6* o^v^iqxiotg (fadydvoLg (jonXtafiivot xevTova dTSvXrj natd* l^xi^licog Xd^Qct,^ Quum enim Delphi, qui Neoptolemum interficere sibi pro- posuerant, sub laureis ramis delituisse narrenturf, in adyto, ubi rem gestam esse supra vidimus, non unam solum laurum, sed laurctum fuisse verum esse significasse satis est. Denique eorum, quae Aristophanes (Plut, 212) dicit, men- tio facienda est: 1X0) tiv dya^riv ikniS^ i^ (av etns fiot 0 0ot^og avTog Ilv&txriv aeiaag 6d(pvriv. Quae ad verba scholiasta adnotat: (paatv^ (og nXr^^siov tov iqlnoSog 6d(fvri taiacOj rjv ^ Tlv^ia, r^vixa iXqr^afi(^6et eaetev. cf. Wieseler, Jahn's Jalirb. p. 687. Deinceps de vasis est dicendum, in quibus adytum fere sem- per ita est effictum, ut laurum quoque videamus. Dicet fortasse quispiam, cum ApoIIini omnino sacra esset laurus, ei rei nihil argumenti esse tribuendum. Sed eos, qui rem ita sese habere putent, non recte judicare, demonstrari facile potest. Nam, ut alia omittam, hac in re imago illa in vase efficta, quam Maisonneuvius peint II, 67. et maximam partem Boetticherus Baumcultus fig. 2. exprimendam curaverunt, quam contemple- raur, digna videtur esse. Quod artis opus ita factum est, ut praeter omphalum et tripodem, quibus rebus adytum significari infra demonstrabimus, laurum taeniis et tabulis votivis, quae for- niam habent diptichorum, instructam conspiciamus. Quibus re- 40 bus cum eas solas arbores ornatas fuisse , quae sedes deorum esse putabantur, constet, quin laurus illa eodem modo culta in adyto, sede propria Apollinis, fucrit, dubitari nequit. cf. Boet- ticherus 1. c. p. 39 seq. Ne autcm mirum videatur, in artis operibus plerumque unam, raro plures lauros repraesentatas esse, artifices antiquos saepe plures re8 effieta una significasse, omnes artis antiquorum non imperiti perspectum habcnt. Alia argumenta, quibus laurum in adyto fuissc demonstre- tur, Boetticherus 1. c. p. 346, 347 attulit, quamquam vir doctis- simus hac de re in magna inconstantia versari mihi videtur. Scripsit enim p. 346: Kein Wunder, wenn so cin Apollinisches Orakel ohne Lorbeer gar nicht zu denkcn, wcnn keine Apolli- nische Geomantie ohne ihn moglich ist; denn aus dcm Lorbeer fliesse die Erdoffenbarung, sagen dic Alten, und die Sage von der au8 dem Erdschlunde emporgesprossenen Daphne weist sehr schon auf diese reine und geliiuterte Divinationskraft des Lor- beers hin. Aus dem oben Gesagten erklart sich denn auch die Unerlasslichkeit dieser Pflanze bei allem, was nur an Apolliui- sche Verkiindigungen oder an Handlungen erinnert, die in sei- nem Dienste ausgerichtet werden; es erlosch mit Recht auch die Kraft des Orakels, als der delphische Lorbeer zur Zeit dcs Julianus Apostata verschwand/' Quae cum ita sint, iu adyto unam vel plures potius lauros fuisse nobis persuasum est, quamquam extra tcmplum alias quo- que singulas in peribolo exstitisse concedimus. Velut Piudarus Pyth. VIII, 19 laurum nocav IlaQvaaidav nominat. cf. Ran- gabe, antiq. hell. II, 327. Porro in adyto fuit tripus ille, in quo Pythia vaticinandi causa sedebat, de quo tripode diligentius disputavit Wicselcr in dissertatione quam inscripsit: iiber den delphischen Dreifuss. Quem tripodem super illo terrae hiatu positum esse et quidem eo consilio, ne Pythia, quam vapore, qui cx eo escendcbat, con- citari fama ferebat, in eum incideret, Diodorus narrat. XVI, 26. Prope Pythiam autem sacerdotes Delphici sedebant, qui dei responsa litteris mandata eis, qui oraculum consultum ierant, referebant. cf. Eur. lon, 414 — 16: 41 ijAtffe ^a r' I?», ^«^ &„ J. .;i;^^-^ ^^^^ 01 nltjaiov itaaaovat tQinoSo?, J ^eve r P, . f ^r/ "^"''^-' "''^ ^"^Q^-^^ev naXol ct. Pliit. de lief. orac. 51. De Imjns tripodis oiigine fabularun, scriptores l.aec refe Tc un. Sr'"'^ f ""' •^"'•^'™ ''^''^ - -^ - actum. Q„,bus oraculun. Delpbicum consulentibus , quid <le csse dana,..a P.scatores .gitur oraculum secutos, tripodem sen al otf r-JT •^"'^"' •*""" *- n>a,nu«',.o„ore.„ Z' asse. Quo facto Solonem consilio perspecto eum ApoUini Del- l.b.co esse consecrandum censuisse. cf. Plut. vit. Sol 4 T i™„m^.uis!e tradunt E,;ripid:; S.^ xrS^J^— ^" « 0oT^e, TQinoSi iv ^Qvaeaj 9daaeig) et Ar.sto])baucs (Plut. 9: ifeano,iei tQinoio? ix xevaijXiXTov), quamquam eun., quo Pytbia posteriore tempore utebatur ex «tn "" TT "' ''""'"'''' '• ■=• 13. Quanta autem sacer et tot, Graec.ae communis nominatur. cf. Eur lon 91 • 'ElXttSog. '■^''tovi leQoc, ci86: ZQcnovg xoivog Postremo id nobis addendum est, Wieselerum I c I9_9-4 ..o„ e.™sse cum, quamquam ipse in adyto plures tripodes, q^l n a..atbematum numero habendi si..t, positos fuisse probav.t «ntra a,.os criticos (cf. Boetticber, Grab dcs Dionysos Peter mi. AV, Burs.an, Geograpbie von Griechenland p. 77). ibi duos Apol ,„,s, alter ad Baccbi cltum perti..uerit, fuisse neget. Idem U-c. lo) tnpodem neque pelle anguina opertum, id quod usque d hoc empus credebatur, neque Pythonis vel Baccbi' sepu crum e«3c habendum optimo ju.-e contendit. Eationes enim, quibu" 42 Bententia nititur, graviores sunt, quam ut dubitari possit, quin recte conjecerit Porro fontem in adyto fuisse nonnulli scriptores comme- morant Quem nuUum alium esse, nisi eum, qui Cassotis nomj- nabatur, ex Pausaniae verbis ' elucet. X, 24. 7: rav.ri, ^r,, Kaaaoicdog Sveai^at xe xavd ^g Xeyovai zo vS<oq xat ev i^ dSvKO Tov ^eov tag yvvalxag navuxag nomv. cf. Plut. de def. orac 50, dc Pytb. orac. 17. Verba etiam Euripidea (lon. 118): Xva Sqococ reyyova' leQai Qviav devaov nayav, nostra ciuidem scntentia buc revocanda sunt. Praeterea autcm est conferendum oraculum illud, quod imperatori Juliano datum esse fertur: einate j^ ^aaiXr^c %aiiai neae 8ai6alog avht ovxere (Dol§og h^c xaXv^av (Wieseler: xeXe^dv) ov iiavuSa dd(fvriv ov nayav XaXiovaav, anta^eto xal XdXov vS(oq, cf. Ulricbs, L c. p. 82. lOo. 106. Boetticber Tekt. 4, 58. Anm, 11. Quibus locis Batis superque demonstratur, Bursianum errare, qui (1. c. 177, Anm. 1) fontem in adyto fuisse neget et verba Pausaniae ita intelligi velit, ut statuat aqua Cassotidis in bia- tum terrae effusa vaporem natum esse, quo Pythia ad vaticmau- dum concitaretur. Nam verba scriptoris ,,tag yvvalxag fiavzi- xag noteiv'' ad id pertinent, quod Pytbia, antequam tripodem ascenderet, aquam fontis illius bibebat. De imaginibus tripodis Delpbici conferendus cst Wieseler 1. c. p. 47. c . < •n * Restat, ut anquiramus, utrum in adyto „tWa" et illa j,xoivri iazia 'EXXddog'' et ompbalus fuent necne. Rccentioris cnim aetatis plurimi critici de bac re ita judicaverunt, ut non in adyto, sed in cella et „xotriiv eaxiav'' et ompbalum, quem ad Terram referunt, fuisse contendant »)• Sed ante paucos annos Wieseler 1) Excepto Boettichero , qui ia dissertatione , quara inscripsit „der Omphalus des Zeus zu Delphi, Berliu 1858." omphalum in media cella, „6aTia" in opisthodomo atatutam esse suBpicatur atque illum ad Jovem referri vult. 43 in dissertatioDibns, qaas jam supra enumeravimus , illos errasse atque „xoLV,^v htiav" et omphalum, insigne Vestae, iu adyto ftusse gravissimis argumentis firmavit. Quam sententiam alii eique docti liomincs probaverunt, alii veram esse negant, in his Preunerus in libro praestantissimo, quem inscripsit: Hestia-Vesta p. 128 seq. Itaque operae pretium me facturum duxi, si de eis quae litterarum artisque monumontis hac de re tradita sunt, de! nuo anquirerem, quidque sentirem, proferrem. Pausanias quidem (X, 16. 3. rbv de vno Jel<fmv xaXov- nevov ottffaXov ki^ov Ttenoitjnsvov Xevxov, tomo ehai lo ev tieav yf,s ndam, avtoC w Xeyovaiv ol Jel^oi xal ^ min nvl nivSaqoi onoloyovvia a^taiv enoi^ae) omphali inter anathe- mata, quae ante templum posita fuisse jam vidimus, mentionem facit. Quae res est cansa, cur Thierschius (Jahrb. der Miinche- ner Academie 1840 p. 32) omphalum non in templo ipso sed inter statuas in vestibulo positas jacuisse judicavit. Cui opinio- nem similem habuit O. Muellerus CAesch. Eum. p. 101) qui Pindari et Aeschyli aetate omphalum in adylo fuisse, sed' inde ablatum a Pausania prae templo specfatum esse suspicetur Ccf Dissen zu Pind. Pyth. IV, 4 ). Sed haec res aliter sese ha- bere v.detur. Postquam enim in ea, quae antecedit, paragrapho, 1 ausamas notabilem formam , qua fuerit crateris basis ab Aly- atte donati, descripsil, omphalum commemorat, nulla causa ad- (luctus nisi similitudine, quae inter formas basis et omphali inter- cedebat. cf. Ulrichs 1. c p. 77. Ouam rwm n» „ • f ' •• «liucim rem ne quis miretur, hoc unum illi loco simillimnm exemplum afferam, quod apud eundem Pausaniam invenitur X, 18. 6. Dicit enim anathema, quod smgulari opere artificioque perfectnm Tisagoras dedicave- nt, snmma admiratione dignum esse habendum. Quo dicto eum qu. leonis et apri capita Pergami servata, qnae et ipsa ex ferro' s.ngulan arte fabricata sint, viderit, admiratione non minore im- bu, addit. Scriptorem igitur ut hoc loco artis, ita illo formae simihtndme , ut res disjnnctissimas maximeque diversas locornm ratione neglecta enumeraret adductum esse nemo non videt, Quae cnm ita sint, omphalum prae templo positnm fnisse nuiia re cogimur, ut credamus. 44 Deinde autem nonnuUi Acscl.ylei loci de situ ompl.ali »unt eonferendi. Quo.um pvimus i..venitu.- in Eumemdum ve...bus 30^3 ubi poeta Pytbiam ita dicentem iac.t: sy. ^uv e,no> nohi noXvmeifTi iivXoV . , , ,. o'ec5 <?■ s^' «f'*«^'? ''^" «•■<*?«/«»'"""' Ugav £Xovt« 7reo«r?o^«'»''' «''""" otiiCovia XfiQai "«' •■«'><Ji«<J« f"/»? IXovi eldai iy iipiyivvrjtov xXadov. <>„ibus cum verbis conleras velim Choepb. 1034 se,,.: ^ x«i vvv oQ&te n' m? nttQeaxevttOixtvoi, ^vv tu,ds i)aXh} xal atsijsi nQogiionai usaimaUv if <<??.'/'« y^o^iov nidov nvQk te ^fsyyog a<fi*crov x£xA.j,.t.'ov ^evyoyv t6d' aliia xotvov o^d s<f kslmv iOlriv tQaneaittti AogMi %t"o- . PHore .uido.n loeo Pytbiam, quao ante templum deos .n- vocaverat, re vera ad ,,nolvatsm l^vXoV' i. e ad adytum pcr- vnseomnes, qui non praejudieata opi.uone duc«..tur, conce- rcnt. Kam poetL, sl Pytbiam non adiisse adytu.n .psum, sed U uod uonnulli voluerunt, adituram fuisse at.ue .t.nerc ..o„ • Jperaeto Oreston in cella ompba.um -P»-»-;''^-;;^ ; Lisse voluisset signiticari , praesonti '^-P-. -J^^^^^^ „iy^ l^sv i-Qmo nQk nolvats^fn /.rxov" q".s cst qm c.edat. Accedit, quod in versibus, qui sequuntur (47 et 4^) nQ6aiisv Ss tavSQo? toiSs itavtiaaio? Aoxo; s'v6st vM-atxeSv sv i^Qovomv '^i-isvog sellaru. .enti' fit, ,uas in adyto fuisso ^^-o-trav. W.esd^^^^ (Jabns Jahrb. 75 p 678). Vcrba igitur Aescbylca .. al te nisi ita intclligcre possumus, ut ompbalum, m ,uo OeBte rytbia scdcns conspicitur, in adyto fuisse sumamus. Sed poeU 4ua narrationis partc cxplanat, Orcstcm, cum - -P^^^^^^^ dissct, J6,av n,oa.,onalov^^ obtimussc ^^^^^'^^ ^ ficarc vult? Quac verba sinc dubio ad -^ ^^"^"^ ^ ^^^^ aram pcrtincrc , ad quam omnino bomincs fugUm rcfug^^^^^^^^^ cujusquc perfugio Orcstes ciuoque usurus erat atque usus est, satis apparet. cf. Cboepb. 1035 et 1039: 45 nQoaiSofiac fisaofi^aXov ^ IdQvina Ao^Lov niSov ovd^ i(p* eariav aklrjv TQantadai yto^Laq eifCsTo, Eum, 576: satL yag vofxm IxiiTfi o(f' dvriQ xal dofxcov egaaicog ificov. Itaqiie cum Orestem in adyto et juxta ompbalum et in ara sedisse poeta dicat, ompbalum , id quod V^^icselcr vult, in ara positum fuisse, qain credamus, facere non possumus, Scd ex verbis, quac Acscbylus (Cboepb. 1037 nvQog re (fByyog aq^i- TOV xsxh]fievov) cxbibet, id quoque apparct, aram, quam in adyto fuissc statuimus, jjXom)v aazLav^^ esse judicandam, in qua ignis semper altus esee traditur. cf. Plut. Num. 9. Aristid. XX, dc E ap. Dclpb 2. Preunerus quidcm nulla causa allata fortissimc firmasse sa- tis babet, Orestem cura ad ompbalum refugisset, simul in ara scdisse, ex verbis Aescliyleis coHigi non posse. Alter locus Aescbyleus, qui ad rcm, de qua agimus, spectat invenitur in eadem fabula. Furiae enim ad Apollinem loquun- tur bacc verba (v. 169): s(fiaTL(p de fidvTtg cov fiidafiaTi fivXov eXgavag, Quibus verbis lectis quis est qui dubitct, quin Orestis scc- lus in adyto ab ApoHinc expiatum sumendum sit? Nam ver- buni jyfivXog'^ ad nullam aliam templi partem pertinere nisi ad adytum, uemincm, qui neget fore spero. Ulrichsius ipse, quara- (luam ompbalum et aram in cella fuisse censet (cf. 1. c. 80) nihil ab nostra opinione dissentit. Quod si ita est, fieri non potuit, ut adytum J^feaTica fitdafxaTi'' violaretur, nisi ibi JaTtav"' fuisse ponamus. Itaque mirum est, quod Preunerus cx illis ver- sibus ompbalum et aram in adyto fuisse negat concludi posse, sed nullo argumento allato cellae illas res sacras esse tribuen- das contendit. Duae quidem res, ara et omphalus, ibi locum ut babuerint ex loco Aescbyleo nos quoque efficere nolumus, taraen aram in adjrto fuisse luculentissime elucet. Quae si ibi fmt, sequitur, ut omphalum et ipsum, quem in ara jacuisse de- monstravimus, in una eademque templi parte, id quod Preunerus quoque non negat; fuisse pro certo babendum sit. 46 Tertium locum praebent ejusdem fabulae versns 179-80; Apollo enim Furiis l.oc modo respondet:^ e^io, xeXstm, tMs dco^MToiv xaxoi Xwoelce, dnaXhia<J€a»e navtumv nvXanf. Q„ae verba quamquam critici neglexerunt, ad id, quod ostend, volumus, summi momenti esse ex eis, quae modo d.x.mus apparet Denique versibus 280-84 sententiam, quam defend.mus juste defensam esse firmatur. Orestes cnim suum scelus ab Apolline ad aram esse expiatum narrat: pQ&i yag alfia xai fiaQttivetai xeqoi HriTQoxtdvov niaana <J" exaXvzov neXei. noxamov toQ ov nQoi iatiq ^sov (DocBov xa9aQiioT? ^M^n XoiQOxiovon. Aram quidem, quae hoc hoco commemoratur, eandem nou esse ad quam Orestem refagisse supra vidimus, mh.l habemus, cur putemus. Sequitur, ut Orestes a Furiis agUatus ad ompha- lum et aram, quam in adyto fuisse satis superque aen.onstrav^- mus, refugerit atque in eodem loco expiatum s.t, qu.dqmd ma- tre interfecta irarum in eum deorum fmt. De locis Aeschyleis hactenus, liceat ex Euripide et.a.n unum locum pro testimonio afferre, qui invenitur in fabulae, quae lo.. inscribitur, versibus 220—230: ^ ^ Ch. <SB fOL Tov naqa vaov avSio. i^iliig yvaXiov vneQ^r{vai Xsvxi^ nodc ^akov , I. ov i>sfxig, « ?£>««• Ch. ovS' av ix aa^ev av nv^oifiav', I. avSaj fi ^sXecg; Ch aQ ovtcog fiedov ofMfcdov yag Ooi^ov xaxiXei S6iiog\ 1. aTeiifiaai y Mvtov, dfi(fi Se yoQy6veg ») Ch. . oJto) xal (fdtig avSq, l! sl fi^ idvaare nslavov nQo Soficov nnibu omphalum fuisse ornatum constat, '«^^«"^'^"r ^^! .^^^f /aitione plnribus locis ostendit, quem secutus est Augustus Nauckms m edxt.o novissima Euripidis tragoediarum. 47 xai Ti nv^ea^at XQt^ste (Doi^ov naQix el ^viiekag^ inl S^ da^dxTocg firikoiac Soficov fiTj TraQiT ig fivXov, Mulieribus enim Atheniensibus exteriorem templi partem contemplatis lon interrogatus , liceatne „^aX6v yvdXcov^^ trans- gredi, non licere respondit Sed cum ex eo rursus quaerant, sitne in templo omphalus , affirmat dicens eum taeniis vittisque esse ornatum. Q.uidnam ex his verbis intelligitur ? Primum apparet, mulieres, quae oraphalum spectare cupiunt, putare, eum intra ^paAa" esse, deinde, cum lon dicat, quid eis faciendum sit, ut fjfivxov SofjLwv^^j i. e adytum, introire liceat, verbum y^yvaka^^ ad adytum esse referendum. Quibus explanatis nulio modo dubitari potest, quin ompha- lus in adyto fuerit. Quae res clarius etiam illustrabitur , ubi nonuulli alii loci , qui et eidem huc pertinent, comparaverimus. Pindarus quidem Pyth. IV, 4. Pythiam „XQ^^if^V Jcog aleTCov nuQeSQOv^^ fuisse narrat. Sequitur, ut is, qui integre judicat, Pythiam in tripode sedentem et oracula edentem prope aquilas, quas in omphalo effictas esse constat, versatam nec porta parieteque separatam fuisse, existimet. Accedit, quod aquilas ab extremis terrao partibus ad medium volatu tendentes super antro convenisse fabulabantur. Apparet, imagines earum intra eum locum, quo convenisse dicebantur, fuisse positas. Denique huc pertinet locus, qui apud Diodorum invenitur (XVI, 56). Scriptor enim narrat, sacrilegos Phocenses, qui in templo opes quaererent, „Ta neQi tt^v eCTiav xai tov TQinoSa^^ fodisse. Quae verba ad unum eundemque locum esse referenda atque aram prope tripodem in adyto fuisse ex eis intelligi posse, omnes, qui opinione praejudicata non ducuntur, nobis concedent. Preunerus tamen in eis auctoritatem inesse negat ac sentit, cnm Diodorus proximis verbis tantum „Ta nSQi tov TQinoSa^^ me- moraverit, huic loco nihil esse tribuendum argumenti. Sed si accuratius eum examinaverimus, sacrilegos ob id ipsum in adyto opes quaesivispe videbimus, quod Homerus earum mentionem fecisset his verbis: ovS* oca XoiCvog ovShg d(frj[ioQog ivibg isQysc 48 OoCaov 'ytii6XX<ovoi IIv^ol ivi TiereJjefffffi. ,„ipp?\uoa vete.in.am f,.issc templi pa.tc,,. «tcjuc Posteno.. IZ P^ro thesauro usurpatu.,. ^-^-J^^^ , '^" q^ J „„T; s V JeXvoi. Baumeister l.ym. Hom. p. ol». ^i Diodorus priore loco Jcnav- commcmorat, sccundo om.tt.t, Ton s ,"e causa fecisse videtur. Nam terrae motum, cujus men- Tfit e ipso tempore ortum csse, quo pracdones c.rca tr.po^ L .'odLan^t, atqJe a scriptore i.ac de causa aram nou esse com,nemoratam verisimillimu,n est ^^^^^^^^^ Restat, ut nonnuUas al,as rcs, quibus w. q»° „lanu.s Ifirmetur, addamus. Ae primum .luidem ,d non old,- cendumTs om^l.alum a seriptorlbus posterioris tempor. sc- X" mot Pytlis modo Baccbi 'ftum csse d .u d ^r. * -ccpf nisi lauis ille, cum nuUo modo cum ceiia coii non potuisset, nisi lapi» i"^, ^ ^p Varro lin"- ^ .1 .^ fniQap rreditUH csset. ct. vairo nn^. o -oa nui in advto non fuisse videtur (cf. X, ^4. 4J, rrnl^r, ;aeinceUaera..t, ompbalum ,ui Hua.u glis esset, sine dubio non ignorabat, non enu.nerat. cf. W.c seler, Gott. gel. Anz. 1860, p. 184. gempiternum Quibus expositis et .0.^ ^^ jX satis supcr,ue et omphaum non « ^Ua, ^ " _^^ ^^^^^^ ^^^^ ^^^ aemonstratum es . _ ^am si contr ^^^^^.^^^^ ^^ ^^^ ^"'""T; U: T') ^4or mIoLv o>«^ov «V. e.i ftianum (de saltat. ooj • fcv ^t/vv^w"* / -r.m ::, ed«>.. .oO vs^, ^Vi-ler (Got. ^^^^^^^^^^ id quod Preunerus non negat, mb.l aucto..tat.s '-''t, quae scriptores de arae et ompbaU loe» -« praeclarissime affinnantur vasorum .mag^n.bu . «- J \^^. omneB in qnibus Orestes repraesentatur , qm n Apomu r aJ.ilium' contra Furias et sceleris cxpiaUonem pe t- cf. trbeck, GaUerie ^^^-^f^^f^-^^^^^^^^ senbUder tab. I. Wieseler Denk. II, 148 et Supp 49 N. 4. Stephani, compte-rendu pour Tann^e 1863, tab. VI, 5. In his enim imaginibus Orestem ita effictum videmus, ut modo morem eorum secutus, qui auxilium et expiationem pe- tuDt, "d aram, modo ad omphalum taeniis ornatum, qui modo in solo ipso, modo in ara positus est, profugiat. Preunerus quidem, cum imagines, de quibus agitur, inter se diversissimae sint, concludit, quo loco omphalus fuerit, omnino non certe esse traditum (p. 131). Sed nobis verisimile videtur in diversitate imaginum inesse argumentum, quo id, quod volumus, affirmetur. Nam fieri non potuisse, quin vasorum pictores interdum ara, quam significare plurimum intererat, omissa omphalum loco ejus pingerent, nisi ambae res, ara et omphalus, et in una eademque templi parte positae et summa necessitudine conjunctae fuissent, omnes intelligunt. Praeterea autem Preunerus silentio praete riit, ea vasa, quae majore diligentia facta sunt, ita comparata csse, ut omphalus in ara jaceat atque Orestes in hac sedens illum amplectatur. cf Aesch. Eum. 40. 41. Quum igitur dubitari non possit, quin ara et omphalus in uno eodemque loco fuerint, quaerendum est, quaenam templi pars fuerit. Quas Boetticherus (Omphalus des Zeus zu Delphi p. 15) ex vase, quod Jahnius (1. c tab. I.) in publicum edidit, efficere voluit, ut in cella fuisse existimandum sit. Dicit enim, lonica capitula, quibus in illo vase templum instructum est, ad celiam esse referenda »). Sed quamquam cellam lonicis colum- nis fuisBC ornatam supra diximus, tamen ei, quam habet Boet- ticherus, opinioni assentiri non possumus. Quum enim illi picto- res, ut mos erat illa aetate, picturarum penitus cognoscendarum operam navare soliti non sint, sed nihil aliud nisi templum, do- mum, nympheum et quae sunt similia suas cogitationes secuti in universum depingere voluerint, ex formis, quibus vasorum pictores in templo Delphico effingendo utebantur, quale re vera tempium fuerit, intelligi non potest. Sed lonica capitula, quae in illis vasis spectantur, adhibita sunt, propterea quod illud ca- 1) Ab illo quoque pictore , qui vas ab Stephanio (1. c.) editum fecit, templum Delphicum lonicis columnis ornatum est. 4 50 pituloriim genus ea aetate , qua vasa, de quibus ngitur, compa- rata sunt, fait usitatissimum. cf. Stephani 1. c. p. 263. Videmus igitur ex eo , quod in illis vasis cellae a pictori- bus lonica capitula tributa sunt, id concludi non posse , quod Boetticherus voluit ; sed ah'ae res, tripus et laurus, quae in plu- rimis vasis efficta spectamus, in adyto aram et omphalum fuisse certe testantur. Cum enim tripodem et laurum in adyto fuisso supra demonstratum sit, ara et omplialus, quas res prope illas aspicimus, quin ibi fuerint, dubitari non potest. Postremo quid omphalus significet, disserere non opus qsU Nam cum omphalum in ara positum fuisse, ad eum ut ad aram ipsam Orestem profugisse et auxilium cxpiationemque quaesi- visse, eum ut Vestam deam (cf. Preller gr. Myth. I, 328. Ste- phani 1. c. 1860. tab. II.), pro medio universae terrae loco ha- bitum esse constet, lapidcm illum neque ad Jovem, sed ad ignem Vestae sacrum esse revocandum, id quod Wieseler primus dispu- tavit, cui non probabile videtur ^)? Denique in memoriam redi- gendum est , omnes criticos Rossio excepto judicasse , tcmplum Delphicum fuisse ^^V7iati^Qov^\ id quod Wieseler de adyto sin- gulariter probavit. cf. Jahn, Jahrb. 75 p. 676. Sed inter aedificia , * quae intra sacrum peribolum fuissc fe- runtur, praeter templum Apollinis ^), quod commemoretur, dignum eet theatrum. cf. Paus. X. 32. 1 : rov nSQi^oXov 6 8 xot IsQov ^iaiQov exsrai i)tag a^iov, Quibus ex Pausaniae quidem ver- bis theatrum intra peribolum fuisse non elucet. cf..Thiersch. 1. c. p. 60. Qnum autem inscriptionem (cf. Boeckh. C. I. 1710: 1) Omphalo significari ignem maxime arae , idcircoque non modo Vestae, sed etiam Vulcano tributum esse, idem ruperrime demonstravit. cf. Nachrichten der konigl. Ges, der Wiss. zu Gottingen 1S72, N. 7. 2) Intra sacrura peribolum alia templa non fuisse et apud Diodorum (XXII. 9, 5. ed. Dindorf) „61)811' eiW pro „dr£cv veav'' esse scribendum Wieseler satis clare ostendit in commentatione , quam inscripsit: „die delphische Athena", Gottinger Studien 1845 , p. 201. 250. cf. Jahn, Jahrb. 1. c. 666. 51 tC^sfiat Tijv (J0V71V eyx«(^«5«o'« elg lo Isqov tov IIv^lov L4n6k- Jicovog elg ^tatQov» cf. E. Curtius, anecdota Delph. p. 6.) pro testimonio habeamus, qua theatrum intra peribolum fuisse affir- metur, vcrisimile est, illud eadem ratione, qua theatrum Bacchi Atheniense scimus, esse exstructum. cf. Wieseler, Jahn Jahrb. 1. c. p. 672. IV. Restat, ut de singulis quibusdam rebus nondum commemo- ratis pauca afferamus. Ac primum quidem a Pausania X, 12. aaxi cujusdam mentio fit, de quo Herophile, veterrima Sibylla- rum, quam a Musis in Helicone monte educatam fama ferebat, oracula edidisee tradebatur. cf. Plut. de Pyth. orac. 9. Clem. Alexand. Strom. I. p. 304. Cic. divinat. I, 36 : „terrae vis Py- thiam Delphis incitabat, naturae Sibyllam.*' Imagines quidem, quae ad Hierophilen referri possint, non exstant. Nam figuram muliebrem in gemma et in nummo effictara (Wieseler Denk. II, 134c et 134 e) ad Sibyllam illam pertinere, id 'quod nonnulli existimaverunt, argumentis probabilibus non fulcitur. Deinde in peribolo fuit lapis non magnus, quem Saturnus pro Jove, filio partu edito, devorasse atque iilo loco evomisse fertur. cf. Paus. X, 24. 6. Hes, theog. 498. Hic lapis, qui in numero eorum habendus est, qui j,^aiTvXioc^* sive yj^aiTvXot^' nominantur (cf. L. Boesigk de Baetyliis, Berlin 1854. Creuzer, Symbolik IV, 639) quotidie oleo unguebatur et diebus festis taeniis vittisque ornabatur. cf. Wieseler, Denk, II. N. 804. Tura etiam intra peribolum Apollinis alter minor peribolus fuit, qui Neoptolemi sepulcrum continebat. Paus. X. 24. 6. Strab. IX, 3. p. 281. Neoptolemus enim, ut Pindarus (Nem. VII, 40 seq.) narrat, cum Delphico deo anathemata oblaturus venisset, rixa de carne victimae exorta, ab Delpho quodam in- terfectus est. Sed alii scriptores tradunt (cf. Paus. I. 13. 8. X. 24. 4. Eurip. Andr. 1147), Neoptolemum, cum DelphoB profectus esset, ut ab Apolline poenas repeteret templumque or- namentis privaret, quia deus Parim, cum Achillem interfecturus esset, juvasset, Pythiae jussu cecidisse. Cujus fanum in primifl 52 ab Aeuianibus colebatur, qui Pythiifl splendidas pompas hostias- que opimas Delphos mittebant. cf. Heliod, Aeth. II. 34 seq. Denique notandum est, haud procul ab templo Apollinia fuisse fanum Musarum, quod Plutarchi quidem aetate jam non exBtabat. cf. Plut. de Pyth. orac. 17. Ea, quae diximus, sufficere videntur, ut ostendamus, fanum Delphicum Apollinis omnium antiquorum fuisse graviflsimum ; sed vos, viri doctissimi, quaeso, hoc opusculum cum indulgentia et benevolentia accipiatis.